AYT Geçiş Dönemi Türk Edebiyatı Konu Anlatımı

Geçiş Dönemi Türk Edebiyatı

Geçiş Dönemi Türk Edebiyatı, Türklerin İslamiyet'i kabul etmelerinden sonra verdikleri ilk büyük eserlerin yer aldığı 11. ve 12. yüzyılları kapsar. Bu dönemde eski Türk edebiyatı geleneği ile İslami kültür yan yana görülür.

Başlıca eserler:

• Kutadgu Bilig
• Dîvânu Lugâti't-Türk
• Atabetü'l-Hakayık
• Divan-ı Hikmet

Genel Özellikler

• Karahanlı Türkçesi, diğer adıyla Hakaniye Türkçesi kullanılır.
• Türkçe temel edebî dil olmayı sürdürür.
• Arapça ve Farsçanın etkisi görülmeye başlar.
• Hece ölçüsü yaşamaya devam eder.
• Aruz ölçüsü kullanılmaya başlanır.
• Dörtlük yanında beyit de görülür.
• Din, ahlak, devlet yönetimi, bilgi ve tasavvuf öne çıkar.
• Didaktik anlatım güçlüdür.

Karahanlı / Hakaniye Türkçesi

Geçiş Dönemi'nin temel yazı dilidir. Eski Türkçeden İslami dönem Türk yazı diline geçişte önemli bir aşamadır.

Kutadgu Bilig

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından 11. yüzyılda yazılmıştır.

Adı genel olarak “Mutluluk veren bilgi” veya “kutlu olma bilgisi” şeklinde açıklanır.

Konusu ve Türü

• Devlet yönetimi
• Adalet
• Ahlak
• Akıl
• Mutluluk
• İdeal insan ve toplum düzeni

üzerinde durur.

Didaktik bir eserdir ve Türk edebiyatının ilk önemli siyasetname örneklerinden kabul edilir.

Biçim Özellikleri

• Aruz ölçüsüyle yazılmıştır.
• Temel olarak mesnevi nazım biçiminin özelliklerini taşır.
• Yer yer dörtlükler de içerir.
• Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır.

Sembolik Kişiler

Kün Togdı → hükümdar → adalet

Ay Toldı → vezir → saadet/devlet

Ögdülmiş → vezirin oğlu → akıl

Odgurmış → akıbet/kanaat

Dîvânu Lugâti't-Türk

Dîvânu Lugâti't-Türk, Kaşgarlı Mahmut tarafından 11. yüzyılda hazırlanmıştır.

Türkçenin bilinen ilk büyük sözlüğü olarak kabul edilir.

Yazılış Amacı

Temel amaçlarından biri Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin zenginliğini göstermektir.

• Türkçe kelimeler açıklanır.
• Açıklamalar Arapça yapılır.
• Türk boylarının kullandığı sözcükler ve ağız özellikleri verilir.

İçeriği

Eser yalnız sözlük değildir. İçinde:

• Türk boyları
• Ağız ve lehçe farklılıkları
• Gelenekler
• Yer adları
• Savlar
• Koşuklar
• Sagular
• Türk kültürüne ait bilgiler

bulunur.

Türk Dünyası Haritası

Kaşgarlı Mahmut, Türk boylarının yaşadığı bölgeleri gösteren önemli bir haritaya yer vermiştir.

Atabetü'l-Hakayık

Atabetü'l-Hakayık, Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır.

Adı “Hakikatlerin Eşiği” anlamına gelir.

Konuları

• Bilginin değeri
• Bilgisizliğin zararları
• Cömertlik
• Cimrilik
• Alçak gönüllülük
• Dünyanın geçiciliği
• Güzel ahlak
• Dinî öğütler

Eser didaktik ve dinî-ahlaki niteliktedir.

Biçim ve Dil

• Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır.
• Aruz ölçüsü kullanılmıştır.
• Öğretici bir eserdir.
• Arapça ve Farsça kelimelerin etkisi daha belirgin hâle gelir.

Divan-ı Hikmet

Divan-ı Hikmet, Ahmet Yesevi'nin dinî-tasavvufi şiirlerinin bir araya getirildiği eserdir.

Hikmet

Ahmet Yesevi'nin dinî ve tasavvufi içerikli şiirlerine hikmet denir.

Başlıca temalar:

• Allah sevgisi
• Peygamber sevgisi
• Tasavvuf
• Nefis terbiyesi
• İslam ahlakı
• Dünyanın geçiciliği
• Ahiret düşüncesi

Dil ve Biçim

• Halkın anlayabileceği sade Türkçe kullanılır.
• Dörtlük geleneği sürer.
• Hece ölçüsünden yararlanılır.
• Tasavvufi öğreti halka anlaşılır biçimde aktarılır.

Ahmet Yesevi'nin Önemi

Ahmet Yesevi Türk tasavvuf edebiyatının öncü isimlerindendir. İslamiyet'i ve tasavvufu Türkçe şiirlerle geniş halk kitlelerine ulaştırmaya çalışmıştır.

Dört Temel Eserin Karşılaştırılması

Kutadgu Bilig

Yazar → Yusuf Has Hacip

Temel konu → devlet yönetimi, adalet, ahlak

Anahtar → siyasetname ve sembolik kişiler

Dîvânu Lugâti't-Türk

Yazar → Kaşgarlı Mahmut

Temel konu → Türk dili ve kültürü

Anahtar → sözlük, harita, sav-koşuk-sagu

Atabetü'l-Hakayık

Yazar → Edip Ahmet Yükneki

Temel konu → dinî ve ahlaki öğüt

Anahtar → bilgi, cömertlik, güzel ahlak

Divan-ı Hikmet

Yazar → Ahmet Yesevi

Temel konu → tasavvuf

Anahtar → hikmet, sade dil, halka sesleniş

Eski ve Yeni Unsurlar

İslamiyet Öncesinden Gelenler

• Türkçe
• Hece ölçüsü
• Dörtlük
• Sade söyleyiş
• Eski sözlü edebiyat ürünlerinin izleri

İslamiyet'le Gelen veya Güçlenenler

• İslami kavramlar
• Tasavvuf
• Aruz
• Beyit
• Arapça ve Farsça kelimeler
• Siyasetname ve dinî-ahlaki öğreticilik

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Geçiş Dönemi 11. ve 12. yüzyıllarla ilişkilidir.
2. Karahanlı Türkçesi ile Hakaniye Türkçesi aynı dönem dili için kullanılan adlardır.
3. Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacip'indir.
4. Kutadgu Bilig devlet yönetimi ve adalet konularını işler.
5. Kün Togdı adaleti temsil eder.
6. Ay Toldı saadeti/devleti temsil eder.
7. Ögdülmiş aklı temsil eder.
8. Odgurmış akıbeti/kanaati temsil eder.
9. Dîvânu Lugâti't-Türk Kaşgarlı Mahmut'undur.
10. Dîvânu Lugâti't-Türk Araplara Türkçe öğretme amacı taşır.
11. Dîvânu Lugâti't-Türk'te sav, koşuk ve sagu örnekleri bulunur.
12. Türk dünyası haritası Kaşgarlı Mahmut'la ilişkilidir.
13. Atabetü'l-Hakayık Edip Ahmet Yükneki'nindir.
14. Atabetü'l-Hakayık dinî ve ahlaki niteliktedir.
15. Divan-ı Hikmet Ahmet Yesevi'yle ilişkilidir.
16. Ahmet Yesevi'nin şiirlerine hikmet denir.
17. Divan-ı Hikmet tasavvufi içeriklidir.
18. Hece ve aruz birlikte görülür.
19. Dörtlük ve beyit birlikte kullanılabilir.
20. Dört temel eser aynı türde değildir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce eser-yazar eşleştirmesini yap.
2. Devlet yönetimi ve sembolik kişiler görürsen Kutadgu Bilig'i düşün.
3. Sözlük, Araplara Türkçe ve harita ifadelerinde Dîvânu Lugâti't-Türk'ü seç.
4. Bilgi, cömertlik ve güzel ahlak öğütlerinde Atabetü'l-Hakayık'ı düşün.
5. Hikmet, tasavvuf ve Ahmet Yesevi ifadelerinde Divan-ı Hikmet'i seç.
6. Kün Togdı, Ay Toldı, Ögdülmiş ve Odgurmış eşleştirmelerini kontrol et.
7. Hece-dörtlük ile aruz-beyit unsurlarının aynı dönemde bulunabileceğini unutma.
8. Karahanlı ve Hakaniye adlarının aynı dil için kullanıldığını hatırla.
9. Dîvânu Lugâti't-Türk'ün yalnız sözlük olmadığını unutma.
10. Dört temel eseri amaç ve konu bakımından ayır.

Konu Özeti

• Geçiş Dönemi → 11-12. yüzyıl.
• Dil → Karahanlı/Hakaniye Türkçesi.
• Hece + aruz.
• Dörtlük + beyit.
• Kutadgu Bilig → Yusuf Has Hacip.
• Kün Togdı → adalet.
• Ay Toldı → saadet.
• Ögdülmiş → akıl.
• Odgurmış → akıbet.
• Dîvânu Lugâti't-Türk → Kaşgarlı Mahmut.
• Dîvânu Lugâti't-Türk → sözlük, harita, eski edebiyat örnekleri.
• Atabetü'l-Hakayık → Edip Ahmet Yükneki.
• Atabetü'l-Hakayık → dinî-ahlaki öğüt.
• Divan-ı Hikmet → Ahmet Yesevi.
• Hikmet → dinî-tasavvufi şiir.