Konu Anlatımı / Ders Notu
Sendikalar ve Toplu İş Hukuku Konu Anlatımı
KPSS Alan Bilgisi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri: 6356 sayılı Kanun, sendikal özgürlük, kuruluş ve üyelik, TİS türleri ve normatif etkisi, işkolu/işyeri/işletme yetki eşikleri, toplu görüşme, arabuluculuk, grev-lokavt, YHK; üç içerik ve 60 özgün soru.
Sendikalar ve Toplu İş Hukuku
KPSS Alan Bilgisi – Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri
Konu Özeti
**Toplu iş hukuku**, işçi ve işverenlerin örgütlenerek çalışma şartlarını birlikte belirlemesini, sendikal örgütlenmeyi, toplu iş sözleşmesini ve toplu iş uyuşmazlıklarının çözüm yollarını inceler. Temel metin **6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu**dur. Anayasa'nın **51. maddesi sendika kurma hakkı**, **53. maddesi toplu iş sözleşmesi hakkı**, **54. maddesi grev ve lokavt** bakımından anayasal dayanaklardır. **Kamu görevlilerinin sendika ve toplu sözleşme rejimi** ise 4688 sayılı ayrı kanun kapsamında ele alınır; bu paketin merkezi **6356 kapsamındaki işçi–işveren ilişkileridir**.
KPSS'nin tercih ettiği soru yapıları: **(1) kuruluş ve üyelik rakamları**, **(2) sendika–konfederasyon–işkolu ayrımı**, **(3) toplu iş sözleşmesinin türleri ve süreleri**, **(4) işkolu barajı, işyeri/işletme çoğunluğu**, **(5) görüşme–arabuluculuk–grev–Yüksek Hakem Kurulu sırası**, **(6) toplu iş sözleşmesi ile bireysel sözleşmenin ilişkisi**. Özellikle **işyeri için yarıdan fazla, işletme için %40** eşiklerinin farklı olduğu unutulmamalıdır.
1. Sendika Özgürlüğü ve Toplu İş Hukukunun İşlevi
**Sendika özgürlüğü**, işçi ve işverenlerin ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak için örgütlenebilme hakkıdır. **Olumlu sendika özgürlüğü** sendika kurma ve uygun sendikaya üye olma; **olumsuz sendika özgürlüğü** hiçbir sendikaya üye olmamayı seçme özgürlüğüdür. Hiç kimse sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz.
**Bireysel iş hukuku** işçiyle işveren arasındaki ücret, izin, iş görme, fesih gibi ilişkiyi düzenlerken **toplu iş hukuku** işçi sendikası ve işveren tarafı arasındaki kolektif düzenlemeye odaklanır. Toplu iş sözleşmesi, tek tek bireysel iş sözleşmelerinin yanında ve üstünde, kanunun tanıdığı belirli normatif etkiyle çalışabilir.
Toplu pazarlığın **ekonomik işlevi**, ücret ve diğer parasal menfaatlerin topluca belirlenmesidir. **Sosyal işlevi** çalışma barışı, eşitlik ve işyerinde ortak temsil; **demokratik işlevi** çalışanların karar süreçlerine örgütlü katılımı ve sözleşme müzakeresidir. Toplu iş uyuşmazlıklarının barışçı yollarla çözülmesi sosyal diyalog bakımından önemlidir.
2. Sendika, Konfederasyon, İşkolu ve Kuruluş Esası
**İşçi sendikası**, işçilerin çalışma ilişkilerindeki ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek üzere **en az yedi işçinin** bir araya gelmesiyle, **işkolu esasına göre** oluşturulan tüzel kişilikli kuruluştur. İşveren sendikasında benzer amaçla **en az yedi işveren** kurucu olabilir. Sendikalar, işverenle bireysel sözleşmenin tarafı olan tek bir işçiyle karıştırılmamalıdır.
**Konfederasyon**, **değişik işkollarından en az beş sendikanın** oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip üst kuruluştur. Bir konfederasyonun işveren karşısında toplu iş sözleşmesini doğrudan imzalayan olağan işçi tarafı olduğunu varsaymak yanlıştır: **Toplu iş sözleşmesinin işçi tarafı yetkili işçi sendikasıdır.**
**İşkolu**, ekonomik faaliyetin mevzuata göre sınıflandığı alandır. 6356 sayılı Kanuna ekli listede **20 işkolu** vardır. **İşyeri**, işveren organizasyonundaki üretim/hizmet birimi; **işletme**, kanunda öngörüldüğü şekilde aynı işverene ait aynı işkolundaki birden çok işyerini kapsayan toplu sözleşme düzeyi; **grup toplu iş sözleşmesi** ise birden çok işverene ait işyerlerinin işveren sendikasıyla yapılan toplu sözleşmede birlikte kapsanmasıdır.
**Meslek sendikacılığı / işkolu sendikacılığı:** Türkiye'de 6356 çerçevesinde sendikalar **işkolu esasına göre** kurulur. “Yalnız kaynak ustaları sendikası”, “yalnız muhasipler sendikası” gibi meslek unvanını doğrudan kuruluş ölçütü sayan yanıltıcı soru köklerinde kanunî **işkolu** esasını hatırla.
3. Sendikanın Kuruluşu ve Zorunlu Organları
**Kuruluş usulü – m.7:** Kurucular, kuruluş merkezinin bulunduğu ilin **valiliğine** dilekçe ve eki tüzük gibi kanunî belgeleri sunarak tüzel kişilik kazanma sürecini tamamlar. Kural bir **ön izin sistemi** değildir. Sendikanın adı, amacı, merkezi, faaliyet işkolu, organları, üyelik ve aidat kuralları, iç denetimi ve tasfiyeye ilişkin hususlar tüzükte belirlenir.
**Zorunlu organlar:** **Genel kurul, yönetim kurulu, denetim kurulu ve disiplin kurulu**. Genel kurul sendikal kuruluşun temel karar organıdır; yönetim idare ve temsil görevlerini, denetim hukuka ve mali yapıya ilişkin kontrolleri, disiplin kurulu ise tüzükteki disiplin süreçlerini yürütür.
**Yönetim kurulu**, sendikal kuruluşun türüne göre düzenlenen sayıda üyeden oluşur; sendika yönetim kurulunda genel çerçeve **en az 3, en çok 9 üyedir**. **Olağan genel kurul**, **en geç dört yılda bir** yapılır. Kuruluşun ilk olağan genel kurulunu yapma süresine ilişkin **altı ay** kuralı da ayrı bir bilgi olarak sorulabilir.
**Genel kurul toplantı yeter sayısı** kural olarak üye veya delege tam sayısının **salt çoğunluğu**dur; tüzük daha yüksek yeter sayı öngörebilir. İlk toplantıda yeter sayı sağlanamazsa ikinci toplantı ilgili usule göre yapılır. Bu eşik, **toplu iş sözleşmesi yetkisindeki işyeri yarıdan fazla çoğunluk** ile aynı kapsamı ifade etmez.
4. Sendika Üyeliği, Çekilme ve Çıkarma – m.17–19
**İşçi sendikası üyeliği için en az 15 yaşını doldurmak** gerekir. İşçi, Bakanlığın elektronik sisteminde **e-Devlet kapısı üzerinden başvurur**; sendikanın tüzüğünde belirlenen **yetkili organın kabulü** ile üyelik kazanılır. **Üye olma serbestisi**, işverenden ayrıca bir “sendikaya katılabilirsin” izni almayı gerektirmez.
**Aynı işkolunda aynı zamanda birden çok sendika üyeliği** kural olarak mümkün değildir. **İstisna:** Aynı işkolunda aynı anda **farklı işverenlere ait işyerlerinde** çalışan işçiler birden çok sendikaya üye olabilir. Sınavda işverenlerin aynı mı farklı mı olduğu belirleyicidir.
**Üyelikten çekilme:** e-Devlet üzerinden yapılan çekilme bildirimi sendikaya ve Bakanlığa ulaşır; **sendikaya bildirimden itibaren bir ay sonra** geçerli hâle gelir. Çekilen üye bu bir aylık süre içinde yeni sendikaya başvurursa yeni üyeliğin kazanılması kanunî süre sonuna bağlanır. “Düğmeye bastığı an eski üyeliği biter” yanlıştır.
**Üyelikten çıkarma:** **Genel kurul** kararıyla olur. Kararın tebliğinden itibaren **30 gün içinde** mahkemeye itiraz edilebilir; itirazın sonuçlanması ve çıkarma kararının kesinleşmesi sürecinde üyeliğin devamı hakkında özel hükümler vardır. **İşsiz kalma:** İş sözleşmesi sona erip işsiz kalınması, sendika üyeliğini her durumda derhal bitirmez; kanunî olarak **bir yıl devam etme** kuralı bulunur.
5. Sendikanın Faaliyetleri, Gelirleri ve Sendikal Koruma
**Sendikal faaliyetler**, üyelerin ekonomik ve sosyal çıkarlarını koruma, toplu pazarlık yapma, eğitim, sosyal faaliyetler ve mevzuata uygun temsil çalışmalarını kapsar. Sendikalar, kanunda gösterilen koşullarda üyelerini temsilen dava açma ve açılmış davayı takip yetkilerine sahip olabilir. **Her bireysel talebin sendika tarafından otomatik ve sınırsız temsil edileceği** varsayılmamalıdır; hukuki yetki koşullarına bakılır.
**Gelir kalemleri** arasında **üyelik ve dayanışma aidatları**, tüzüğe uygun faaliyet gelirleri, mevzuata uygun bağışlar ve malvarlığı gelirleri bulunur. **Üyelik aidatı** ile toplu iş sözleşmesinden yararlanmak için sendika üyesi olmayan kişinin ödeyebildiği **dayanışma aidatı** farklı hukuki kavramlardır. Aidat miktarının belirlenmesinde tüzük ve genel kurul kararları önemlidir.
**Sendikal ayrımcılık yasağı – m.25:** İşçinin sendika üyeliği, üye olmaması veya hukuka uygun sendikal faaliyeti nedeniyle işten çıkarılması ya da çalışma şartlarında ayrımcılığa uğratılması yasaktır. Kanunî koşulları oluşan ayrımcılık nedeniyle **işçinin en az bir yıllık ücreti tutarında sendikal tazminat** gündeme gelebilir. **İş güvencesine ilişkin işe iade**, **sendikal tazminat** ve bunların usul şartları tek kavram değildir.
**İşyeri sendika temsilcisi**, toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkisi kesinleşmiş sendika tarafından **işyerinde çalışan üyeleri arasından** atanır. İşyerindeki işçi sayısına göre temsilci sayısı sınırlanır: **50'ye kadar 1; 51–100 en çok 2; 101–500 en çok 3; 501–1000 en çok 4; 1001–2000 en çok 6; 2000'den fazla en çok 8**. Görevleri işçilerle işveren arasında işbirliğini, çalışma barışını, hakların korunmasını ve sorunların uygun kanallardan çözülmesini desteklemektir. Kanunda ayrıca **temsilcinin iş güvencesine yönelik özel koruma** hükümleri vardır.
6. Toplu İş Sözleşmesinin Tanımı ve İçeriği – m.33–36
**Toplu iş sözleşmesi (TİS)**, iş sözleşmesinin kurulması, içeriği ve sona ermesine ilişkin çalışma koşullarını belirlemek üzere **yetkili işçi sendikası** ile **işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren** arasında yapılan sözleşmedir. İşveren sendikasına üye olmayan işverenin TİS'in işveren tarafı olabilmesi, “iki taraf da mutlaka sendika olmalıdır” ifadesini yanlış kılar.
**Normatif hükümler** iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesiyle ilgilidir; ücret, yan hak, izin ve benzeri çalışma şartlarına uygulanır. **Borç doğurucu hükümler** ise toplu sözleşmenin tarafları arasındaki hak ve yükümlülükleri, uygulama ve denetim esaslarını, uyuşmazlık çözümünü düzenleyebilir.
**Çerçeve sözleşme**, Ekonomik ve Sosyal Konseyde temsil edilen konfederasyonlara üye işçi ve işveren sendikaları arasında **işkolu düzeyinde** ve özel kapsamda yapılabilen sözleşmedir. Meslekî eğitim, iş sağlığı ve güvenliği, sosyal sorumluluk ve istihdam politikaları konularına ilişkin hükümler içerebilir. Her çerçeve sözleşmeyi işyeri TİS'iyle aynı hukuki etkiye sahip saymak doğru değildir.
7. İşyeri, İşletme ve Grup Toplu İş Sözleşmesi
| Sözleşme türü | Kapsam | Ayırıcı özellik | |---|---|---| | **İşyeri TİS'i** | Tek işyeri | İşyerindeki işçiler ve yetkili sendika | | **İşletme TİS'i** | Aynı işverene ait, **aynı işkolundaki birden fazla işyeri** | İşyerleri birlikte hesaplanır; yetkide **en az %40** | | **Grup TİS'i** | **Birden fazla işverene** ait aynı işkolundaki işyerleri/işletmeler | Yetkili işçi sendikası ile **işveren sendikası** arasında tarafların anlaşmasıyla |
**Klasik karıştırma:** “A şirketine ait üç fabrika” ve “A, B, C şirketlerine ait fabrikalar” aynı değildir. İlki aynı işkolu koşuluyla **işletme** TİS'ine, ikincisi bir işveren sendikasıyla tarafların anlaşması koşuluyla **grup** TİS'ine örnek olabilir. **Sırf üç fabrika olması**, grup TİS'i için yeterli bilgi değildir.
**Süre – m.35:** Toplu iş sözleşmesi genel olarak **en az bir, en çok üç yıl** süreli yapılır. **Bir yıldan az süren işlerde uygulanacak toplu iş sözleşmesi için özel istisna** vardır. İmzadan sonra sözleşme süresi taraflarca **uzatılamaz, kısaltılamaz veya süresinden önce sona erdirilemez**. Yeni sözleşme için yetki başvurusu mevcut TİS bitiminden **önceki 120 günde** yapılabilir; yeni TİS önceki sözleşme sona ermedikçe yürürlüğe giremez.
8. Toplu İş Sözleşmesinin İş Sözleşmeleriyle İlişkisi – m.36
**Kural:** TİS'te aksi belirtilmedikçe bireysel iş sözleşmesi hükümleri TİS'e aykırı olamaz. Aykırı bireysel hükümlerin yerini **TİS hükümleri** alır. Buna karşılık bireysel iş sözleşmesinde **işçi yararına** bir hüküm varsa, kanunî çerçevede bu **lehe bireysel hüküm** geçerli olabilir.
**Örnek:** TİS'te ücret 35.000 TL, bireysel sözleşmede 30.000 TL ise TİS'in normatif etkisiyle **35.000 TL** esas alınır. Bireysel sözleşmede işçi lehine 38.000 TL hükmü varsa ve aksi yönde özel bir hüküm bulunmuyorsa **lehe olan 38.000 TL** korunabilir. Bu örnekler yasal asgari ücret/tazminat gibi ek sınırların ayrıca saklı olduğu varsayımıyla verilmiştir.
**Art etki:** Sona eren TİS'in **iş sözleşmesine ilişkin hükümleri**, **yeni bir TİS yürürlüğe girene kadar iş sözleşmesi hükmü olarak** devam eder. “TİS bugün bitti, bütün ücret ve izin hakları bugün sıfırlandı” ifadesi bu sebeple yanlıştır. TİS tarafı sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi de imzalanmış TİS'i kural olarak kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
9. TİS'ten Yararlanma, Üyelik ve Dayanışma Aidatı – m.39
**Temel yararlanıcı**, TİS'in tarafı işçi sendikasının üyesidir. İmza tarihinde taraf sendika üyesi olanların **yürürlük tarihinden**, imzadan sonra üye olanların ise üyeliğin taraf sendika tarafından işverene bildirildiği **tarihten itibaren** yararlanması genel esaslardan biridir; özel durumlar için kanunî ayrıntılar bulunur.
**Dayanışma aidatı**, taraf sendika üyesi **olmayan** işçilerin, kanunî şartlarla TİS'ten yararlanmasını sağlayan araçtır. Dayanışma aidatıyla yararlanmak için ilgili sendikaya **üye olmak gerekmez**; gerekli **talep** ve aidata ilişkin koşullar aranır. Bu talep süreci, sendika üyeliğini otomatik olarak yaratmaz. Ayrıca sendika üyelik aidatı ile dayanışma aidatının aynı şey olduğu kabul edilmemelidir.
**TİS'ten yararlanma ve işkolu barajı farklı sorulardır:** Bir işçinin TİS'ten bireysel olarak yararlanıp yararlanmadığı, sendikanın **işkolu %1 ve işyeri/işletme çoğunluğu** bakımından yetkili olup olmadığını tek başına belirlemez.
10. Toplu İş Sözleşmesi Yetkisinin Üç Eşiği – m.41
**Yetki**, bir işçi sendikasının belirli işyeri veya işletme için TİS yapabilmesinin kanunî şartlarıdır. Güncel genel yetki ölçütü üç adımdır:
| Aşama | Gereken oran | Hesabın tabanı | |---|---|---| | **1. İşkolu barajı** | Kurulu işkolundaki işçilerin **en az %1'i** | Ülke çapında o işkolunda çalışanlar | | **2A. İşyeri çoğunluğu** | **Yarıdan fazlası** | TİS kapsamındaki işyerinin çalışan işçileri | | **2B. İşletme çoğunluğu** | **En az %40'ı** | Aynı işverene ait aynı işkolundaki işletme işyerlerinin toplamı |
**İşyeri ve işletme**, birbirinin üstüne zorunlu olarak eklenen üç farklı sendikal üyelik eşiği değildir: İşkolu barajından **sonra**, sözleşme düzeyine göre **ya işyeri yarıdan fazlası ya işletme %40'ı** aranır. “İşyeri için %40 yeter” yanlıştır. “İşletme için mutlaka yarıdan fazla gerekli” de yanlıştır.
**2026 mevzuat uyarısı:** 6356 sayılı Kanun'un **ilk kabul metninde işkolu eşiği %3** olarak görülebilir; **güncel genel uygulamada %1** esas alınır. Soru ve konu anlatımında bu yüzden **2026 ÇSGB istatistiklerindeki güncel eşik** kullanılmıştır. Kanunî geçiş/istisna hükümleri ayrıca incelenebilir.
**İşyeri örneği:** 100 işçi → yarısı 50; **en az 51 üye** gerekir. 250 işçi → yarısı 125; **en az 126 üye** gerekir. **Tam %50**, “yarıdan fazla” değildir.
**İşletme örneği:** 200 işçi → %40'ı **80 kişi**; 325 işçi → **130 kişi**. Bu eşitlik **yeterlidir**. Bir işletmede birden fazla sendika **%40 veya üzeri** üyeliğe sahipse, başvuru tarihinde **en çok üyeye sahip sendika** yetki yönünden öne çıkar.
**Yetki tespiti:** Sendika Bakanlığa başvurur; işkolu istatistikleri, işçi ve üye sayıları değerlendirilir. **Yetki tespit yazısı**, **yetki itirazı** ve **yetki belgesi** aşamaları vardır. Güncel istatistik yayımlanması, zaten yetki belgesi almış sendikanın durumunu otomatik olarak geriye dönük geçersiz kılmaz.
11. Toplu Görüşmeye Çağrı ve Görüşme Süresi – m.46–47
**Yetki belgesini aldıktan sonra taraflardan biri 15 gün içinde** karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır. Çağrı yapılmazsa **yetki belgesi hükmünü kaybeder**. Çağrının görevli makama bildirilmesi ve tarafların toplantı hazırlığı ilgili hükümler çerçevesinde yürür.
**Toplu görüşme süresi**, ilk toplantı tarihinden itibaren genel olarak **60 gündür**. Taraflar ücret, sosyal yardım, çalışma düzeni, işçi hakları gibi TİS konularında anlaşmaya çalışır. Görüşme başlayamaması, sürdürülmemesi veya sonuçsuz kalması hâlinde uyuşmazlık sürecinin görevli makama bildirilmesi gündeme gelir. **15 gün çağrı ile 60 gün görüşme**, iki farklı aşamadır.
**Örnek:** Yetki belgesi 1 Ekim tarihinde alınmış; taraf 20 Ekim'e kadar çağrı yapmamışsa **15 günlük çağrı yükümlülüğü ihlal edilmiştir**. Buna karşılık zamanında çağrı yapılıp görüşmeler başlamışsa, görüşmelerin 60 günlük süresi ayrı bir hesaplamadır.
12. Toplu İş Uyuşmazlıkları ve Arabuluculuk – m.49–50
**Hak uyuşmazlığı**, mevcut hukuki düzenin veya TİS'in uygulanması ve yorumuna ilişkin haklılık tartışmasıdır. **Menfaat uyuşmazlığı**, yeni çalışma koşulları veya yeni TİS üzerinde tarafların anlaşamamasıdır. Toplu iş sözleşmesinin **yapılması sırasında** ortaya çıkan menfaat uyuşmazlığı grev ve lokavtla bağlantılı kanunî mekanizmalarda önem taşır. Mevcut TİS'teki ücretin yanlış uygulanması başka bir uyuşmazlık niteliği taşıyabilir.
**Arabuluculuk**, toplu görüşmelerde uzlaşma sağlanamadığında barışçı çözüm aşamasıdır. Görevli arabulucunun görevi, kendisine bildirimden itibaren **15 gün** sürer; tarafların anlaşmasıyla **en çok 6 işgünü** uzatılabilir. Arabulucu uzlaşma önerileri sunar; tarafların yerine kural olarak **bağlayıcı TİS kurmaz**. Uzlaşma sağlanmazsa uyuşmazlık tutanağı sonrasındaki kanunî yollar açılabilir.
**Önemli ayrım:** İşe iade veya bireysel işçilik alacağı için **7036 sayılı Kanun** kapsamında dava şartı arabuluculuk ile toplu iş sözleşmesi görüşmelerindeki **6356 sayılı Kanun arabuluculuğu**, farklı prosedürlerdir. Sayı ezberini yanlış alana taşıma.
13. Kanuni Grev ve Lokavt – m.58–60
**Grev**, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurması veya önemli ölçüde aksatmasıdır. **Kanuni grev**, toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında ortaya çıkan uyuşmazlıkta, işçilerin ekonomik ve sosyal durumlarıyla çalışma şartlarını koruma veya geliştirme amacıyla **kanunî usule uygun** yapılan grevdir.
**Lokavt**, işveren veya işveren vekili tarafından işçilerin topluca işten uzaklaştırılması yoluyla işyerindeki faaliyetin tamamen durmasına neden olacak bir yöntemdir. **Kanuni lokavt** için toplu iş uyuşmazlığı, grev kararı ve 6356'daki şartlar aranır. **Grev = işçi tarafının işi bırakması**, **lokavt = işveren tarafının topluca işten uzaklaştırması**.
**Grev kararı ve uygulama:** Kanundaki uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren **60 gün içinde** grev kararı alınabilir; uygulanacağı tarih **en az 6 işgünü önce karşı tarafa** bildirilir. Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı açısından kanunî sonuçlar doğar. İşveren tarafının lokavt kararı bakımından da **60 günlük ve 6 işgünlük** özel süreler vardır; lokavt kararı grev kararının tebliğiyle ilişkilidir.
**Grev oylaması**, kanunî koşullarla işyerindeki işçilerin grev konusunda oy vermesine olanak tanır. Grev oylaması, sendikaya üyelik oylamasıyla aynı şey değildir. Bazı iş ve hizmetlerde **grev/lokavt yasağı**, bazı uyuşmazlıklarda **erteleme** mekanizmaları vardır. Bu hâllerin sonraki çözüm yolunda **Yüksek Hakem Kurulu** gündeme gelebilir.
14. Yüksek Hakem Kurulu – m.51 ve İlgili Hükümler
**Yüksek Hakem Kurulu (YHK)**, kanunun öngördüğü belirli toplu iş uyuşmazlıklarını bağlayıcı biçimde sonuçlandırır. Özellikle **grev ve lokavtın yasak olduğu** uyuşmazlıklarda veya kanundaki **erteleme süresi sonunda uyuşmazlığın çözülmemesi** durumlarında, ilgili başvuru koşullarıyla devreye girer.
**YHK kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.** Bu nedenle YHK'yı yalnız “taraflara tavsiye mektubu yazan arabulucu” olarak tanımlamak yanlıştır. Öte yandan her toplu uyuşmazlık hiçbir aşama olmadan doğrudan YHK'ya götürülemez; 6356'nın ilgili başvuru ve süre şartları aranır. Kanunda özel durumlar için **altı işgünlük YHK başvuru süresi** bulunmaktadır.
15. Toplu İş Hukukunda Sayılar ve Olay Çözümü
**Olay A – Kuruluş:** Yedi işçi aynı işkolunda sendika kurmak istiyor → kişi sayısı alt sınırı **sağlanır**. Beş farklı işkolundan sendika konfederasyon oluşturmak istiyor → sayısal alt sınır **sağlanır**.
**Olay B – Üyelik:** İşçi e-Devlet'ten sendikadan çekildiğini bildiriyor → üyelik **bir ay sonra** sona erer; bildirimin yapıldığı dakika otomatik sonlanma varsayılmaz.
**Olay C – İşyeri yetkisi:** İşkolu barajı sağlanmış, 250 kişilik tek işyerinde 125 üye var → **yüzde 50**, yetki için yeterli **değil**. En az **126 üye** gerekir.
**Olay D – İşletme yetkisi:** İşkolu barajı sağlanmış, aynı işverene ait işletmede 325 işçi var → **325 × 0,40 = 130 üye** yeterli olabilir. “Mutlaka 163 üye” ifadesi yanlıştır.
**Olay E – Çifte eşik:** İşyerinde %70 üyelik bulunduğu hâlde sendikanın ülke çapındaki işkolu üyeliği %0,8 → genel **%1 işkolu şartı** karşılanmadığından işyeri çoğunluğu **tek başına yetmez**.
**Olay F – TİS normu:** TİS'teki ücret 35.000 TL, bireysel sözleşme 30.000 TL → kural olarak **TİS'teki 35.000 TL** uygulanır. Bireysel sözleşme daha lehe 38.000 TL ise aksi düzenleme yokken **lehe hüküm** korunabilir.
**Olay G – Görüşme:** Yetki belgesi alındı, 16 gün geçti, çağrı yok → **15 günlük çağrı yükümlülüğü** kaçırılmıştır; belgenin hükmü kalmaz. Çağrı yapılmış ve ilk toplantı başlamışsa **60 günlük toplu görüşme süresi** ayrı hesaplanır.
**Olay H – Uyuşmazlık:** Görüşmelerde uzlaşma yok → **arabuluculuk**. Grev/lokavt kanunen yasaksa şartlara göre **Yüksek Hakem Kurulu**. Kanuni grev için tutanak tebliğinden itibaren **60 gün** ve uygulamadan **6 işgünü önce bildirim** kuralı önem taşır.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Sendika / konfederasyon:** En az **7 kişi** / değişik işkollarından en az **5 sendika**.
- **Meslek / işkolu:** Sendika kuruluşu **işkolu** esasına dayanır; **20 işkolu** vardır.
- **Üye olma / çekilme:** Üyelikte e-Devlet başvurusu ve yetkili sendika organı kabulü; çekilmede **1 aylık etki süresi**.
- **Üyelikten çekilme / çıkarma:** Çekilme kişinin bildirimiyle; çıkarma **genel kurul kararıyla**.
- **Üyelik aidatı / dayanışma aidatı:** Sendika üyesinin aidatı / üye olmayanın kanunî şartlarla TİS'ten yararlanmak için ödeyebildiği aidat.
- **İşyeri / işletme / grup TİS:** Tek işyeri / aynı işveren aynı işkolu çoklu işyerleri / farklı işverenlerin işveren sendikasıyla birlikte kapsanması.
- **İşkolu %1 / işyeri yarıdan fazla / işletme %40:** Barajın ve sözleşme düzeyinin ayrı koşulları.
- **İşyerinde %50 / %50 üzeri:** Eşit yarı **yetmez**; **yarıdan fazla** gerekir.
- **İşletmede %40 / %40 üzeri:** **Tam %40** yeterli olabilir.
- **TİS normatif / borç doğurucu:** İş sözleşmelerine etkili düzenleme / TİS taraflarının kendi hak ve borçları.
- **TİS'in bitmesi / işçinin hakkının bitmesi:** Normatif hükümler yeni TİS'e kadar bireysel sözleşme hükmü olarak sürebilir.
- **15 gün / 60 gün:** Toplu görüşmeye **çağrı** / **görüşme** süresi.
- **15 gün + 6 işgünü:** Arabulucunun görev süresi ve anlaşmayla mümkün uzatma.
- **60 gün ve 6 işgünü:** Grev kararı için süre ve uygulama tarihini önceden bildirme.
- **Arabulucu / YHK:** Barışçı uzlaştırma çabası / belirli durumlarda **kesin ve TİS hükmündeki karar**.
- **Grev / lokavt:** İşçi tarafının toplu iş bırakması / işveren tarafının topluca işten uzaklaştırması.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
**Adım 1: Kimin hukuku?** Soruda 6356 kapsamındaki işçi–işveren sendikacılığı mı, yoksa 4688 kapsamındaki kamu görevlileri rejimi mi var?
**Adım 2: Soru örgütlenme mi yetki mi?** Yedi kurucu **sendikanın kurulmasına** ilişkindir. İşkolu %1 ile işyeri/işletme çoğunluğu **TİS yapma yetkisine** ilişkindir. Bir sendika kurulabilir ama belli işyerinde TİS yetkisi bulunmayabilir.
**Adım 3: Yetki hesabında iki ayrı oranı test et.** Önce **ülke çapındaki işkolu %1**, sonra sözleşme tek işyeri ise **yarıdan fazla**, işletmeyse **en az %40**. Grup TİS’te taraf ve kapsam bilgisini ayrıca kontrol et.
**Adım 4: TİS süresi ve etkisini ayır.** Sözleşme **1–3 yıl**; yeni başvuru **son 120 gün**. TİS ve bireysel sözleşme çatışırsa **normatif etki ve lehe hüküm**, süre biterse **art etki** sorulur.
**Adım 5: Uyuşmazlık takvimini oku.** Yetki belgesi → **15 gün çağrı** → **60 gün görüşme** → **15 gün arabulucu (+en çok 6 işgünü)** → usulüne uygun **grev/lokavt** veya şartları varsa **YHK**. Grev kararı **60 gün**, uygulama ön bildirimi **6 işgünü**.
**Adım 6: Çeldirici işareti.** “Tam %50 yeter”, “işletmede mutlaka yarıdan fazla”, “sendikadan çıkış anlıktır”, “konfederasyon her TİS’i doğrudan imzalar”, “TİS bitince bütün haklar sıfırlanır” ifadelerinden kuşkulan.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- [ ] Sendika, konfederasyon ve işkolu kavramlarını ayırıyor; **7, 5 ve 20** sayılarını biliyorum.
- [ ] 15 yaş sendika üyelik eşiğini, e-Devlet başvurusu ve bir aylık çekilme süresini açıklıyorum.
- [ ] Zorunlu sendika organlarını ve dört yıllık olağan genel kurul kuralını biliyorum.
- [ ] TİS'in normatif ve borç doğurucu hükümlerini örnekle ayırt ediyorum.
- [ ] İşyeri, işletme ve grup TİS'lerini işveren sayısına bakarak ayırt ediyorum.
- [ ] Güncel işkolu **%1**, işyeri **yarıdan fazla**, işletme **en az %40** şartlarını sayısal örneklerle uyguluyorum.
- [ ] 1–3 yıllık TİS süresini ve 120 günlük yeni başvuru penceresini biliyorum.
- [ ] Bireysel sözleşme ile TİS çatıştığında lehe hüküm ve art etkiyi uyguluyorum.
- [ ] 15 gün çağrı, 60 gün görüşme, 15+6 gün arabuluculuk sırasını karıştırmıyorum.
- [ ] Kanuni grev, lokavt, yasak ve YHK arasındaki farkı açıklıyorum.
- [ ] Sendikal ayrımcılıkta en az bir yıllık ücret tutarındaki sendikal tazminat kuralını biliyorum.
Resmî Kaynaklar
- **6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu** (güncel değişiklikler dikkate alınarak).
- **Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, 6356 Sıkça Sorulan Sorular:** https://www.csgb.gov.tr/sikca-sorulan-sorular/calisma-genel-mudurlugu/sendikalar-ve-toplu-%C4%B1s-sozlesmesi-kanunu/
- **ÇSGB, Ekim 2026 Ücret ve Sendikal İstatistikler E-Bülteni:** https://www.csgb.gov.tr/yayinlar/calisma-hayati-istatistikleri-e-bulteni/ekim-2026/ucret-ve-sendikal-istatistikler.html
- **ÇSGB, Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ve İlgili Yönetmelikler:** https://www.csgb.gov.tr/Media/tgwb5a2o/6356-say%C4%B1l%C4%B1-sendikalar-ve-toplu-i%C5%9F-s%C3%B6zle%C5%9Fmesi-kanunu.pdf
Bu materyal sınav hazırlığı amaçlıdır; 2026 itibarıyla güncel **%1 işkolu barajı** kullanılmıştır. Geçici istisnalar ve daha sonra değişebilen usul düzenlemeleri için güncel mevzuat esas alınır.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Alan Bilgisi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Sendikalar ve Toplu İş Hukuku - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Alan Bilgisi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Sendikalar ve Toplu İş Hukuku - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Alan Bilgisi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Sendikalar ve Toplu İş Hukuku - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Alan Bilgisi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Sendikalar ve Toplu İş Hukuku - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene