AYT İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Konu Anlatımı

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, Türklerin İslamiyet'i kabulünden önce oluşturdukları sözlü ve yazılı edebî ürünleri kapsar. Bu dönem, Türklerin yaşayış biçimi, inançları, savaşçı kültürü, doğayla ilişkisi ve toplumsal değerleri hakkında önemli bilgiler verir.

Dönem iki ana başlıkta incelenir:

• Sözlü Edebiyat Dönemi
• Yazılı Edebiyat Dönemi

Genel Özellikler

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı'nın genel özellikleri şunlardır:

• Ürünlerde sade ve anlaşılır bir dil kullanılmıştır.
• Yabancı dil etkisi sınırlıdır.
• Şiirlerde hece ölçüsü yaygındır.
• Dörtlük nazım birimi sık kullanılır.
• Yarım uyak yaygındır.
• Doğa, savaş, yiğitlik, aşk, ölüm ve toplumsal yaşam işlenir.
• Sözlü ürünler müzik eşliğinde söylenebilir.
• Şiir söyleyen kişiler ozan, baksı, kam veya şaman gibi adlarla anılabilir.
• Sözlü ürünler kuşaktan kuşağa aktarılarak anonimleşebilir.
• Yazılı dönemde Türk tarihinin ilk yazılı edebî belgeleri ortaya çıkar.

Sözlü Edebiyat Dönemi

Yazının yaygınlaşmadığı dönemlerde edebî ürünler sözlü gelenek içinde oluşturulmuş ve aktarılmıştır.

Bu ürünler çoğunlukla:

• Kopuz eşliğinde söylenir.
• Toplumsal törenlerde ortaya çıkar.
• Ezber yoluyla nesilden nesle aktarılır.
• Zamanla anonim özellik kazanabilir.

Ozan, Baksı, Kam ve Şaman

İslamiyet öncesi Türk topluluklarında şiir söyleme, müzik yapma, dinî tören yönetme ve bazı toplumsal görevleri yerine getirme işlevlerini üstlenen kişiler farklı adlarla anılmıştır.

Başlıca adlar:

• Ozan
• Baksı
• Kam
• Şaman

Törenler

İslamiyet öncesi sözlü edebiyat ürünleri bazı geleneksel törenlerle ilişkilidir.

Sığır

Av törenidir.

Avcılığın yanı sıra toplumsal birlik ve şölen niteliği de taşıyabilir.

Şölen

Ziyafet ve eğlence törenidir.

Topluca yenilip içilen, eğlenilen toplantılardır.

Yuğ

Ölüm ve cenaze törenidir.

Ölen kişinin ardından duyulan acı ve onun yiğitlikleri dile getirilebilir.

Koşuk

Sığır ve şölen gibi törenlerde söylenen şiirlerdir.

Başlıca konuları:

• Doğa
• Aşk
• Yiğitlik
• Savaş
• Av
• Bahar

Biçim özellikleri:

• Genellikle dörtlük
• Hece ölçüsü
• Yarım uyak
• Sade dil

Koşuğun Sonraki Dönemlerdeki Karşılığı

Koşuk, biçim ve içerik bakımından halk edebiyatındaki koşma ile ilişkilendirilir.

Sagu

Yuğ törenlerinde ölen kişinin ardından söylenen şiirlerdir.

Temel özellikleri:

• Ölüm acısını dile getirir.
• Ölen kişinin iyi özelliklerini ve yiğitliğini anlatabilir.
• Hece ölçüsü ve dörtlük yapısı yaygındır.
• Ağıt niteliği taşır.

En tanınmış örneklerden biri Alp Er Tunga Sagusu'dur.

Sagunun Sonraki Dönemlerdeki Karşılığı

Sagu, halk edebiyatındaki ağıt ve divan edebiyatındaki mersiye ile işlev bakımından ilişkilendirilebilir.

Sav

Kısa, özlü ve öğüt verici sözlerdir.

Toplumun deneyimlerini, değerlerini ve yaşam bilgisini yansıtır.

Bugünkü atasözlerinin ilk biçimleri olarak kabul edilir.

Destan

Bir milletin hayatında derin iz bırakan savaş, göç, doğal afet, kahramanlık veya olağanüstü olayların anlatıldığı uzun sözlü anlatılardır.

Destanların özellikleri:

• Millî nitelik taşırlar.
• Olağanüstü olay ve kişiler görülebilir.
• Tarihî gerçeklerden izler taşırlar.
• Toplumun ortak hafızasını yansıtırlar.
• Sözlü gelenekte oluşurlar.
• Zamanla anonimleşebilirler.

Doğal Destanın Oluşum Aşamaları

Doğal destanlar genel olarak üç aşamada oluşur:

1. Doğuş
2. Yayılma
3. Derleme / yazıya geçirilme

Türk Destanları

Alp Er Tunga Destanı

Saka Türkleriyle ilişkilidir.

Alp Er Tunga'nın savaşları ve kahramanlıkları çevresinde oluşmuştur.

İran destanı Şehname'de Alp Er Tunga, Afrasiyab adıyla anılır.

Şu Destanı

Saka Türkleriyle ilişkilidir.

Büyük İskender'in Türklerle mücadelesi çevresinde gelişen anlatılar içerir.

Oğuz Kağan Destanı

Hunlarla ilişkilendirilir.

Oğuz Kağan'ın savaşları, fetihleri ve Türk boylarının oluşumuna ilişkin anlatılar içerir.

Attila Destanı

Avrupa Hunlarıyla ilişkilidir.

Attila'nın savaşları ve kişiliği çevresinde oluşmuştur.

Bozkurt Destanı

Göktürklerle ilişkilidir.

Türklerin yeniden türeyişini anlatan motifler içerir.

Ergenekon Destanı

Göktürklerle ilişkilidir.

Türklerin kapalı bir vadiden çıkarak yeniden güç kazanmasını konu edinir.

Demir dağı eritme motifi belirgindir.

Türeyiş Destanı

Uygurlarla ilişkilidir.

Uygurların kökenine ilişkin olağanüstü motifler içerir.

Göç Destanı

Uygurlarla ilişkilidir.

Kutsal taşın Çinlilere verilmesi ve ardından yaşanan sıkıntılarla göç edilmesi anlatılır.

Destan Eşleştirmeleri

Başlıca eşleştirmeler:

• Saka → Alp Er Tunga, Şu
• Hun → Oğuz Kağan
• Avrupa Hun → Attila
• Göktürk → Bozkurt, Ergenekon
• Uygur → Türeyiş, Göç

Yazılı Edebiyat Dönemi

İslamiyet öncesi Türk edebiyatının yazılı ürünleri özellikle Göktürk ve Uygur dönemlerinde görülür.

Başlıca yazılı belgeler:

• Göktürk Yazıtları
• Uygur metinleri

Göktürk Yazıtları

Göktürk Yazıtları, Orhun Yazıtları veya Orhun Abideleri olarak da bilinir.

1. yüzyılda dikilmiştir.

Türk adının geçtiği ilk Türkçe metinler arasında yer alır ve Türk edebiyatının ilk önemli yazılı belgelerindendir.

Başlıca Yazıtlar

• Tonyukuk Yazıtı
• Kül Tigin Yazıtı
• Bilge Kağan Yazıtı

Tonyukuk Yazıtı

Tonyukuk adına dikilmiştir.

Tonyukuk, Göktürk devlet adamı ve komutanıdır.

Yazıtta kendi mücadelelerini ve devlet hizmetlerini anlatır.

Kül Tigin Yazıtı

Kül Tigin adına dikilmiştir.

Metnin oluşturulmasında Yolluğ Tigin'in adı önemlidir.

Bilge Kağan Yazıtı

Bilge Kağan adına dikilmiştir.

Türk milletine seslenen, devletin yükseliş ve çöküş nedenlerini anlatan önemli bölümler içerir.

Göktürk Yazıtlarının İçeriği

Yazıtlarda:

• Türk milletinin bağımsızlığı
• Devlet yönetimi
• Çin siyasetine karşı uyarılar
• Birlik ve beraberlik
• Savaşlar
• Kağanların halka karşı sorumlulukları
• Geçmişten ders çıkarma

gibi konular işlenir.

Söylev Özelliği

Bilge Kağan'ın millete doğrudan seslenmesi, tekrarlar ve uyarılar yazıtlara söylev niteliği kazandırır.

Göktürk Alfabesi

Göktürk Yazıtları Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.

Bu alfabe:

• Türklerin kullandığı en eski millî alfabelerden biridir.
• Sağdan sola yazılan örnekleri bulunur.
• Runik görünüşlü işaretlerden oluşur.

Uygur Dönemi Edebiyatı

Uygurlar yerleşik yaşama geçmiş, Maniheizm ve Budizm gibi dinlerin etkisine girmiştir.

Bu değişim edebiyata da yansımıştır.

Uygur metinlerinde:

• Dinî
• Ahlaki
• Öğretici

konular belirginleşir.

Uygur Alfabesi

Uygurlar, Soğd kökenli Uygur alfabesini kullanmışlardır.

Uygur alfabesi sonraki dönemlerde de çeşitli Türk topluluklarınca kullanılmıştır.

Uygur Eserleri

Altun Yaruk

Budizmle ilgili dinî ve öğretici bir eserdir.

Adı “Altın Işık” anlamına gelir.

Sekiz Yükmek

Budist içerikli, dinî ve öğretici bir metindir.

Irk Bitig

Fal kitabı niteliğindedir.

Eski Türkçe yazılı eserler arasında önemli bir yere sahiptir.

Göktürk ve Uygur Metinlerinin Karşılaştırılması

Göktürk Metinleri

• Millî ve siyasal içerik
• Devlet ve millet ilişkisi
• Savaşlar
• Bağımsızlık düşüncesi
• Hitabet
• Göktürk alfabesi

Uygur Metinleri

• Dinî ve öğretici içerik
• Budizm ve Maniheizm etkisi
• Yerleşik hayatın izleri
• Çeviri eserlerin yaygınlaşması
• Uygur alfabesi

Dil ve Anlatım

İslamiyet öncesi metinlerde genel olarak:

• Açık
• Sade
• Güçlü
• Türkçe kökenli sözcüklerin yoğun olduğu

bir anlatım görülür.

Göktürk Yazıtları'nda:

• Hitaplar
• Tekrarlar
• Karşılaştırmalar
• Özlü sözler

anlatımı güçlendirir.

İslamiyet Öncesi Şiir ile Halk Şiiri Arasındaki Süreklilik

İslamiyet öncesi sözlü şiirin birçok özelliği daha sonraki halk şiirinde sürmüştür.

Ortak özellikler:

• Hece ölçüsü
• Dörtlük
• Sade dil
• Yarım uyak
• Müzik eşliğinde söyleme geleneği

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Sığır av törenidir.
2. Şölen ziyafet ve eğlence törenidir.
3. Yuğ cenaze törenidir.
4. Koşuk sığır ve şölenlerde söylenebilir.
5. Sagu yuğ töreninde söylenir.
6. Sav atasözünün eski biçimidir.
7. Sagu ağıtla ilişkilidir.
8. Koşuk koşmayla ilişkilidir.
9. Destan millî ve olağanüstü özellikler taşır.
10. Alp Er Tunga ve Şu, Saka destanlarıdır.
11. Oğuz Kağan Hunlarla ilişkilidir.
12. Attila Avrupa Hunlarıyla ilişkilidir.
13. Bozkurt ve Ergenekon Göktürk destanlarıdır.
14. Türeyiş ve Göç Uygur destanlarıdır.
15. Göktürk Yazıtları 8. yüzyıla aittir.
16. Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan temel yazıtlardır.
17. Yolluğ Tigin Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarıyla ilişkilidir.
18. Göktürk Yazıtları millî ve siyasi içerik taşır.
19. Uygur eserlerinde dinî ve öğretici yön belirgindir.
20. Altun Yaruk Budist içeriklidir.
21. Sekiz Yükmek Budist içeriklidir.
22. Irk Bitig fal kitabıdır.
23. Göktürk ve Uygur alfabeleri aynı değildir.
24. Sözlü dönem ürünlerinde hece, dörtlük ve yarım uyak yaygındır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce ürünün sözlü mü yazılı mı olduğunu belirle.
2. Tören sorularında sığır-şölen-yuğ eşleştirmesini kullan.
3. Koşuk-sagu-sav-destan kavramlarını konu ve işlevleriyle ayır.
4. Sagu sorularında ölüm ve yuğ bağlantısını ara.
5. Sav sorularında kısa, özlü ve öğüt verici yapıdan yararlan.
6. Destan sorularında ait olduğu Türk topluluğunu belirle.
7. Göktürk destanları ile Uygur destanlarını karıştırma.
8. Yazılı dönem sorularında Göktürk Yazıtları ile Uygur eserlerini ayır.
9. Millî-siyasi hitabet görürsen Göktürk Yazıtlarını düşün.
10. Budist veya öğretici metin görürsen Uygur çevresini kontrol et.
11. Yolluğ Tigin, Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adlarını görevleriyle eşleştir.
12. İslamiyet öncesi şiirin halk şiiriyle devamlılığını hatırla.

Konu Özeti

• Sözlü dönem → koşuk, sagu, sav, destan.
• Yazılı dönem → Göktürk ve Uygur metinleri.
• Sığır → av.
• Şölen → ziyafet.
• Yuğ → cenaze.
• Koşuk → doğa, aşk, yiğitlik.
• Sagu → ölüm ve yas.
• Sav → atasözü.
• Destan → millî hafıza ve olağanüstülük.
• Saka → Alp Er Tunga, Şu.
• Hun → Oğuz Kağan.
• Avrupa Hun → Attila.
• Göktürk → Bozkurt, Ergenekon.
• Uygur → Türeyiş, Göç.
• Göktürk Yazıtları → millî ve siyasi hitabet.
• Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan → başlıca yazıtlar.
• Yolluğ Tigin → Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları.
• Altun Yaruk → Budist eser.
• Sekiz Yükmek → Budist eser.
• Irk Bitig → fal kitabı.
• Koşuk → koşma.
• Sagu → ağıt.
• Sav → atasözü.