Konu Anlatımı / Ders Notu
Dönen Varlıklar: Hazır Değerler, Menkul Kıymetler ve Ticari Alacaklar – Konu Anlatımı
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe: Dönen Varlıklar: Hazır Değerler, Menkul Kıymetler ve Ticari Alacaklar, konu anlatımı.
Dönen Varlıklar: Hazır Değerler, Menkul Kıymetler ve Ticari Alacaklar
Konu Özeti
Dönen varlıklar, işletmenin normal faaliyet döngüsünde paraya dönüştürülmesi, satılması veya tüketilmesi beklenen ya da kısa vadede kullanılacak varlıklardır. Tekdüzen Hesap Planı'nda **1** numaralı sınıftır. Bu ders özellikle **10 Hazır Değerler**, **11 Menkul Kıymetler** ve **12 Ticari Alacaklar** gruplarını, aktif/düzenleyici hesap ayrımını, tahsilat ve ödeme kayıtlarını, alacağın senede bağlanmasını ve karşılık mantığını kapsar. Ticari işlem ile finansal yatırımın amacı farklıdır: müşteriden satış bedeli beklemek **ticari alacak**, yatırım amaçlı pay almak **menkul kıymet** niteliğindedir.
1. Dönen Varlık Kavramı ve Tekdüzen Sınıflama
Dönen varlıkların başlıca kalemleri hazır değerler, kısa amaçlı menkul kıymetler, ticari ve diğer alacaklar, stoklar, gelecek aylara ait giderler ve gelir tahakkuklarıdır. Bu ders ilk üç ana gruba odaklanır. **Dönen varlık olmak, her kalemin aynı hızda nakde dönüşeceği anlamına gelmez**: nakit hemen kullanılabilir; ticari alacağın vadesi, tahsil edilebilirliği ve senet durumu farklıdır. Finansal durum tablosunda dönen varlıkları değerlendirirken **brüt tutar, düzenleyici hesap ve net değer** ayrımına bakılır.
| Hesap grubu | Örnek hesaplar | Temel işlev | |---|---|---| | 10 Hazır Değerler | 100 Kasa, 101 Alınan Çekler, 102 Bankalar, 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri (-), 108 Diğer Hazır Değerler | Paraya çok yakın varlıkların izlenmesi | | 11 Menkul Kıymetler | 110 Hisse Senetleri, 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları, 112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları, 118 Diğer Menkul Kıymetler, 119 Karşılık (-) | Uygun kısa vadeli finansal yatırımlar | | 12 Ticari Alacaklar | 120 Alıcılar, 121 Alacak Senetleri, 122 Reeskont (-), 126 Verilen Depozito ve Teminatlar, 127 Diğer Ticari Alacaklar, 128 Şüpheli Ticari Alacaklar, 129 Karşılık (-) | Mal ve hizmet faaliyetinden doğan tahsil hakları |
2. 100 Kasa: Nakit Girişleri, Çıkışları ve Sayım
**100 Kasa**, işletmenin elindeki Türk lirası nakdi izler. Nakit tahsilatında borç, ödemede alacak çalışır. Nakit, satış hasılatı ile eş anlamlı değildir: daha önce doğan bir alacağın tahsili yeni satış geliri oluşturmaz. Kasaya giren para ile bankada tutulan mevduat ayrı hesaplarda izlenir. **Kasa sayımı**, defter bakiyesiyle fizikî para miktarının karşılaştırılmasıdır; fark varsa nedeni araştırılır, usule uygun düzeltme yapılır. Kasa eksi bakiyeye düşecek şekilde işlem kurulması olağan bir nakit varlığı mantığıyla bağdaşmaz.
**Örnek, KDV gibi vergiler yok sayılıyor:** 7.000 TL müşteriden eski borç tahsilatı: **100 Kasa borç 7.000 / 120 Alıcılar alacak 7.000**. 2.000 TL büro gideri peşin ödeme: **ilgili gider hesabı borç 2.000 / 100 Kasa alacak 2.000**. Birinci işlem gelir değil, varlıklar arası dönüşümdür.
3. 102 Bankalar ve Banka–Kasa Aktarımları
**102 Bankalar** işletmenin banka hesaplarındaki kullanılabilir mevduatını izleyen aktif hesaptır. Bankaya para yatırıldığında **102 borç / 100 alacak**; bankadan kasaya nakit çekildiğinde **100 borç / 102 alacak** kaydı yapılır. Bu tür aktarımlar, ücret ve kur farkı gibi ek etkiler yoksa, toplam varlığı değiştirmez. Bankaya gelen müşteri havalesi mevcut alacağın tahsili ise **102 borç / 120 alacak** olur.
**Banka mutabakatı**, banka ekstresi ve muhasebe kaydının karşılaştırılmasıdır. Henüz hesaba geçmemiş işlemler, banka masrafları ve kayıt zamanlamaları fark doğurabilir. Bankadan alınan kredi banka mevduatını artırsa da karşı hesabı gelir değil **kredi yükümlülüğü**dür.
4. 101 Alınan Çekler ile 103 Verilen Çekler Arasındaki Fark
**101 Alınan Çekler** işletmenin diğer kişilerden aldığı ve henüz tahsil edilmemiş uygun çekleri izler; aktiftir. Müşteri 12.000 TL'lik borcuna karşı çek verdiğinde **101 Alınan Çekler borç / 120 Alıcılar alacak**. Çek banka üzerinden tahsil edildiğinde **102 Bankalar borç / 101 Alınan Çekler alacak**.
**103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri (-)** işletmenin kendi düzenlediği, henüz bankadan ödenmemiş çekleri izleyen **aktifi düzenleyici hesaptır**. Satıcı borcuna karşı 9.000 TL çek düzenlenirse temel işlem **320 Satıcılar borç / 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri alacak**. Banka çeki ödediğinde **103 borç / 102 Bankalar alacak**. 103 normalde **alacak** artışıyla izlenir; çek düzenlendi diye doğrudan 102'yi azaltmak her iki aşamayı birbirine karıştırabilir. Alınan çek şirketin tahsil hakkını, verilen çek şirketin yaptığı ödeme emrini ifade eder.
5. 108 Diğer Hazır Değerler
**108 Diğer Hazır Değerler**, hazır değer niteliğinde olup diğer ilgili alt hesaplarda izlenmeyen uygun kalemler için kullanılır. Somut finansal aracın sözleşmesi, paraya dönüşüm kabiliyeti ve tabi olduğu düzenleme önemlidir. **108, açıklanamayan her kasa/banka farkının geçici park yeri değildir**; bir kalem ancak hesabın niteliğine uyuyorsa burada izlenir. Sınavda 108'in **10 Hazır Değerler** grubuna ait olduğu ve aktif karakterli olduğu bilinmelidir.
6. Menkul Kıymetlerin Kapsamı ve Kodları
**110 Hisse Senetleri**, kısa vadeli uygun pay yatırımlarını; **111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları**, özel kesim borçlanma araçlarını; **112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları**, kamu kesimi borçlanma araçlarını; **118 Diğer Menkul Kıymetler** diğer ilgili kıymetleri kapsar. Yatırımın niteliği ve elde tutma amacı sınıflamayı etkiler. Örnek kodlar **tekdüzen hesap planı öğretimi** içindir; TFRS ve diğer finansal raporlama çerçevelerindeki ölçüm hükümleri bundan ayrıca değerlendirilir.
**Örnek:** 25.000 TL tutarında uygun pay yatırımı bankadan alındıysa, işlem maliyetinin ve verginin özel etkileri yok sayılarak **110 Hisse Senetleri borç 25.000 / 102 Bankalar alacak 25.000**. İşletme banka mevduatını bir menkul kıymet varlığına dönüştürür; alım işleminin kendisi satış hasılatı değildir.
**119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-)** menkul kıymetlerin değer düşüklüğüne ilişkin ilgili karşılığı izleyen **aktifi düzenleyici** hesaptır. Örnek net sunum: menkul kıymetler brüt 70.000, ilgili karşılık 6.000 → net **64.000 TL**. Karşılığın ayrılması otomatik ve keyfî değildir; uygulanabilir mevzuat ve raporlama kuralları göz önünde bulundurulur.
7. 120 Alıcılar ve Vadeli Ticari Satış
**120 Alıcılar**, işletmenin asıl faaliyet konusuyla ilgili mal/hizmet satışlarından doğan **senetsiz ticari alacakları** izler. Satış bedeli henüz tahsil edilmediyse ve gelirin kayda alınma koşulları sağlanmışsa **120 borç / ilgili satış geliri alacak** kaydı temel mantıktır. Örneklerin tamamında KDV, iskonto ve stok maliyeti kayıtları özellikle belirtilmedikçe kapsam dışıdır.
Müşteriden ödeme alındığında **100 Kasa veya 102 Bankalar borç / 120 Alıcılar alacak** yapılır. Bir müşteriye yapılan 18.000 TL vadeli hizmet sunumu 120'yi 18.000 artırır; 6.000 TL tahsilat 120'yi 6.000 azaltır → kalan alacak **12.000 TL**. Alıcının kimliği alt hesaplarda izlenebilir; toplam 120 ana hesabıyla uyum gerekir.
8. 121 Alacak Senetleri: Senetsiz Alacaktan Senetli Alacağa
**121 Alacak Senetleri**, ticari faaliyet nedeniyle doğan ve bir senede bağlı olan alacakların izlendiği aktif hesaptır. 120 hesabındaki 22.000 TL'lik alacak senede bağlanırsa **121 Alacak Senetleri borç 22.000 / 120 Alıcılar alacak 22.000**. Bu işlem tek başına yeni gelir veya toplam varlık artışı doğurmaz; **aynı alacağın şekli değişir**.
Senet tahsil edildiğinde **102 Bankalar (veya 100 Kasa) borç / 121 Alacak Senetleri alacak**. Senedin ciro, teminat veya tahsil için bankaya verilmesi hâlinde işlemin gerçek niteliğine ve hesap izleme yöntemine dikkat edilir; 'bankaya verildi' ifadesi tek başına nakden tahsil edildi demek değildir.
9. 122 Alacak Senetleri Reeskontu (-)
**122 Alacak Senetleri Reeskontu (-)**, ilgili senetli alacakların dönem sonu raporlamasında kullanılan **aktifi düzenleyici** hesaptır; normal olarak alacak yönünde çalışır. Örnek net değer: 121 Alacak Senetleri 90.000 TL, 122 Reeskont 4.000 TL → sunumda net **86.000 TL**. Reeskont hesabı bir 'alacak senedi tahsilatı' değildir. Uygulamadaki vergi ve finansal raporlama hükümleri, işlemin kapsamını ve hesaplama yöntemini etkileyebilir; sınavda ilk ayrım **121'in aktif, 122'nin düzenleyici eksi hesap** olmasıdır.
10. 126, 127, 128 ve 129: Diğer Ticari Kalemler
**126 Verilen Depozito ve Teminatlar**, ticari ilişki nedeniyle işletmenin geri alma hakkı bulunan uygun teminat/depozitoları izler. **127 Diğer Ticari Alacaklar**, 12 grubundaki başka özel hesaba girmeyen ticari alacaklara yöneliktir. Bu hesaplar normalde **aktif** karakterlidir.
**128 Şüpheli Ticari Alacaklar**, tahsil riski bulunan ve ilgili koşullar çerçevesinde şüpheli sınıfa alınmış ticari alacakların **brüt tutarını** izleyen aktif hesaptır. **129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-)** ilgili uygun karşılığın **aktifi düzenleyici** hesabıdır; karşılık ayrıldığında alacaklandırılır. Bir alacağın sırf vadesi geçmesi, her hukukî/vergisel çerçevede otomatik karşılık ayrılacağı anlamına gelmez; özellikle VUK m.323 gibi koşullar ve geçerli standartlar değerlendirilir.
**Örnek sınıflama:** 120 Alıcılar'dan 30.000 TL uygun şartlarla şüpheli alacağa aktarıldı: **128 Şüpheli Ticari Alacaklar borç / 120 Alıcılar alacak**. Ayrı şartları varsa 6.000 TL karşılık: **ilgili karşılık gideri hesabı borç / 129 Karşılık alacak**. **Net şüpheli alacak = 30.000−6.000 = 24.000 TL.** Karşılığın hangi tutarda ayrılacağı ayrıca hukuki ve raporlama koşullarına bağlıdır.
11. Ticari Alacak ile Diğer Alacak Ayrımı
**12 Ticari Alacaklar**, asıl faaliyet ilişkilerinden doğan alacakları; **13 Diğer Alacaklar**, ticari nitelikte olmayan diğer alacakları kapsar. Örneğin mal satışından doğan senetsiz müşteri alacağı **120 Alıcılar**, işletmenin ortağına ticaret dışı borç vermesinden doğan uygun alacak **131 Ortaklardan Alacaklar** olarak izlenebilir. **120 Alıcılar ≠ 320 Satıcılar**: ilki aktif ticari alacak, ikincisi pasif ticari borçtur. Bu hesap seçimi, işlemde karşı tarafın kimliğinin yanında **işlemin ekonomik niteliğine** dayanır.
12. Hesap Bakiyesi, Net Değer ve Likidite
Aktif hesabın olağan borç bakiyesi **borç toplamı−alacak toplamı**, düzenleyici eksi hesabın olağan alacak bakiyesi **alacak toplamı−borç toplamı**dır. Hesapların yer aldığı grubu görmek ile net varlık tutarını hesaplamak farklı işlemlerdir.
- 102 Bankalar borç hareketleri 80.000, alacak hareketleri 35.000 → **45.000 TL borç bakiye**.
- 120 Alıcılar brüt bakiye 120.000; 128'e taşınmış şüpheli alacak 20.000; 129 ilgili karşılık 8.000 ise 120 + 128−129 net toplamı **112.000 TL** olur (diğer düzeltmeler yoksa).
- 110–118 menkul kıymetler brüt 55.000, 119 karşılık 5.000 → **50.000 TL net**.
- Dönen varlık toplamı 250.000, kısa vadeli borç 125.000 → **cari oran 2,00**. Ancak tüm dönen varlıklar nakde eşit hızla dönüşmez.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Kasa mı banka mı çek mi senet mi alacak mı yatırım mı olduğuna karar ver.
- **100–108**, **110–119**, **120–129** gruplarını koduyla eşleştir.
- Aktif hesap artıyorsa borç, azalıyorsa alacak yönünü kullan.
- **103/119/122/129** hesaplarında eksi/düzenleyici niteliği kontrol et.
- **101 alınan çek ≠ 103 verilen çek** ayrımını karşı taraf açısından yap.
- Eski bir alacağın tahsilini yeni satış geliri zannetme.
- Alacağın senede bağlanmasını tutar artışı değil tür değişimi say.
- Şüpheli alacağın **128'e sınıflanması** ile **129 karşılık ayrılmasını** ayır.
- Brüt/net sorusunda ilgili düzenleyici hesabı çıkar.
- Hesap bakiyesi sorusunda hareketleri kendi normal yönüne göre netleştir.
- Alacaklı müşteri ve borçlu satıcıyı karıştırma; 120 aktif, 320 pasif.
- Hukuki karşılık şartları verilmemişse kesin vergi sonucu üretme.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Dönen varlık ≠ her zaman nakit:** ticari alacaklar ve menkul kıymetler farklı likiditededir.
- **100 Kasa ≠ 102 Bankalar:** fizikî nakit ve mevduat.
- **101 Alınan Çekler ≠ 103 Verilen Çekler (-):** tahsil hakkı ve düzenleyici ödeme emri.
- **Çekin alınması ≠ bankadan tahsili:** 101'deki değer banka tahsiline kadar ayrı izlenebilir.
- **103 ≠ 320:** birisi banka hesabı aktifini düzenler, diğeri satıcıya borçtur.
- **108 Diğer Hazır Değerler ≠ keyfî geçici hesap:** kalemin niteliği gerekir.
- **110 Hisse Senetleri ≠ 120 Alıcılar:** finansal yatırım ve ticari müşteri alacağı.
- **111 ≠ 112:** özel kesim ve kamu kesimi borçlanma araçları.
- **119 ≠ menkul kıymetin brüt değeri:** karşılık eksi kalemdir.
- **120 ≠ 121:** senetsiz müşteri alacağı ve senetli ticari alacak.
- **121 ≠ 122:** aktif senetli alacak ve reeskont eksi hesabı.
- **120 ≠ 320:** müşteriden alacak ve satıcıya borç.
- **126 ≠ 131:** ticari depozito/teminat ve ortaklardan ticaret dışı alacak.
- **128 ≠ 129:** brüt şüpheli alacak ve karşılık eksi hesabı.
- **Şüpheli alacak ≠ her geciken alacağa otomatik vergi karşılığı:** hukuki şart aranır.
- **Alacak tahsilatı ≠ yeni gelir:** daha önce kaydedilmiş varlığın türü değişir.
- **Karşılık ayırma ≠ kasadan para çıkması:** nakit hareketi zorunlu değildir.
- **Brüt varlık ≠ net varlık:** ilgili düzenleyici hesap netten düşülür.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
10, 11 ve 12 gruplarının temel hesap kodlarını ayırabilmeli; 100/102 kasa-banka, 101/103 alınan-verilen çek, 120/121 senetsiz-senetli alacak kayıtlarını kurabilmeli; 119, 122, 129 gibi düzenleyici hesapları eksi olarak değerlendirebilmeli; tahsilat ile yeni geliri ayırabilmeli; 128/129 üzerinden brüt–karşılık–net hesaplaması yapabilmeli ve şüpheli alacak vergi şartlarında otomatik sonuç çıkarmamalısın.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Dönen Varlıklar: Hazır Değerler, Menkul Kıymetler ve Ticari Alacaklar - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Dönen Varlıklar: Hazır Değerler, Menkul Kıymetler ve Ticari Alacaklar - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Dönen Varlıklar: Hazır Değerler, Menkul Kıymetler ve Ticari Alacaklar - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Dönen Varlıklar: Hazır Değerler, Menkul Kıymetler ve Ticari Alacaklar - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene