AYT Türk Dili ve Edebiyatı Edebî Sanatlar Konu Anlatımı

Edebî Sanatlar

Edebî sanatlar, anlatımı güçlendirmek, söze estetik değer kazandırmak, anlamı yoğunlaştırmak ve okurda çağrışım oluşturmak amacıyla kullanılan anlatım yollarıdır. AYT Türk Dili ve Edebiyatı’nda sanatları yalnızca ezberlemek değil, bir dize veya cümlede hangi anlam ilişkisiyle kurulduğunu ayırt edebilmek önemlidir.

Teşbih (Benzetme)

Aralarında ortak özellik bulunan iki varlıktan zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir.

Teşbihin dört temel unsuru vardır:

• Benzeyen
• Kendisine benzetilen
• Benzetme yönü
• Benzetme edatı

Teşbih-i Beliğ

Benzetme edatı ve benzetme yönü söylenmeden yalnız benzeyen ile kendisine benzetilenin kullanıldığı güçlü benzetmedir.

İstiare (Eğretileme)

Benzetmenin temel unsurlarından yalnız biri kullanılarak yapılan sanattır.

Açık İstiare

Yalnız kendisine benzetilen söylenir; benzeyen söylenmez.

Kapalı İstiare

Yalnız benzeyen söylenir; kendisine benzetilen söylenmez. Kendisine benzetilenin bir özelliği benzeyene aktarılır.

Mecazımürsel (Ad Aktarması)

Benzetme amacı olmadan bir sözün, ilgili olduğu başka bir kavram yerine kullanılmasıdır.

İlişki türleri arasında:

• Parça-bütün
• İç-dış
• Sanatçı-eser
• Yer-insan
• Neden-sonuç
• Araç-kullanıcı

bulunabilir.

Kinaye

Bir sözün hem gerçek hem mecaz anlamı düşündürecek biçimde kullanılması, ancak asıl olarak mecaz anlamın kastedilmesidir.

Tariz

Bir sözün görünürdeki anlamının tersini kastederek iğneleme veya alay etme sanatıdır.

Teşhis (Kişileştirme)

İnsan dışındaki varlıklara insan özelliği verilmesidir.

İntak (Konuşturma)

İnsan dışındaki varlıkların konuşturulmasıdır.

Mübalağa (Abartma)

Bir durumu olduğundan çok büyük, çok küçük veya aşırı göstererek anlatmadır.

Tezat (Karşıtlık)

Anlamca karşıt kavram veya durumların aynı bağlam içinde birlikte kullanılmasıdır.

Telmih (Anımsatma)

Herkesçe bilinen tarihî, dinî, mitolojik, edebî bir olay, kişi veya esere ayrıntılı açıklama yapmadan gönderme yapılmasıdır.

Hüsnütalil (Güzel Nedene Bağlama)

Gerçek nedeni bilinen bir olayın, daha güzel ve hayalî bir nedene bağlanmasıdır.

Tecahülüarif (Bilmezden Gelme)

Şairin veya anlatıcının bildiği bir şeyi bilmiyormuş gibi söylemesidir.

Amaç:

• Anlatımı etkili kılmak
• Şaşkınlık veya hayranlık oluşturmak
• Duyguyu güçlendirmek

İstifham (Soru Sorma)

Cevap beklemek amacı taşımayan sorularla anlatımı güçlendirme sanatıdır.

Nida (Seslenme)

Duyguyu güçlendirmek için ünlem ve seslenmelerden yararlanılmasıdır.

Tekrir (Yineleme)

Sözcük veya söz gruplarının anlatımı güçlendirmek amacıyla tekrarlanmasıdır.

Leffüneşir

Birinci bölümde söylenen birden çok kavramla ilgili özelliklerin ikinci bölümde sıralanmasıdır.

Düzenli veya düzensiz olabilir.

Tenasüp (Uygunluk)

Anlam bakımından birbiriyle ilgili sözcüklerin aynı anlatım içinde kullanılmasıdır.

Tevriye

Birden fazla anlamı bulunan bir sözcüğün yakın anlamını düşündürüp uzak anlamını kastetme sanatıdır.

Cinas

Yazılış ve söylenişleri aynı veya benzer, anlamları farklı sözcüklerin bir arada kullanılmasına dayanır.

Cinas, cinaslı uyakta da kullanılabilir.

İrsalimesel

Anlatımı güçlendirmek için atasözü veya özdeyiş niteliğindeki sözlerden yararlanılmasıdır.

İktibas

Bir başka metinden, özellikle ayet, hadis veya tanınmış bir sözden alıntı yapma sanatıdır.

Edebî gelenekte özellikle dinî metinlerden yapılan alıntılarla ilişkilendirilir.

Seci

Düzyazıda cümle veya söz gruplarının sonunda benzer seslerin kullanılmasıdır.

Şiirdeki uyağın düzyazıdaki karşılığına benzetilebilir.

Aliterasyon ve Asonansla İlişki

Edebî sanatlar anlamla kurulan ilişkilere dayanırken aliterasyon ve asonans daha çok ses tekrarlarıyla oluşur.

• Aliterasyon → ünsüz tekrarı
• Asonans → ünlü tekrarı

Bunlar özellikle şiirde ahenk oluşturur.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Teşbih benzetmeye dayanır.
2. Teşbih-i beliğde yalnız benzeyen ve kendisine benzetilen bulunur.
3. Açık istiarede yalnız kendisine benzetilen vardır.
4. Kapalı istiarede yalnız benzeyen vardır ve diğer varlığın özelliği aktarılır.
5. Mecazımürselde benzetme amacı yoktur.
6. Kinayede gerçek anlam mümkündür, asıl mecaz anlam kastedilir.
7. Tarizde sözün ters anlamı iğneleme amacıyla kastedilir.
8. Teşhis insan dışı varlığa insan özelliği verir.
9. İntak insan dışı varlığı konuşturur.
10. İntak genellikle teşhis içerir.
11. Mübalağa abartmadır.
12. Tezat anlam karşıtlığıdır.
13. Telmih bilinen olay veya kişiye göndermedir.
14. Hüsnütalil gerçek nedeni bırakıp güzel hayalî neden kurar.
15. Tecahülüarif bilinen şeyi bilmiyormuş gibi söylemektir.
16. İstifham cevap beklemeyen etkili sorudur.
17. Nida seslenmedir.
18. Tekrir yinelemedir.
19. Leffüneşir kavramlarla özellikleri eşleştirir.
20. Tenasüp ilgili sözcükleri bir arada kullanır.
21. Tevriyede uzak anlam kastedilir.
22. İrsalimeselde atasözü veya özdeyiş kullanılır.
23. İktibas doğrudan alıntı niteliğindedir.
24. Seci düzyazıda ses benzerliğidir.
25. Telmih ile iktibas aynı değildir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Cümlede açık bir benzetme olup olmadığını kontrol et.
2. Benzetmenin yalnız bir temel unsuru varsa istiareyi düşün.
3. Benzetme yok, kavramlar arasında ilişki varsa mecazımürseli düşün.
4. Gerçek anlam mümkün ama mecaz kastediliyorsa kinaye olabilir.
5. Söylenenin tersi kastediliyorsa tariz ara.
6. İnsan özelliği insan dışı varlığa verildiyse teşhis; konuşma varsa intak düşün.
7. Aşırılık varsa mübalağa; karşıtlık varsa tezatı kontrol et.
8. Bilinen kişi veya olaya gönderme varsa telmih ara.
9. Gerçek neden yerine hayalî neden verilmişse hüsnütalil düşün.
10. Bilinen şey bilinmiyormuş gibi soruluyorsa tecahülüarif olabilir.
11. Cevap beklemeyen etkili soru varsa istifhamı değerlendir.
12. Çok anlamlı sözcüğün uzak anlamı kastediliyorsa tevriyeyi düşün.
13. Aynı anlam alanına ait sözcükler varsa tenasüp olabilir.
14. Atasözü kullanımı irsalimeseli; doğrudan alıntı iktibası düşündürür.

Konu Özeti

• Teşbih → benzetme.
• Teşbih-i beliğ → yalnız iki temel unsur.
• Açık istiare → yalnız kendisine benzetilen.
• Kapalı istiare → yalnız benzeyen.
• Mecazımürsel → benzetmesiz ad aktarması.
• Kinaye → gerçek anlam mümkün, mecaz amaç.
• Tariz → tersini söyleyerek iğneleme.
• Teşhis → kişileştirme.
• İntak → konuşturma.
• Mübalağa → abartma.
• Tezat → karşıtlık.
• Telmih → anımsatma.
• Hüsnütalil → güzel nedene bağlama.
• Tecahülüarif → bilmezden gelme.
• İstifham → etkili soru.
• Nida → seslenme.
• Tekrir → yineleme.
• Leffüneşir → sıralama ve eşleştirme.
• Tenasüp → anlamca ilgili sözcükler.
• Tevriye → uzak anlamı kastetme.
• İrsalimesel → atasözü/özdeyiş.
• İktibas → alıntı.
• Seci → düzyazıda ses benzerliği.