Konu Anlatımı / Ders Notu
Öz Kaynaklar, Gelir-Gider Hesapları ve Dönem Sonu İşlemleri – Konu Anlatımı
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe: Öz Kaynaklar, Gelir-Gider Hesapları ve Dönem Sonu İşlemleri, konu anlatımı.
Öz Kaynaklar, Gelir-Gider Hesapları ve Dönem Sonu İşlemleri
Konu Özeti
**Öz kaynaklar**, işletmenin varlıklarından yabancı kaynakları çıkarınca kalan net hak/ilgi tutarıdır: **Varlıklar − Yükümlülükler = Öz Kaynaklar**. Klasik Tekdüzen Hesap Planında **5 Öz Kaynaklar**, **6 Gelir Tablosu Hesapları**, **69 Dönem Net Kârı (Zararı)** temel gruplardır. Bu konunun sınav çekirdeği: **500 Sermaye / 501 Ödenmemiş Sermaye (-)**, **540/542 kâr yedekleri**, **570/580 geçmiş yıllar kâr-zararları**, **590/591 dönem net kâr-zararı**, **600–612 satış ve indirimler**, **620–632 maliyet ve giderler**, **690–692 dönem sonu sonuç aktarımı**. Hasılatı tahsilatla, kârı bankadaki para ile, sermaye taahhüdünü tamamen ödenmiş sermaye ile karıştırma.
1. Öz Kaynağın Muhasebe Eşitliğindeki Yeri
Öz kaynak, işletme varlıklarında yükümlülükler düşüldükten sonra kalan finansal paydır. **Öz kaynak = toplam aktif − toplam yabancı kaynak**. Örnek: varlık 1.200.000 TL, toplam borç 450.000 TL → öz kaynak **750.000 TL**. Sermaye ile öz kaynak aynı kavram değildir: sermaye, öz kaynağı oluşturan kalemlerden sadece biridir; kâr yedekleri, geçmiş dönem sonuçları ve cari dönem kâr/zararı da öz kaynağı etkiler.
**Krediden gelen para**, banka bakiyesini yükseltse bile öz kaynağı otomatik olarak artırmaz: varlık ve yükümlülük eşit artar. **Ortağın sermaye koyması** ise işletme dışı bir sahiplik işlemidir; varlık ve öz kaynak artabilir ancak normal satış hasılatı doğmaz. **Kâr**, gelirlerin giderleri aşmasından doğar; **nakit artışı**, farklı tahsilat/ödeme zamanlarından kaynaklanabilir.
2. 50 Ödenmiş Sermaye: 500 ve 501
**500 Sermaye**, işletmeye taahhüt edilen kayıtlı/konulmuş sermayeyi; **501 Ödenmemiş Sermaye (-)** henüz ödenmeyen taahhüdü klasik planda izler. 501, 500ü düzenleyen **eksi öz kaynak** hesabıdır. **Ödenmiş sermaye (bu iki hesap üzerinden) = 500 Sermaye − 501 Ödenmemiş Sermaye**.
**Örnek, basitleştirilmiş kuruluş:** 400.000 TL sermaye taahhüt edilmiştir: **501 Ödenmemiş Sermaye borç 400.000 / 500 Sermaye alacak 400.000**. Ortaklardan 150.000 TL banka yoluyla tahsil edilince **102 Bankalar borç 150.000 / 501 Ödenmemiş Sermaye alacak 150.000**. Kalan ödenmemiş sermaye **250.000**, ödenmiş kısım **150.000 TL**dir. Şirket türü, kuruluş işlemleri ve sermaye mevzuatının özel kuralları bu genel sınav örneğinden farklı olabilir.
3. 52 Sermaye Yedekleri ve 54 Kâr Yedekleri
Klasik planda **520 Hisse Senedi İhraç Primleri**, payların nominal değerini aşan ihraç bedelinden doğan ve koşulları oluşan sermaye yedeğidir; olağan ürün satışından kazanılan **600 Yurtiçi Satışlar** hasılatı değildir. **540 Yasal Yedekler**, **541 Statü Yedekleri**, **542 Olağanüstü Yedekler**, **548 Diğer Kâr Yedekleri**, **549 Özel Fonlar** farklı yedek kalemleridir.
**Kârın yedeğe ayrılması**, uygun kararlar alındığında öz kaynağın alt hesapları arasında aktarım oluşturabilir; toplam öz kaynağı tek başına artırmaz. Örnek: dağıtılmayıp yasal yedeğe ayrılan 20.000 TL, uygun yetkili karar ve mevzuat koşulları altında bir öz kaynak kaleminden diğerine kayar. **Yasal yedek oranı ve sınırı** şirket türü ve ilgili düzenlemeye bağlıdır; soru oran vermedikçe rastgele oran uygulama.
4. 57, 58 ve 59: Geçmiş ve Cari Dönem Sonuçları
**570 Geçmiş Yıllar Kârları**, önceki dönemlerden aktarılan kârları; **580 Geçmiş Yıllar Zararları (-)** birikmiş geçmiş zararları; **590 Dönem Net Kârı** içinde bulunulan dönemin vergi sonrası kârını; **591 Dönem Net Zararı (-)** dönemin vergi sonrası zararını yansıtır. 590 ve 591in aynı anda aynı sonuç tutarını gösterdiği düşünülmez: dönem kârla kapanıyorsa 590, zararla kapanıyorsa 591 öne çıkar.
**Örnek:** 570 bakiyesi 100.000, 580 bakiyesi 30.000 ve 590 dönem net kârı 45.000 TL ise, başka öz kaynak kalemi yok sayılmadan önce bu üç kalemin net etkisi **100.000−30.000+45.000=115.000 TL**dir. Geçmiş dönem kârı otomatik olarak bankada hazır nakit bulunduğunu göstermez.
5. 6 Gelir Tablosu Hesaplarının Mantığı
Gelir tablosu bir döneme ait **gelir, gider, kazanç ve kayıpları** özetler; bilanço ise belli tarihteki varlık, yükümlülük ve öz kaynak durumunu gösterir. **Gelir hesapları genellikle alacak yönünde**, **gider hesapları genellikle borç yönünde** artar. Dönem sonunda sonuç hesapları kapanır ve kâr/zarar toplama mekanizmasına aktarılır.
**Hasılatın doğması her zaman nakit tahsil edilmesini gerektirmez.** Örnek: mal teslim edilerek ilgili hasılat tanıma koşulları oluşmuş ve 50.000 TL vadeli satış yapılmışsa, KDV yok varsayımıyla **120 Alıcılar borç / 600 Yurtiçi Satışlar alacak**. Bu kaydın hemen ardından 102 Bankalar artmaz. **TFRS 15** kapsamında hasılat, genel olarak müşteriye taahhüt edilen mal/hizmetin kontrolünün devredilmesi ve edim yükümlülüğünün yerine getirilmesiyle ilişkilidir; yalnız fatura veya peşin tahsilat tek başına her senaryoda yeterli değildir.
6. 60 Brüt Satışlar ve 61 Satış İndirimleri
**600 Yurtiçi Satışlar**, **601 Yurtdışı Satışlar**, **602 Diğer Gelirler** klasik gelir tablosu brüt satışlar alt grubudur. **610 Satıştan İadeler (-)**, **611 Satış İskontoları (-)**, **612 Diğer İndirimler (-)** satış hasılatını azaltan **eksi gelir hesaplarıdır**. Bu indirimler satış hasılatını düzenler; satışların maliyetiyle aynı işlevde değildir.
**Örnek:** 600 ve 601 dahil brüt satışlar **500.000 TL**, satıştan iadeler **20.000**, iskontolar **10.000**, diğer satış indirimleri **5.000** → **net satışlar 465.000 TL**. Satış iadesi sonucunda yeniden stok girişinin bulunup bulunmadığı, satılan malların maliyeti kaydından ayrı incelenmelidir. **İade ile iskonto** da farklı: iadede mal geri gelir, iskonto satış fiyatını azaltır.
7. 62 Satışların Maliyeti ve Brüt Kâr
**620 Satılan Mamuller Maliyeti**, **621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti**, **622 Satılan Hizmet Maliyeti**, **623 Diğer Satışların Maliyeti** satışların maliyeti kalemleridir. **Net satışlar − satışların maliyeti = brüt satış kârı veya zararı**. Bu hesap, yönetim/pazarlama giderlerini de çıkaran net kâr değildir.
**Örnek:** Net satışlar **465.000 TL**, satılan mal/hizmet maliyetleri toplamı **280.000 TL** → **brüt satış kârı 185.000 TL**. Pazarlama gideri 20.000 TL varsa bu ayrıca faaliyet gideridir, brüt kâr hesaplamasında ikinci kez maliyete katılmaz. Ticaret işletmesinde satılan malın maliyeti kaydı koşullara göre **621 borç / 153 Ticari Mallar alacak** şeklindedir.
8. 63 Faaliyet Giderleri ve 7/A Gider Yeri Ayrımı
**630 Araştırma ve Geliştirme Giderleri (-)**, **631 Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri (-)**, **632 Genel Yönetim Giderleri (-)** faaliyet giderlerinin gelir tablosu hesaplarıdır. Klasik **7/A gider hesapları** içinde **750 Araştırma ve Geliştirme**, **760 Pazarlama Satış ve Dağıtım**, **770 Genel Yönetim**, **780 Finansman Giderleri** dönem boyunca gider türünün fonksiyona göre izlenmesinde kullanılır. Sonuç tablosuna aktarımda ilgili **yansıtma hesapları** ve dönem sonu kapatma düzeni önemlidir.
**770 Genel Yönetim Giderleri** ile **632 Genel Yönetim Giderleri (-)** aynı anda aynı yönde çalışan tek bir hesap değildir: 770 maliyet/gider grubu içinde giderin ilk izlenmesini, 632 gelir tablosundaki faaliyet gideri sonucunu temsil eder. İşletmenin uyguladığı hesap sistemine göre doğru yansıtma ve kapanış kaydı yapılır; 770ten 632ye ara hesapları göstermeden her durumda doğrudan kayıt yazmak sınavın kapsamına bağlıdır.
9. Diğer Gelirler, Finansman ve İşletme Kârı
**642 Faiz Gelirleri** olağan faaliyetlerden diğer gelir/kâr grubu içinde, **660 Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri (-)** ve **661 Uzun Vadeli Borçlanma Giderleri (-)** finansman giderlerinde yer alır. Bankadan kredi çekilmesi 600 satış hasılatı değildir; kredi faizi uygun dönemde gider olarak etkileyebilir. Hesap planı 6 hesapları ile finansal raporlama standartları arasında sınıflandırma farkları bulunabilir.
Genel bir sınav kısaltmasıyla, ek diğer faaliyet unsurları olmadığı varsayıldığında **faaliyet kârı = brüt satış kârı − faaliyet giderleri**. Ardından diğer faaliyet gelir/giderleri ve finansman kalemleri gibi etkiler dahil edilerek **vergi öncesi dönem sonucu** hesaplanır. Gelir tablosunun tüm yapısı verilmediğinde brüt kâr ile net kârı özdeş kabul etme.
10. 69 Dönem Net Kârı (Zararı) Hesapları
Klasik Tekdüzende **690 Dönem Kârı veya Zararı** sonuç hesaplarının toplandığı, **vergiden önceki** kâr/zararı gösteren hesaptır. Gelir hesaplarından **690 alacak**, gider hesaplarından **690 borç** oluşur. **691 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları (-)** uygun dönem kârı vergisi giderini gösterir ve karşı kaydı **370 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları** ile bağlantılıdır. **692 Dönem Net Kârı veya Zararı**, 690 ve 691 sonuçlarının uygun biçimde kapatılmasıyla bulunan vergi sonrası net sonucu yansıtır. Dönem net kârı öz kaynakta **590**, dönem net zararı **591 (-)** hesaplarına aktarılır.
**Örnek:** Vergiden önceki sonuç **80.000 TL kâr**, hesaplanan dönem vergisi ve diğer yasal yükümlülük karşılığı **16.000 TL** ise net dönem kârı **64.000 TL** olur. Verginin tespit ve kaydı: uygun koşullarda **691 borç 16.000 / 370 alacak 16.000**. 691 gider/eksi sonuç hesabıdır; 370 yükümlülük hesabıdır. **691 ile 371** farklıdır: biri dönem vergi gideri, diğeri peşin ödenmiş vergilerin düzenleyicisidir.
11. Dönem Sonu Envanter, Düzeltme, Kapanış Sırası
Yaygın akış: **belgeleri kaydet → geçici mizan → envanter ve düzeltme kayıtları → düzeltilmiş mizan → gelir tablosu ve bilanço → sonuç hesaplarının kapatılması → kapanış/sonraki dönem açılış**. Gerçek muhasebe süreçlerinde tablo ve kapanış sırası uygulama ayrıntıları farklılaşabilir. **Mizanın borç ve alacak toplamları eşit olması, her hesabın doğru kullanıldığının garantisi değildir.**
Başlıca düzeltmeler:
- **Amortisman:** dönem gider/maliyet hesabı borç, **257/268 Birikmiş Amortismanlar (-)** alacak.
- **Gelecek aylara ait gider:** peşin ödenip henüz tüketilmemiş uygun tutar **180 Gelecek Aylara Ait Giderler** hesabında aktiftir.
- **Gelecek aylara ait gelir:** peşin tahsil edilen henüz kazanılmamış tutar **380 Gelecek Aylara Ait Gelirler** hesabında pasiftir.
- **Gelir tahakkuku:** cari döneme ait henüz tahsil edilmemiş uygun kesin gelir **181 Gelir Tahakkukları** hesabıyla ilişkilendirilebilir.
- **Gider tahakkuku:** cari döneme ait, sonra ödenecek uygun belgeli gider **381 Gider Tahakkukları** hesabında izlenebilir.
- **Şüpheli alacak/stok değer düşüklüğü:** ilgili tanıma/ölçüm koşullarına göre karşılık veya düzeltme yapılır; otomatik her eksiliği gider sayma.
12. Gelir Tablosu Hesaplama Örneği
Bir işletmenin brüt satışları **600.000 TL**, satış iadeleri **20.000 TL**, satış iskontoları **10.000 TL**, satışların maliyeti **360.000 TL**, faaliyet giderleri **120.000 TL**, ayrıca finansman gideri **15.000 TL** ve diğer ilgili dönem geliri **5.000 TL**dir. Başka kalem yoktur.
- **Net satışlar = 600.000−20.000−10.000 = 570.000 TL.**
- **Brüt satış kârı = 570.000−360.000 = 210.000 TL.**
- Başka faaliyet kalemi yokken **faaliyet kârı = 210.000−120.000 = 90.000 TL.**
- **Vergi öncesi kâr = 90.000−15.000+5.000 = 80.000 TL.**
- Dönem vergisi karşılığı varsayımsal olarak **16.000 TL** verilirse **net dönem kârı = 64.000 TL**.
**Önemli:** Vergi oranı burada uygulanmıyor; vergi tutarı ayrıca verilmiştir. Bu sonuçlar nakit akışı ile aynı değildir.
13. Karlılık Oranları ve Analiz
**Brüt kâr marjı = brüt satış kârı / net satışlar × 100**. **Net kâr marjı = net dönem kârı / net satışlar × 100**. **Öz kaynak kârlılığı (ROE)** için yaygın yaklaşım net kârı **ortalama öz kaynaklara** bölmektir; soruda verilen payda ve dönem varsayımları önemlidir. Brüt kâr pozitif diye net kâr da mutlaka pozitif değildir: büyük finansman ve faaliyet giderleri net zarar oluşturabilir.
**Örnek:** Net satışlar 400.000, satışların maliyeti 240.000 → brüt kâr 160.000 ve brüt kâr marjı **%40**. Net dönem kârı 40.000 ise net kâr marjı **%10**. **Marjın paydası net satışlar**, brüt satışlar değildir.
14. Sınav Çözüm Yolu
- Sermaye, öz kaynak ve borcu ayrı tanımla; **varlık−borç** eşitliğini kur.
- 500 Sermaye ile 501 Ödenmemiş Sermaye (-) arasındaki neti hesapla.
- 540/542 yedekler ile 570/580 geçmiş kâr-zararı ayır.
- Dönem net kâr/zararında 590/591i seç.
- 600/601/602 brüt satışlar; 610/611/612 satış indirimlerini belirle.
- **Net satışlar** bul; sonra 620/621/622 maliyeti düşerek **brüt kâr** bul.
- 630/631/632 faaliyet giderlerini ikinci kez satış maliyetine karıştırma.
- Finansman ve diğer gelirleri uygun sonuç adımında hesaba kat.
- 690 vergi öncesi, 691 vergi gideri, 692 vergi sonrası sonucu ayır.
- 370 pasif vergi karşılığı ile 371 peşin dönem vergisi (-) farkını bil.
- Tahakkuk/erteleme/amortismanın nakit hareketinden bağımsız olabileceğini unutma.
- Kâr marjında net satışları, ROE'de uygun öz kaynak paydasını seç.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
Hesabın hangi tabloda ve hangi grupta olduğunu ayır. Öz kaynak eksi hesaplarını çıkar, taahhüt ile tahsil edilen sermayeyi karıştırma. Satış indirimlerinden sonra net satışı bul; maliyetleri yalnız bir kez düş. Faaliyet gideri, finansman ve vergiyi sırasıyla değerlendir. İlgili yıl sonucunu 690–691–692 ve 590/591 bağlamında ele al.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Sermaye ≠ toplam öz kaynak:** kâr/zarar/yedekler de öz kaynağı etkiler.
- **Kredi alınması ≠ gelir; sermaye konması ≠ satış hasılatı**.
- **500 Sermaye ≠ 501 Ödenmemiş Sermaye (-)**.
- **501 ödenmemiş tutar ≠ 102 Bankalar**.
- **520 İhraç Primi ≠ 600 Yurtiçi Satışlar**.
- **540 Yasal Yedek ≠ 542 Olağanüstü Yedek**.
- **570 geçmiş yıllar kârları ≠ 590 cari dönem net kârı**.
- **580 geçmiş yıllar zararları ≠ 591 cari dönem net zararı**.
- **600 Yurtiçi Satışlar ≠ 601 Yurtdışı Satışlar**.
- **610 Satıştan İadeler ≠ 611 Satış İskontoları**.
- **610/611/612 indirimler ≠ 620/621/622 satış maliyetleri**.
- **621 Ticari Mal Maliyeti ≠ 620 Mamul Maliyeti**.
- **Brüt satışlar ≠ net satışlar**.
- **Brüt kâr ≠ faaliyet kârı ≠ net kâr**.
- **770 Genel Yönetim Giderleri ≠ 632 gelir tablosu faaliyet gideri**.
- **690 vergi öncesi ≠ 692 vergi sonrası net sonuç**.
- **691 dönem vergi gideri ≠ 371 peşin ödenen vergi (-)**.
- **590 kâr ≠ 591 zarar (-)**.
- **Tahakkuk ≠ nakit tahsilatı; kâr ≠ kasa mevcudu**.
- **Mizan eşitliği ≠ bütün muhasebe kayıtları doğru**.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
Öz kaynakları bilançoda yabancı kaynaklardan ayırabilmeli; 500/501, 520, 540/542, 570/580 ve 590/591 hesaplarını yorumlayabilmeli; satış gelirleri, indirimleri, satışların maliyeti ve faaliyet giderlerini tanıyabilmeli; net satış, brüt kâr, faaliyet kârı, vergi öncesi/net dönem kârı ile kâr marjlarını hesaplayabilmeli ve 690/691/692 dönem sonu kapanış mantığını açıklayabilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Öz Kaynaklar, Gelir-Gider Hesapları ve Dönem Sonu İşlemleri - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Öz Kaynaklar, Gelir-Gider Hesapları ve Dönem Sonu İşlemleri - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Öz Kaynaklar, Gelir-Gider Hesapları ve Dönem Sonu İşlemleri - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Öz Kaynaklar, Gelir-Gider Hesapları ve Dönem Sonu İşlemleri - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene