AYT Tarih XXI. Yüzyıl Türkiye ve Dünya Konu Anlatımı

XXI. Yüzyıl Türkiye ve Dünya

XXI. yüzyılın ilk çeyreği; küresel terörizm, bölgesel savaşlar, ekonomik krizler, yoğun göç hareketleri, Avrupa Birliği’nin genişlemesi, dijitalleşme, enerji güvenliği, iklim değişikliği ve salgın hastalıklar gibi çok boyutlu gelişmelerle şekillendi. Türkiye bu dönemde Avrupa, Balkanlar, Kafkasya, Orta Doğu, Orta Asya ve Akdeniz ile ilişkilerini aynı anda geliştirmeye çalışan çok yönlü bir dış politika izledi.

AYT Tarih’te bu konu; 11 Eylül sonrası güvenlik ortamı, Afganistan ve Irak müdahaleleri, Avrupa Birliği’nin genişlemesi ve Türkiye-AB ilişkileri, Arap Baharı, Suriye iç savaşı, göç hareketleri, 2008 küresel ekonomik krizi, 15 Temmuz darbe girişimi, enerji projeleri, Türk dünyasıyla ilişkiler, dijital dönüşüm, iklim ve küresel salgınlar üzerinden sorgulanabilir.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• 11 Eylül saldırılarının uluslararası güvenlik anlayışına etkisini açıklayabilmesi,
• Afganistan ve Irak müdahalelerini birbirinden ayırt edebilmesi,
• Avrupa Birliği’nin XXI. yüzyıldaki genişleme sürecini yorumlayabilmesi,
• Türkiye-AB ilişkilerindeki temel aşamaları bilmesi,
• Arap Baharı’nın ortaya çıkış nedenlerini ve sonuçlarını açıklayabilmesi,
• Suriye iç savaşının Türkiye ve bölge üzerindeki etkilerini değerlendirebilmesi,
• 2008 küresel ekonomik krizinin temel özelliklerini bilmesi,
• 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin Türkiye açısından önemini açıklayabilmesi,
• enerji hatlarının Türkiye’nin jeopolitik önemine etkisini yorumlayabilmesi,
• göç, iklim değişikliği, salgın ve siber güvenlik gibi küresel sorunları değerlendirebilmesi,
• dijitalleşme ve iletişim teknolojilerinin toplumsal değişime etkisini açıklayabilmesi

gerekir.

11 Eylül Sonrası Dünya

11 Eylül 2001’de El Kaide bağlantılı saldırganlar ABD’de Dünya Ticaret Merkezi ve Pentagon’u hedef aldı.

Bu saldırılar uluslararası güvenlik anlayışını önemli ölçüde değiştirdi.

Sonuçlar:

• terörle mücadele küresel gündemin merkezine yerleşti,
• sınır güvenliği ve istihbarat iş birliği arttı,
• ABD Afganistan’a askerî müdahalede bulundu,
• devlet dışı silahlı aktörler uluslararası güvenlik tartışmalarında daha görünür hâle geldi.

Afganistan Müdahalesi

ABD ve müttefikleri 2001’de Afganistan’da Taliban yönetimine karşı askerî operasyon başlattı.

Temel gerekçe:

• El Kaide’nin Afganistan’daki varlığı,
• Taliban yönetiminin El Kaide’ye barınma imkânı sağlaması,
• 11 Eylül saldırılarının ardından terör örgütlerine karşı mücadeledir.

Afganistan uzun yıllar süren siyasi ve güvenlik sorunlarıyla karşı karşıya kaldı.

2003 Irak Savaşı

ABD öncülüğündeki koalisyon 2003’te Irak’a müdahale etti.

Saddam Hüseyin yönetimi devrildi.

Sonuçları:

• Irak’ta merkezî devlet yapısı ciddi biçimde zayıfladı,
• etnik ve mezhepsel gerilimler arttı,
• uzun süreli güvenlik sorunları ortaya çıktı,
• Orta Doğu’daki güç dengeleri değişti.

Avrupa Birliği’nin Genişlemesi

Avrupa Birliği XXI. yüzyılın başında özellikle Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin katılımıyla genişledi.

2004 genişlemesi AB tarihinin en büyük genişlemelerinden biridir.

Bu süreç:

• Soğuk Savaş sonrası Avrupa bütünleşmesini güçlendirdi,
• eski Doğu Bloku ülkelerinin Batı Avrupa kurumlarıyla bütünleşmesini hızlandırdı,
• Avrupa’da ekonomik ve siyasi iş birliğini genişletti.

Türkiye-Avrupa Birliği İlişkileri

Türkiye’nin Avrupa bütünleşmesiyle ilişkileri XX. yüzyılda başlamış olsa da XXI. yüzyılda önemli aşamalar yaşandı.

Başlıca gelişmeler:

• 1999 → Türkiye aday ülke kabul edildi,
• 2005 → tam üyelik müzakereleri başladı.

Türkiye-AB ilişkilerinde:

• siyasi kriterler,
• ekonomik uyum,
• hukuk ve temel haklar,
• dış politika ve güvenlik,
• Kıbrıs meselesi

gibi konular önem taşıdı.

Kıbrıs ve Annan Planı

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kofi Annan’ın adıyla anılan Annan Planı, Kıbrıs’ta kapsamlı çözüm amacıyla hazırlandı.

2004’te adanın iki kesiminde ayrı referandumlar yapıldı.

Kuzey Kıbrıs Türk toplumunun çoğunluğu planı kabul ederken Güney Kıbrıs Rum toplumunun çoğunluğu reddetti.

Aynı yıl Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, Kıbrıs Cumhuriyeti adıyla Avrupa Birliği’ne katıldı.

2008 Küresel Ekonomik Krizi

2008’de ABD’de başlayan finansal kriz kısa sürede küresel ekonomiyi etkiledi.

Başlıca sonuçlar:

• bankacılık ve finans sisteminde sarsıntı,
• üretim ve ticarette daralma,
• işsizliğin artması,
• devletlerin finans sistemine müdahalelerinin artması.

Kriz, küreselleşmiş finans piyasalarının birbirine ne kadar bağlı olduğunu gösterdi.

Arap Baharı

2010 sonunda Tunus’ta başlayan halk hareketleri kısa sürede birçok Arap ülkesine yayıldı.

Başlıca nedenler:

• işsizlik,
• ekonomik eşitsizlik,
• yolsuzluk,
• otoriter yönetimler,
• siyasi özgürlük talepleri,
• genç nüfusun beklentileri,
• sosyal medyanın iletişimi hızlandırmasıdır.

Arap Baharı:

• Tunus,
• Mısır,
• Libya,
• Yemen,
• Suriye

gibi ülkelerde farklı sonuçlar doğurdu.

Sosyal Medyanın Rolü

Arap Baharı sürecinde sosyal medya:

• gösterilerin duyurulması,
• bilgi paylaşımı,
• protestocuların örgütlenmesi,
• uluslararası kamuoyunun gelişmeleri izlemesi

bakımından önemli rol oynadı.

Bu durum dijital iletişim teknolojilerinin siyasi ve toplumsal hareketler üzerindeki etkisini gösterdi.

Suriye İç Savaşı

2011’de Suriye’de başlayan protestolar kısa sürede silahlı çatışmaya dönüştü.

Süreç:

• merkezî yönetim,
• muhalif gruplar,
• terör örgütleri,
• bölgesel ve küresel güçlerin müdahaleleri

nedeniyle çok taraflı hâle geldi.

Sonuçları:

• büyük can kaybı,
• şehirlerin yıkımı,
• milyonlarca insanın yerinden edilmesi,
• komşu ülkelere yoğun göç,
• bölgesel güvenlik sorunlarıdır.

Türkiye ve Suriye Krizi

Suriye’deki savaş Türkiye’yi doğrudan etkiledi.

Başlıca etkiler:

• sınır güvenliği sorunları,
• kitlesel göç,
• insani yardım ihtiyacı,
• terör tehdidi,
• ekonomik ve sosyal yükler.

Türkiye milyonlarca Suriyeli sığınmacıya ev sahipliği yaptı.

Küresel Göç Sorunu

XXI. yüzyılda:

• savaşlar,
• siyasi baskılar,
• ekonomik eşitsizlikler,
• iklim değişikliği,
• doğal afetler

göç hareketlerini artırdı.

Göç, kaynak ve hedef ülkelerde:

• ekonomik,
• sosyal,
• demografik,
• güvenlik

sonuçları doğuran küresel bir mesele hâline geldi.

15 Temmuz 2016 Darbe Girişimi

15 Temmuz 2016’da Türkiye’de Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki FETÖ yapılanmasına bağlı unsurlar tarafından darbe girişiminde bulunuldu.

TBMM, kamu kurumları ve çeşitli noktalar hedef alındı.

Darbe girişimi:

• güvenlik güçlerinin müdahalesi,
• siyasi kurumların karşı duruşu,
• halkın meydanlara çıkması

sonucunda başarısız oldu.

Terörizm ve Asimetrik Tehditler

XXI. yüzyılda güvenlik tehditleri yalnız devletler arası savaşlardan oluşmadı.

Öne çıkan tehditler:

• uluslararası terörizm,
• radikalleşme,
• siber saldırılar,
• kritik altyapılara yönelik saldırılar,
• düzensiz silahlı gruplardır.

Bu durum devletlerin güvenlik anlayışını askerî savunmanın ötesine genişletti.

Enerji Güvenliği

Enerji kaynakları ve enerji taşıma hatları XXI. yüzyıl jeopolitiğinde büyük önem kazandı.

Türkiye:

• Hazar Havzası,
• Orta Doğu,
• Rusya,
• Avrupa

arasında enerji geçiş güzergâhında yer alır.

Bu konum Türkiye’nin jeopolitik önemini artırır.

Bakü-Tiflis-Ceyhan

Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı:

• Azerbaycan petrolünü,
• Gürcistan üzerinden,
• Türkiye’nin Ceyhan limanına

ulaştırır.

Enerji kaynaklarının dünya pazarlarına taşınmasında stratejik öneme sahiptir.

TANAP

Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı, Azerbaycan doğal gazını Türkiye üzerinden Avrupa yönüne taşımayı amaçlayan Güney Gaz Koridoru’nun temel parçalarından biridir.

TANAP:

• Türkiye-Azerbaycan enerji iş birliğini güçlendirdi,
• Türkiye’nin enerji transit ülkesi rolünü artırdı.

Türk Dünyasında İş Birliği

XXI. yüzyılda Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri arasındaki iş birliği kurumsallaştı.

2009’da Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi kuruldu.

Bu yapı daha sonra Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı.

Amaç:

• siyasi iş birliği,
• ekonomik ilişkiler,
• kültürel bağlar,
• ulaşım ve enerji bağlantıları

alanlarında ortaklığı geliştirmektir.

Türkiye’nin Balkanlar ve Kafkasya Politikası

Türkiye:

• Balkan ülkeleriyle siyasi ve ekonomik ilişkilerini geliştirdi,
• Bosna-Hersek ve Kosova’daki barış süreçlerini destekledi,
• Azerbaycan ve Gürcistan ile ulaştırma ve enerji projeleri geliştirdi,
• Kafkasya’da istikrar ve iş birliğini desteklemeye çalıştı.

Dijital Dönüşüm

XXI. yüzyılın en belirgin özelliklerinden biri dijital teknolojilerin hayatın her alanına yayılmasıdır.

Başlıca gelişmeler:

• internet kullanımının yaygınlaşması,
• akıllı telefonlar,
• sosyal medya,
• elektronik ticaret,
• e-devlet uygulamaları,
• yapay zekâ,
• büyük veri,
• bulut teknolojileri.

Siber Güvenlik

Dijitalleşmeyle birlikte:

• veri hırsızlığı,
• siber casusluk,
• kritik altyapılara saldırılar,
• dezenformasyon

gibi yeni güvenlik sorunları önem kazandı.

Devletler siber güvenliği millî güvenliğin temel unsurlarından biri olarak görmeye başladı.

İklim Değişikliği

XXI. yüzyılda iklim değişikliği küresel gündemin önemli başlıklarından biridir.

Etkileri:

• sıcaklık artışı,
• kuraklık,
• aşırı hava olayları,
• deniz seviyesindeki yükselme,
• tarım ve su kaynakları üzerinde baskıdır.

İklim değişikliği devletlerin ortak hareket etmesini gerektiren sınır aşan sorunlardan biridir.

Paris İklim Anlaşması

2015’te kabul edilen Paris Anlaşması, küresel sıcaklık artışını sınırlandırmayı ve sera gazı salımlarını azaltmayı hedefleyen uluslararası iklim düzenlemelerinin başlıca örneklerindendir.

Bu gelişme çevre sorunlarının uluslararası siyasetteki önemini gösterir.

COVID-19 Küresel Salgını

2019 sonunda ortaya çıkan COVID-19 hastalığı 2020’de küresel salgına dönüştü.

Salgın:

• sağlık sistemlerini,
• uluslararası ulaşımı,
• eğitimi,
• ticareti,
• tedarik zincirlerini,
• çalışma hayatını

derinden etkiledi.

Uzaktan eğitim, uzaktan çalışma ve dijital hizmetler hızla yaygınlaştı.

Küresel Ekonomik Bağımlılık

XXI. yüzyılda üretim süreçleri farklı ülkelere yayıldı.

Bir ürünün:

• ham maddesi bir ülkeden,
• parçaları başka ülkelerden,
• montajı başka bir ülkeden

gelebilir.

Bu yapı küresel tedarik zincirlerini oluşturdu.

2008 krizi ve COVID-19 salgını bu karşılıklı bağımlılığın hem avantajlarını hem de kırılganlıklarını gösterdi.

Küresel Kurumların Önemi

Birleşmiş Milletler, NATO, Avrupa Birliği, Dünya Ticaret Örgütü, Dünya Sağlık Örgütü ve diğer uluslararası yapılar XXI. yüzyıldaki sorunların yönetiminde önemli roller üstlendi.

Ancak bu kurumların:

• savaşları önleme,
• göç,
• iklim,
• salgın,
• ekonomik kriz

gibi konulardaki etkinliği zaman zaman tartışma konusu oldu.

XXI. Yüzyılın Genel Özellikleri

• tek bir ideolojik iki kutuplu sistem ortadan kalktı,
• bölgesel güç merkezleri arttı,
• terörizm ve siber tehditler öne çıktı,
• enerji güvenliği önem kazandı,
• dijitalleşme hızlandı,
• küresel ekonomik bağımlılık arttı,
• göç hareketleri yoğunlaştı,
• iklim ve salgın gibi sınır aşan sorunlar uluslararası gündemde ağırlık kazandı.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Güvenlik Sorusu

11 Eylül → küresel terörle mücadele Afganistan → El Kaide ve Taliban 2003 Irak → rejim değişikliği Suriye → iç savaş + göç 15 Temmuz → darbe girişimi siber güvenlik → dijital tehditler

Avrupa Sorusu

2004 → büyük AB genişlemesi Annan Planı → Kıbrıs 2005 → Türkiye-AB müzakereleri

Küresel Sorun Sorusu

2008 → finans krizi 2015 → Paris İklim Anlaşması 2020 → COVID-19 göç → savaş + ekonomik + çevresel nedenler

Enerji Sorusu

BTC → petrol TANAP → doğal gaz Türkiye → enerji transit koridoru

Konu Özeti

2001: 11 Eylül ve Afganistan.

2003: Irak Savaşı.

2004: AB genişlemesi ve Annan Planı.

2005: Türkiye-AB müzakereleri.

2008: Küresel finans krizi.

2010-2011: Arap Baharı.

2011: Suriye iç savaşı.

2015: Paris İklim Anlaşması.

2016: 15 Temmuz darbe girişimi.

2020: COVID-19 küresel salgını.

Ana eğilimler: dijitalleşme + küresel göç + enerji güvenliği + terörizm + iklim değişikliği + karşılıklı ekonomik bağımlılık.