AYT Türk Dili ve Edebiyatı Tanzimat Edebiyatı Konu Anlatımı

Tanzimat Edebiyatı

Tanzimat Edebiyatı, Osmanlı Devleti'ndeki Batılılaşma hareketlerinin edebiyata güçlü biçimde yansıdığı dönemdir. Tanzimat Fermanı 1839'da ilan edilmiş olsa da edebî dönemin başlangıcı, Şinasi ve Agâh Efendi'nin **Tercüman-ı Ahval** gazetesini çıkardığı **1860** yılı kabul edilir.

Genel Özellikler

• Batı, özellikle Fransız edebiyatı örnek alınmıştır.
• Roman, hikâye, tiyatro, makale ve eleştiri gelişmiştir.
• Gazete, edebiyatın halka ulaşmasında önemli rol oynamıştır.
• Vatan, hürriyet, adalet, millet, hak ve hukuk gibi kavramlar öne çıkmıştır.
• Eski nazım biçimleri kullanılmaya devam ederken şiirin konusu yenilenmiştir.
• Sanatçılar çoğu zaman gazeteci, fikir adamı ve devlet görevlisidir.
• Edebiyat toplumun değişmesi ve eğitilmesi için bir araç olarak görülmüştür.

Birinci Dönem Tanzimat Edebiyatı

Yaklaşık 1860-1876 arasındadır.

Önemli sanatçılar:

• Şinasi
• Namık Kemal
• Ziya Paşa
• Ahmet Mithat Efendi
• Şemsettin Sami
• Ahmet Vefik Paşa

Temel özellikler:

• Toplum için sanat anlayışı
• Halkı eğitme amacı
• Sadeleşme isteği
• Vatan, hürriyet, adalet, millet
• Romantizm etkisi
• Tiyatro ve gazeteye önem verme

İkinci Dönem Tanzimat Edebiyatı

Yaklaşık 1876-1896 arasındadır.

Önemli sanatçılar:

• Recaizade Mahmut Ekrem
• Abdülhak Hamit Tarhan
• Sami Paşazade Sezai
• Nabizade Nâzım
• Muallim Naci

Temel özellikler:

• Sanat için sanat eğilimi güçlenir.
• Bireysel konular artar.
• Estetik kaygı belirginleşir.
• Dil ağırlaşabilir.
• Realizm ve natüralizm etkisi artar.
• Roman ve hikâye tekniği gelişir.

Gazete ve Tanzimat

Takvim-i Vekayi

1831'de yayımlanan ilk resmî Türkçe gazetedir.

Ceride-i Havadis

1840'ta yayımlanan yarı resmî nitelikte gazetedir.

Tercüman-ı Ahval

1860'ta Şinasi ve Agâh Efendi tarafından çıkarılmıştır.

Türk edebiyatında ilk özel gazete kabul edilir.

Tasvir-i Efkâr

Şinasi tarafından çıkarılmıştır. Namık Kemal de daha sonra gazetenin yönetiminde görev almıştır.

Şinasi

Tanzimat Edebiyatı'nın kurucu isimlerinden biridir.

Özellikleri:

• Akılcı ve öğretici sanat anlayışı
• Sadeleşme çabası
• Gazetecilik
• Batılı türlerin ilk örneklerini verme
• Toplum için sanat anlayışı

Başlıca eserleri:

• Şair Evlenmesi
• Tercüme-i Manzume
• Müntehabat-ı Eş'ar
• Durub-ı Emsal-i Osmaniye

Şair Evlenmesi

• Tek perdelik töre komedisidir.
• Görücü usulü evliliği eleştirir.
• Batılı anlamda ilk Türk tiyatro eseri kabul edilir.

Tercüme-i Manzume

Fransız şairlerinden yaptığı şiir çevirilerini içerir.

Durub-ı Emsal-i Osmaniye

Atasözlerini derlediği eseridir.

Namık Kemal

Birinci dönemin en etkili isimlerindendir.

Anahtar kavramlar:

• Vatan
• Hürriyet
• Millet
• Adalet
• Hak

Romantizmden etkilenmiştir.

Başlıca eserleri:

Roman:

• İntibah
• Cezmi

Tiyatro:

• Vatan Yahut Silistre
• Zavallı Çocuk
• Akif Bey
• Gülnihal
• Celaleddin Harzemşah

Eleştiri:

• Tahrib-i Harabat
• Takip

İntibah

Türk edebiyatında ilk edebî roman kabul edilir.

Cezmi

Türk edebiyatında ilk tarihî roman kabul edilir.

Vatan Yahut Silistre

Vatan sevgisini işleyen tiyatro eseridir.

Tahrib-i Harabat

Ziya Paşa'nın Harabat adlı antolojisini eleştirmek amacıyla yazılmıştır.

Ziya Paşa

Birinci dönem sanatçısıdır. Eski ile yeni arasında yaşadığı düşünsel çelişkiyle tanınır.

Başlıca eserleri:

• Terkib-i Bent
• Terci-i Bent
• Harabat
• Zafername
• Defter-i Amal

Şiir ve İnşa

Halk şiirini ve halk dilini savunur; divan şiirini eleştirir.

Harabat

Daha sonra hazırladığı bu antolojide divan şiirine yakın bir tutum sergiler.

Zafername

Siyasi hiciv niteliğindedir.

Ahmet Mithat Efendi

Tanzimat'ın en üretken yazarlarındandır.

Özellikleri:

• Halkı eğitme amacı
• Okuyucuya doğrudan seslenme
• Olayı kesip bilgi verme
• Roman tekniğinde kusurlar
• Çok sayıda eser

Başlıca eserleri:

• Felatun Bey ile Rakım Efendi
• Hasan Mellah
• Hüseyin Fellah
• Esrar-ı Cinayat
• Letaif-i Rivayat
• Paris'te Bir Türk

Felatun Bey ile Rakım Efendi

Yanlış Batılılaşmayı iki karşıt tip üzerinden eleştirir.

Felatun Bey → yüzeysel Batılılaşma

Rakım Efendi → çalışkan ve dengeli tip

Letaif-i Rivayat

Türk hikâyeciliğinin erken ve önemli örneklerindendir.

Şemsettin Sami

Dil, sözlük ve roman alanında önemlidir.

Başlıca eserleri:

• Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat
• Kamus-ı Türki
• Kamusü'l-Alam

Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat

Türk edebiyatında ilk yerli roman kabul edilir.

Ahmet Vefik Paşa

Tiyatro alanında önemlidir.

• Molière uyarlamaları yapmıştır.
• Bursa'da tiyatro çalışmaları yürütmüştür.
• Dil ve tarih alanında da eser vermiştir.

Başlıca eserleri:

• Zor Nikâhı
• Zoraki Tabip
• Meraki
• Lehçe-i Osmani

Recaizade Mahmut Ekrem

İkinci dönemin önemli sanatçısıdır.

“Üstat Ekrem” olarak anılır.

Özellikleri:

• Sanat için sanat eğilimi
• Estetik kaygı
• Bireysel konular
• Realist romana yaklaşım

Başlıca eserleri:

• Araba Sevdası
• Zemzeme
• Talim-i Edebiyat
• Çok Bilen Çok Yanılır

Araba Sevdası

Yanlış Batılılaşmayı eleştirir.

Bihruz Bey alafranga züppe tipidir.

Türk edebiyatının ilk realist romanı kabul edilir.

Zemzeme - Demdeme

Recaizade Mahmut Ekrem ile Muallim Naci arasında şiir anlayışı üzerine tartışmadır.

Zemzeme → Recaizade

Demdeme → Muallim Naci

Abdülhak Hamit Tarhan

İkinci dönemin önemli şair ve tiyatro yazarlarındandır.

“Şair-i Âzam” olarak anılır.

Özellikleri:

• Ölüm
• Metafizik
• Doğa
• Bireysel duygular
• Şiirde biçim yenilikleri
• Sahnelenmesi zor tiyatrolar

Başlıca eserleri:

• Makber
• Sahra
• Eşber
• Nesteren
• Tarık
• Finten

Makber

Eşi Fatma Hanım'ın ölümü üzerine yazılmıştır.

Ölüm, varlık, yokluk ve metafizik sorgulamalar içerir.

Sahra

Doğa ve kır yaşamını işleyen önemli şiir kitabıdır.

Sami Paşazade Sezai

İkinci dönemde realist anlayışa yaklaşan önemli yazardandır.

Başlıca eserleri:

• Sergüzeşt
• Küçük Şeyler

Sergüzeşt

Dilber adlı cariyenin yaşamı üzerinden esaret ve cariyelik sorununu işler.

Küçük Şeyler

Batılı anlamda modern kısa hikâyenin önemli ilk örneklerindendir.

Nabizade Nâzım

Realizm ve natüralizm etkisi görülür.

Başlıca eserleri:

• Karabibik
• Zehra

Karabibik

Köy yaşamını gerçekçi biçimde ele alır. İlk köy konulu eserlerden biri sayılır.

Zehra

Kıskançlık psikolojisini işler ve natüralist etkiler taşır.

Muallim Naci

Eski şiir geleneğini bütünüyle reddetmeden yeniliğe açık olmaya çalışmıştır.

Başlıca eserleri:

• Ateşpare
• Şerare
• Füruzan
• Demdeme
• Lügat-ı Naci
• Ömer'in Çocukluğu

Tanzimat'ta Roman ve Hikâye

Birinci dönemde:

• Romantizm etkilidir.
• Yazar okuyucuya seslenebilir.
• İyi-kötü karşıtlığı belirgin olabilir.
• Tesadüfler kullanılabilir.
• Öğreticilik yüksektir.

İkinci dönemde:

• Realizm ve natüralizm artar.
• Gözlem önem kazanır.
• Yazar kişiliğini gizlemeye çalışır.
• Teknik gelişir.

Tanzimat'ta Tiyatro

Tiyatro, özellikle birinci dönemde halkı eğitmek için etkili araç kabul edilir.

Önemli örnekler:

• Şair Evlenmesi → Şinasi
• Vatan Yahut Silistre → Namık Kemal
• Çok Bilen Çok Yanılır → Recaizade
• Eşber → Abdülhak Hamit

Tanzimat'ta Eleştiri

Önemli eser ve tartışmalar:

• Tahrib-i Harabat → Namık Kemal
• Takip → Namık Kemal
• Zemzeme → Recaizade
• Demdeme → Muallim Naci

Tanzimat'ta Şiir

Eski nazım biçimleri sürmüş, ancak konular değişmiştir.

Yeni konular:

• Vatan
• Hürriyet
• Adalet
• Millet
• Hak
• Ölüm
• Doğa
• Metafizik

Önemli İlkler

• İlk özel gazete → Tercüman-ı Ahval
• İlk Batılı tiyatro → Şair Evlenmesi
• İlk yerli roman → Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat
• İlk edebî roman → İntibah
• İlk tarihî roman → Cezmi
• İlk realist roman → Araba Sevdası
• İlk köy konulu eserlerden → Karabibik
• Modern kısa hikâyenin ilk önemli örnekleri → Küçük Şeyler

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Tanzimat Edebiyatı'nın başlangıcı 1860 kabul edilir.
2. Tercüman-ı Ahval ilk özel gazetedir.
3. Birinci dönem toplum için sanat anlayışına yakındır.
4. İkinci dönem sanat için sanat anlayışına yaklaşır.
5. Birinci dönemde romantizm etkilidir.
6. İkinci dönemde realizm ve natüralizm güçlenir.
7. Şinasi Şair Evlenmesi'nin yazarıdır.
8. Namık Kemal İntibah ve Cezmi'nin yazarıdır.
9. İntibah ilk edebî roman kabul edilir.
10. Cezmi ilk tarihî romandır.
11. Ziya Paşa Şiir ve İnşa'da halk şiirini savunur.
12. Ziya Paşa Harabat'ta divan şiirine yaklaşır.
13. Ahmet Mithat halkı eğitme amacı taşır.
14. Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat ilk yerli romandır.
15. Araba Sevdası ilk realist roman kabul edilir.
16. Makber Abdülhak Hamit'e aittir.
17. Sergüzeşt esaret sorununu işler.
18. Karabibik köy yaşamını konu alır.
19. Zehra natüralist etkiler taşır.
20. Demdeme Muallim Naci'nindir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce birinci dönem mi ikinci dönem mi olduğunu belirle.
2. Vatan-hürriyet-toplum ifadelerinde birinci dönemi düşün.
3. Bireysellik-realizm-estetik ifadelerinde ikinci dönemi düşün.
4. “İlk” sorularında eser-yazar eşleştirmesini kontrol et.
5. Gazete sorularında Tercüman-ı Ahval ve Tasvir-i Efkâr'ı ayır.
6. Namık Kemal sorularında vatan, hürriyet ve romantizmi hatırla.
7. Ziya Paşa'da Şiir ve İnşa-Harabat çelişkisini kullan.
8. Ahmet Mithat'ta halkı eğitme ve okuyucuya seslenme özelliğini düşün.
9. Recaizade'de Araba Sevdası ve realizmi hatırla.
10. Abdülhak Hamit'te Makber, ölüm ve metafiziği düşün.
11. Sami Paşazade Sezai'de Sergüzeşt ve Küçük Şeyler'i eşleştir.
12. Nabizade Nâzım'da Karabibik-Zehra ve natüralizmi kullan.

Konu Özeti

• Başlangıç → 1860.
• İlk özel gazete → Tercüman-ı Ahval.
• Birinci dönem → toplum için sanat.
• İkinci dönem → sanat için sanat eğilimi.
• Şinasi → Şair Evlenmesi.
• Namık Kemal → İntibah, Cezmi, Vatan Yahut Silistre.
• Ziya Paşa → Şiir ve İnşa, Harabat.
• Ahmet Mithat → Felatun Bey ile Rakım Efendi.
• Şemsettin Sami → Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat.
• Ahmet Vefik Paşa → Molière uyarlamaları.
• Recaizade → Araba Sevdası.
• Abdülhak Hamit → Makber.
• Sami Paşazade Sezai → Sergüzeşt, Küçük Şeyler.
• Nabizade Nâzım → Karabibik, Zehra.
• Muallim Naci → Demdeme.