AYT Tarih Atatürk İlke ve İnkılapları Konu Anlatımı

Atatürk İlke ve İnkılapları

Atatürk İlke ve İnkılapları; Millî Mücadele sonrasında yeni Türk devletinin siyasi, hukuki, sosyal, eğitim, kültür ve ekonomi alanlarında yeniden yapılandırılmasını kapsar. Bu dönüşümün temelinde millî egemenlik, bağımsızlık, çağdaşlaşma ve toplumun ihtiyaçlarına göre devlet kurumlarının yenilenmesi vardır.

AYT Tarih’te bu konu iki ana başlıkta sorgulanır:

• Atatürk ilkeleri,
• Atatürk dönemi inkılapları.

Sorularda yalnız “hangi inkılap hangi yıl yapıldı?” bilgisi değil, yapılan düzenlemenin hangi ilkeyle ilişkili olduğu ve hangi ihtiyaca cevap verdiği de önemlidir.

Atatürk İlkelerinin Genel Özellikleri

Atatürk ilkeleri:

• Türk toplumunun ihtiyaçlarından doğmuştur,
• birbirini tamamlayan bir bütündür,
• millî egemenlik ve tam bağımsızlık anlayışına dayanır,
• akıl ve bilimi esas alır,
• dogmatik ve değişmez kalıplar oluşturmayı amaçlamaz,
• çağdaşlaşmayı hedefler.

Cumhuriyetçilik

Cumhuriyetçilik, egemenliğin bir kişi veya hanedana değil millete ait olmasıdır.

Temel özellikleri:

• millî egemenlik,
• halkın yönetime katılması,
• seçim,
• temsil,
• hukuk devleti anlayışı.

Cumhuriyetçilik ilkesiyle doğrudan ilişkili başlıca gelişmeler:

• saltanatın kaldırılması,
• Cumhuriyet’in ilanı,
• çok partili hayata geçiş denemeleri,
• kadınlara siyasi hakların verilmesi.

Milliyetçilik

Atatürk milliyetçiliği:

• ortak tarih, kültür ve ülkü birliğini önemser,
• ırkçılığı reddeder,
• millî birlik ve beraberliği esas alır,
• bağımsızlığı vazgeçilmez kabul eder.

Milliyetçilik ilkesiyle ilişkili çalışmalar:

• Türk Tarihi Tetkik Cemiyetinin kurulması,
• Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kurulması,
• millî kültür çalışmalarının desteklenmesi,
• kabotaj hakkının Türk devletine geçmesi,
• ekonomik bağımsızlık politikaları.

Halkçılık

Halkçılık:

• kanun önünde eşitlik,
• ayrıcalıklı sınıfların reddi,
• toplumun tüm kesimlerinin devlet karşısında eşit kabul edilmesi

esaslarına dayanır.

Halkçılık sınıf çatışmasını değil, toplumsal dayanışmayı öne çıkarır.

Halkçılıkla ilişkili başlıca gelişmeler:

• kadın-erkek eşitliğini güçlendiren düzenlemeler,
• Medeni Kanun,
• ayrıcalık ve unvanların kaldırılması,
• sosyal devlet anlayışını destekleyen uygulamalar.

Devletçilik

Devletçilik, özel girişimi reddeden bir sistem değildir.

Temel anlayış:

• özel sektörün yapamadığı veya yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomiye müdahale etmesi,
• stratejik yatırımların devlet eliyle yapılması,
• ekonomik kalkınmanın planlanmasıdır.

Özellikle 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı sonrasında devletçilik uygulamaları güç kazandı.

Devletçilikle ilişkili örnekler:

• devlet fabrikalarının kurulması,
• Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı,
• Sümerbank ve Etibank gibi kuruluşlar,
• demir yollarının devletleştirilmesi ve yeni hatların yapılması.

Laiklik

Laiklik:

• din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması,
• devlet yönetiminde din kurallarının belirleyici olmaması,
• hukuk ve eğitim sisteminin çağdaş ve akılcı esaslara göre düzenlenmesi,
• inanç ve vicdan özgürlüğünün korunması

anlayışına dayanır.

Laiklik ilkesiyle ilişkili başlıca gelişmeler:

• halifeliğin kaldırılması,
• Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılması,
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu,
• tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması,
• Medeni Kanun’un kabulü,
• anayasal düzenlemelerde laikleşme adımları.

İnkılapçılık

İnkılapçılık:

• çağın gereklerine uygun yenilikleri sürdürmek,
• çağdaşlaşmayı devamlı hâle getirmek,
• eski ve işlevini kaybetmiş kurumların yerine yenilerini kurmak

anlayışıdır.

İnkılapçılık tüm inkılapların korunması ve geliştirilmesiyle ilişkilidir.

Atatürk İlkelerinin Birbirini Tamamlaması

İlkeler birbirinden tamamen bağımsız değildir.

Örnek:

• Cumhuriyetçilik millî egemenliği,
• Halkçılık siyasal ve hukuki eşitliği,
• Laiklik çağdaş hukuk ve eğitim sistemini,
• Milliyetçilik millî birlik ve bağımsızlığı,
• Devletçilik ekonomik kalkınmayı,
• İnkılapçılık bütün bu dönüşümlerin devamlılığını

destekler.

Siyasi Alandaki İnkılaplar

Saltanatın Kaldırılması

1 Kasım 1922’de saltanat kaldırıldı.

Nedenleri:

• millî egemenlik anlayışıyla bağdaşmaması,
• Lozan görüşmelerinde temsil ikiliğini önlemek,
• İstanbul Hükûmetinin siyasi varlığına son vermek.

Sonuç:

• Osmanlı Devleti’nin siyasi varlığı sona erdi,
• millî egemenlik güçlendi.

Ankara’nın Başkent Olması

13 Ekim 1923’te Ankara başkent oldu.

Ankara:

• Millî Mücadele’nin merkeziydi,
• Anadolu’nun iç kesiminde güvenli konuma sahipti,
• yeni devlet anlayışını temsil ediyordu.

Cumhuriyet’in İlanı

29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi.

Sonuçları:

• devletin yönetim şeklinin adı kesinleşti,
• cumhurbaşkanlığı makamı oluşturuldu,
• Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı seçildi,
• hükûmet kurma sorunlarına çözüm sağlandı.

Halifeliğin Kaldırılması

3 Mart 1924’te halifelik kaldırıldı.

Aynı gün:

• Şer’iye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı,
• Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti kaldırıldı,
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi.

Halifeliğin kaldırılması:

• laik devlet düzeninin güçlenmesine,
• devlet yönetimindeki ikili yapının sona ermesine,
• millî egemenliğin pekişmesine

katkı sağladı.

Eğitim ve Kültür Alanındaki İnkılaplar

Tevhid-i Tedrisat Kanunu

3 Mart 1924’te kabul edildi.

Amaç:

• eğitimde birlik sağlamak,
• bütün eğitim kurumlarını Millî Eğitim Bakanlığına bağlamak,
• farklı eğitim sistemlerinden doğan ikiliği ortadan kaldırmak.

Harf İnkılabı

1 Kasım 1928’de Latin esaslı yeni Türk harfleri kabul edildi.

Amaçlar:

• okuma-yazmayı kolaylaştırmak,
• okuryazarlığı artırmak,
• eğitim ve kültür hayatını geliştirmek.

Millet Mektepleri

Yeni harflerin halka öğretilmesi amacıyla açıldı.

Mustafa Kemal’e Başöğretmen unvanı verildi.

Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti

1931’de kuruldu.

Amaç:

• Türk tarihini bilimsel yöntemlerle araştırmak,
• Türklerin dünya tarihindeki yerini incelemek,
• millî tarih bilincini güçlendirmek.

Daha sonra Türk Tarih Kurumu adını aldı.

Türk Dili Tetkik Cemiyeti

1932’de kuruldu.

Amaç:

• Türkçeyi araştırmak,
• dilin gelişmesini desteklemek,
• Türkçenin bilim ve kültür dili olarak güçlenmesine katkı sağlamak.

Daha sonra Türk Dil Kurumu adını aldı.

Üniversite Reformu

1933’te Darülfünun kaldırılarak İstanbul Üniversitesi kuruldu.

Amaç:

• yükseköğretimi çağdaşlaştırmak,
• bilimsel araştırmayı geliştirmek,
• üniversite yapısını yenilemek.

Hukuk Alanındaki İnkılaplar

Yeni devletin laik ve çağdaş hukuk sistemine geçmesi için hukuk alanında önemli düzenlemeler yapıldı.

Türk Medeni Kanunu

1926’da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak kabul edildi.

Sonuçları:

• resmî nikâh zorunlu hâle geldi,
• tek eşlilik esas kabul edildi,
• kadınlara boşanma ve miras gibi alanlarda önemli haklar sağlandı,
• aile hukuku laik esaslara bağlandı.

Diğer Hukuk Düzenlemeleri

• Türk Ceza Kanunu İtalya’dan,
• Ticaret Kanunu çeşitli Avrupa hukuk sistemlerinden,
• Borçlar Kanunu İsviçre’den

yararlanılarak hazırlandı.

Amaç, hukuk sistemini çağdaş ve laik esaslara göre yenilemekti.

Sosyal Alandaki İnkılaplar

Şapka Kanunu

1925’te kabul edildi.

Amaç, kıyafet alanında çağdaşlaşmayı desteklemekti.

Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması

1925’te tekke, zaviye ve türbeler kapatıldı.

Ayrıca bazı dinî unvanların kullanımına son verildi.

Bu düzenleme laiklik ve çağdaşlaşma anlayışıyla ilişkilidir.

Takvim, Saat ve Ölçülerde Değişiklik

Uluslararası ilişkilerde ve ekonomik hayatta uyum sağlamak amacıyla:

• miladi takvim,
• uluslararası saat sistemi,
• metre ve kilogram esaslı ölçü sistemi

kabul edildi.

Soyadı Kanunu

1934’te kabul edildi.

Her Türk vatandaşının bir soyadı kullanması zorunlu hâle geldi.

Mustafa Kemal’e “Atatürk” soyadı verildi.

Aynı dönemde ağa, hacı, hafız, hoca, bey, paşa gibi bazı unvan ve lakapların resmî kullanımına son verildi.

Kadın Hakları

Kadınlara siyasi haklar aşamalı biçimde verildi:

• 1930 → belediye seçimlerine katılma,
• 1933 → köy muhtarı ve ihtiyar heyetlerine seçilme,
• 1934 → milletvekili seçme ve seçilme.

Bu düzenlemeler:

• Cumhuriyetçilik,
• Halkçılık

ilkeleriyle doğrudan ilişkilidir.

Ekonomi Alanındaki İnkılaplar

İzmir İktisat Kongresi

17 Şubat - 4 Mart 1923 tarihleri arasında toplandı.

Amaç:

• yeni devletin ekonomi politikasını belirlemek,
• ekonomik bağımsızlığı güçlendirmek,
• üretimi artırmak,
• özel girişimi teşvik etmekti.

Kongrede Misak-ı İktisadi esasları kabul edildi.

Türkiye İş Bankası

1924’te kuruldu.

Amaç: millî sermayeyi ve özel girişimi desteklemek.

Aşar Vergisinin Kaldırılması

1925’te kaldırıldı.

Aşar tarım ürünlerinden alınan vergiydi.

Kaldırılmasıyla:

• köylünün vergi yükü azaltıldı,
• tarımsal üretim teşvik edildi.

Kabotaj Kanunu

1 Temmuz 1926’da yürürlüğe girdi.

Türkiye kıyıları arasında yük ve yolcu taşıma hakkı Türk vatandaşlarına ve Türk gemilerine verildi.

Bu düzenleme ekonomik bağımsızlık ve milliyetçilikle ilişkilidir.

Teşvik-i Sanayi Kanunu

1927’de çıkarıldı.

Amaç:

• özel sanayi yatırımlarını teşvik etmek,
• yerli üretimi artırmaktı.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası

1930’da kuruldu.

Para ve kredi politikalarının millî kurum eliyle yürütülmesi açısından önemlidir.

Devletçilik Döneminin Güçlenmesi

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı:

• özel sektörün yatırım kapasitesini daralttı,
• devletin ekonomide daha etkin rol almasına yol açtı.

Bu dönemde:

• Sümerbank,
• Etibank,
• devlet fabrikaları,
• sanayi planları

öne çıktı.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı

1934’te uygulanmaya başladı.

Özellikle temel tüketim ve sanayi ürünlerinin ülke içinde üretilmesini amaçladı.

Atatürk İlkelerinin Anayasaya Girmesi

Altı ilke 1937 yılında Anayasa’ya girdi.

Bu gelişme Atatürk ilkelerinin devletin temel nitelikleri arasında anayasal güvence kazanmasını sağladı.

İnkılapların Temel Amaçları

Atatürk inkılaplarının ortak hedefleri:

• millî egemenliği güçlendirmek,
• çağdaş devlet yapısı kurmak,
• laik hukuk ve eğitim düzeni oluşturmak,
• kadın-erkek eşitliğini geliştirmek,
• ekonomik bağımsızlığı sağlamak,
• millî kültürü güçlendirmek,
• Türkiye’yi çağdaş uygarlık düzeyine yükseltmektir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

İlke Sorusu

millî egemenlik → Cumhuriyetçilik millî birlik ve bağımsızlık → Milliyetçilik eşitlik ve ayrıcalıksız toplum → Halkçılık ekonomide devlet yatırımı → Devletçilik din-devlet ayrımı ve laik hukuk → Laiklik yeniliklerin devamlılığı → İnkılapçılık

İnkılap Sorusu

eğitim birliği → Tevhid-i Tedrisat aile hukuku → Medeni Kanun yeni yazı → Harf İnkılabı deniz taşımacılığı → Kabotaj köylü üzerindeki vergi yükü → Aşarın kaldırılması resmî kimlik düzeni → Soyadı Kanunu

Yorum Sorusu

Bir inkılap birden fazla ilkeyle ilişkili olabilir. Soruda hangi sonucun özellikle vurgulandığına dikkat et.

Konu Özeti

Siyasi: saltanat, Cumhuriyet, halifelik.

Eğitim-kültür: Tevhid-i Tedrisat, Harf İnkılabı, Millet Mektepleri, tarih-dil kurumları, üniversite reformu.

Hukuk: Medeni Kanun ve laik hukuk düzeni.

Sosyal: şapka, tekke-zaviye, takvim-saat-ölçü, soyadı, kadın hakları.

Ekonomi: İzmir İktisat Kongresi, İş Bankası, aşar, Kabotaj, sanayi teşviki, Merkez Bankası, devletçilik.

İlkeler: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık.