Konu Anlatımı / Ders Notu
Stoklar, Stok Değerleme Yöntemleri ve Satılan Malın Maliyeti – Konu Anlatımı
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe: Stoklar, Stok Değerleme Yöntemleri ve Satılan Malın Maliyeti, konu anlatımı.
Stoklar, Stok Değerleme Yöntemleri ve Satılan Malın Maliyeti
Konu Özeti
Stoklar; olağan faaliyet içinde **satılmak üzere elde tutulan**, satılmak üzere üretilmekte olan veya üretim/hizmet sürecinde tüketilecek malzeme ve ürünleri kapsar. Tekdüzen Hesap Planı'nda **15 Stoklar** grubudur. Ticaret işletmesi genellikle **153 Ticari Mallar**, üretim işletmesi ise **150 İlk Madde ve Malzeme, 151 Yarı Mamuller–Üretim, 152 Mamuller** hesaplarını kullanır. Bir malın **alış maliyeti**, **satış hasılatı** ve **satılan malın maliyeti** aynı kavramlar değildir. FIFO ve ağırlıklı ortalama, birbirinin yerine otomatik kullanılamayan stok maliyeti yöntemleridir.
1. Stokun Tanımı ve Ticaret–Üretim Ayrımı
**Ticaret işletmesi** malları esas olarak işleyip yeni ürüne dönüştürmeden satmak için satın alır; bunlar 153 Ticari Mallar'da izlenir. **Üretim işletmesi** girdileri 150 İlk Madde ve Malzeme'de, henüz tamamlanmamış ürünleri 151 Yarı Mamuller–Üretim'de, üretimi tamamlanmış satılabilir ürünleri 152 Mamuller'de izler. Ticari malın üretim girdisine dönüşmesi veya üretim maliyetinin mamule aktarılması işlemin niteliğine göre muhasebeleştirilir; **aynı ürün işletmenin faaliyet türüne göre farklı stok sınıfına girebilir**.
Stok **dönen varlıktır**; üretim dışı uzun vadeli kullanım için alınan bir makine normalde stok değil duran varlıktır. İşletmenin başkasına ait, yalnız emaneten bulundurduğu mallar için varlık tanımı ve kontrol şartları ayrıca değerlendirilir. Fiziksel olarak depoda bulunmak tek başına işletmenin o malı bilançosunda stok göstermesini zorunlu kılmaz.
2. 15 Stoklar Grubunun Temel Hesapları
| Kod | Hesap adı | İşlev / karakter | |---|---|---| | **150** | İlk Madde ve Malzeme | Üretimde kullanılacak temel malzeme; aktif | | **151** | Yarı Mamuller–Üretim | Üretimi sürmekte olan ürün maliyetleri; aktif | | **152** | Mamuller | Tamamlanmış üretim malları; aktif | | **153** | Ticari Mallar | Satmak için alınan, esas olarak işlenmeyen mallar; aktif | | **157** | Diğer Stoklar | Yukarıdaki nitelikte olmayan ilgili stoklar; aktif | | **158** | Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı **(-)** | Net stok değerini azaltan, normalde alacak karakterli düzenleyici hesap | | **159** | Verilen Sipariş Avansları | Henüz teslim alınmamış stok siparişi için ödenen uygun avans; aktif |
**Aktif stok hesapları borçta artar, alacakta azalır.** 158, aynı 15 grubunda bulunmasına rağmen **alacak yönünde artan** düzenleyici (-) hesaptır. 159 henüz teslim alınmış ticari mal değildir; stok siparişi için önceden yapılmış ödeme/avansı temsil eder.
3. Ticari Mal Alışı ve Alış Maliyetini Oluşturan Kalemler
KDV gibi vergi ve özel mevzuat etkileri yok sayılırsa 40.000 TL vadeli ticari mal alışı: **153 Ticari Mallar borç 40.000 / 320 Satıcılar alacak 40.000**. Peşin alımda karşı hesap **100 Kasa veya 102 Bankalar** olabilir. İndirilebilir KDV'nin ayrıca izlenmesi gereken işlemde **191 İndirilecek KDV** gibi farklı hesaplar kullanılır; verilen yalın örneklere KDV otomatik eklenmemelidir.
Stoku bulunduğu yer ve duruma getirmeye doğrudan ilişkin satın alma bedeli, taşıma, yükleme gibi uygun maliyetler stok maliyetine dahil olabilir. Alış iskontoları ve benzeri indirimler ilgili kurallara göre satın alma maliyetini azaltır. **Genel satış ve pazarlama gideri** kural olarak stok satın alma maliyeti değildir. Vergi düzeniyle TMS 2 gibi finansal raporlama kurallarının kapsam ve ölçüm ayrıntıları farklılaşabilir.
**Örnek:** Fatura mal bedeli 30.000 TL, doğrudan satın almaya ilişkin nakliye 2.000 TL, alış iskontosu 1.000 TL → diğer unsurlar yoksa stok alış maliyeti **31.000 TL**. Satış fiyatının 48.000 TL olması alış maliyetinin 48.000 TL olduğu anlamına gelmez.
4. Verilen Sipariş Avansları (159)
İşletme henüz teslim almadığı mallar için 12.000 TL peşin avans öderse: **159 Verilen Sipariş Avansları borç / 102 Bankalar alacak 12.000**. Sipariş toplamı 50.000 TL olup mallar teslim alındığında, geri kalan 38.000 TL henüz ödenmemişse: **153 Ticari Mallar borç 50.000 / 159 Verilen Sipariş Avansları alacak 12.000 / 320 Satıcılar alacak 38.000**. Burada mallar teslim edilmeden 159'u 153 gibi kabul etmek yanlış olur.
5. Satış Hasılatı ve Satılan Malın Maliyeti: İki Ayrı Kayıt
Sürekli envanter izlenen yalın bir ticari mal satışında 8.000 TL maliyetli mal 11.000 TL'ye vadeli satıldıysa (KDV ve diğer unsurlar hariç):
- **Satışın gelir kaydı:** 120 Alıcılar **borç 11.000** / 600 Yurtiçi Satışlar **alacak 11.000**.
- **Maliyetin kaydı:** 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti **borç 8.000** / 153 Ticari Mallar **alacak 8.000**.
Bu işlem için **brüt satış kârı = 11.000−8.000 = 3.000 TL**. 621 maliyet gideridir; 600 hasılattır. Kasa ve banka hesaplarında hareket olmaması satışın hiç kaydedilmeyeceği anlamına gelmez. Üretim işletmesinin mamul satışında ilgili maliyet hesabı **620 Satılan Mamuller Maliyeti** olarak değişebilir; hizmet maliyetinde 622 gibi ayrı hesap kullanılır.
6. Sürekli Envanter ve Aralıklı Envanter
**Sürekli envanter yöntemi**, her stok giriş/çıkışında miktar ve maliyet hareketinin güncel izlendiği ve uygun satışta maliyetin o anda kaydedildiği sistemdir. **Aralıklı envanter yöntemi**, dönem sonu fiziki sayım ve maliyet tespitiyle satılan mal maliyetinin hesaplandığı sistem olarak öğretilir. Aralıklı sistemde dönemin maliyeti için **dönem başı + net alışlar − dönem sonu** eşitliği kritik önemdedir.
Örnek: dönem başı 40.000, alışlar 90.000, alış iadeleri 5.000, alış nakliyesi 3.000, dönem sonu 36.000 TL. Net alış maliyeti **90.000−5.000+3.000=88.000**. **Satılan ticari malın maliyeti = 40.000+88.000−36.000 = 92.000 TL**. Alış iadeleri net alışları azaltır, dönem sonu stok ise satılmadığı için maliyetten çıkarılır.
7. FIFO (İlk Giren İlk Çıkar)
FIFO, ilk alınan stokların önce satılmış/üretimde kullanılmış sayıldığı **maliyet akışı varsayımıdır**; raftaki fiziksel ürünlerin bire bir gerçekten aynı sıra ile çıkması zorunlu değildir. Satılan miktar önce en eski maliyet katmanından karşılanır, kalan stok yeni katmanlardan oluşur.
Örnek: 5 adet×80 TL, 10 adet×100 TL ve 5 adet×120 TL stok mevcut. Toplam **20 adet / 2.000 TL** maliyet. 12 adet satışın FIFO maliyeti **5×80+7×100=1.100 TL**. Kalan stok 3×100+5×120=**900 TL**. **Satış bedeli verilmediyse brüt kâr hesaplanamaz**, sadece maliyet ve stok değeri bulunur.
8. Ağırlıklı Ortalama Maliyet
**Dönemsel ağırlıklı ortalama**: (dönem başı mevcut malların toplam maliyeti + dönem boyunca alışların toplam maliyeti) / (toplam mevcut miktar). İade, indirim ve ilgili maliyet unsurları doğru netleştirilmelidir. Toplam maliyeti sadece adet ortalamasına bölmek gerekir; farklı miktardaki parti fiyatlarının basit aritmetik ortalaması çoğu zaman yanlıştır.
Örnek: 10 adet×50 TL ve 30 adet×70 TL. Toplam maliyet **500+2.100=2.600 TL**, miktar **40 adet**, ortalama birim maliyet **65 TL**. 24 adet satışın maliyeti **1.560 TL**, kalan 16 adet stok **1.040 TL**.
**Hareketli ağırlıklı ortalama**, her yeni alış sonrası ortalama birim maliyeti yeniden hesaplar; dönemsel ortalamadan farklı sonuç verebilir. Örnek: 10×100 alındıktan sonra 5 adet satılırsa ilk satışın maliyeti **500 TL**; daha sonra 10×140 alınırsa kalan 5×100 ve yeni 10×140 için hareketli ortalama **1.900/15 ≈126,67 TL** olur. Alışın satıştan önce mi sonra mı yapıldığı bu sistemde önemlidir.
9. Özel Maliyet (Gerçek Parti Maliyeti) ve Yöntem Seçimi
Normal koşullarda birbiri yerine ikame edilemeyen özel ürünler veya belirli projeye özgü stoklarda **özel maliyet belirleme** uygundur. Diğer yaygın ikame edilebilir stoklar için **FIFO** veya **ağırlıklı ortalama** TMS 2 kapsamındaki temel yöntemlerdir. **LIFO (son giren ilk çıkar)**, TMS 2 kapsamında izin verilen maliyet formülü olarak listelenmez. Muhasebe politikasının dönemden döneme tutarlı uygulanması ve finansal raporlama hükümleri dikkate alınır.
10. Net Gerçekleşebilir Değer (NGD) ve 158 Karşılığı
TMS 2 çerçevesinde stoklar genel olarak **maliyet ile net gerçekleşebilir değerden düşük olanı** üzerinden ölçülür. **Net gerçekleşebilir değer = tahmini olağan satış fiyatı − tahmini tamamlama maliyetleri − satışı gerçekleştirmek için gereken tahmini maliyetler**. Bu, brüt etiket fiyatından farklı olabilir. Örneğin maliyet 100 TL, tahmini satış fiyatı 98 TL, satış için gerekli gider 8 TL → NGD **90 TL** ve varsayımlar uygunsa değer düşüklüğü **10 TL**.
**158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı (-)** tekdüzen planda ilgili aktifi düzenler: brüt 153 Ticari Mallar 80.000 TL, 158 karşılık 6.000 TL → net stok **74.000 TL**. Karşılık gideri ve sonraki iptal/düzeltme işlemleri ilgili mevzuat, muhasebe politikası ve koşullara bağlıdır; karşılık ayırmak kendiliğinden kasadan para çıkışı değildir. Fiziki miktar kaybı ile değer düşüklüğü kavramlarını ayırmak gerekir.
11. Envanter, Sayım ve Stok Kontrolü
**Fiilî envanter**, depodaki gerçek miktarları sayım, tartım veya ölçümle belirlemektir. **Kaydî envanter**, hesap/kart kayıtlarındaki miktar ve tutarları gösterir. Fark varsa **sebebi araştırılmadan otomatik satış veya alış kaydı yapılamaz**; kayıp, hata, bozulma, hırsızlık gibi nedenler farklı muhasebe sonuçlarına yol açabilir. Stokların işletmeye ait olması, ekonomik kontrol, teslim ve risk/geçiş şartları da sayım kadar önemlidir.
**Stok devir hızı** = satılan malın maliyeti / ortalama stok. Ortalama stok genellikle (dönem başı stok+dönem sonu stok)/2 alınır. Örnek maliyet 240.000 TL, baş stok 40.000, son stok 60.000 → ortalama stok **50.000**, devir hızı **4,8 kez**. Devir hızının anlamı sektör ve mevsimselliğe göre yorumlanır.
12. Üretim İşletmesinde Stok Akışı
Üretimde uygun ilk madde ve malzeme 150'den üretim maliyeti hesaplarına aktarılır; oluşan yarı mamul maliyetleri 151'de, tamamlanan mamullerin maliyeti 152'de izlenebilir. Üretilmiş mamul satıldığında **620 Satılan Mamuller Maliyeti**, ticari mal satıldığında **621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti** kullanılır. **150 → üretim maliyetleri → 151 → 152 → 620** kavramsal akıştır; gerçek hesap hareketlerinin 7/A veya 7/B uygulaması ve kapanış adımları ayrıntıları farklı olabilir.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- **150/151/152/153/157/158/159** hesaplarını işletmenin faaliyet türüyle eşleştir.
- Mal alışı mı, avans mı, üretim mi, satış mı sorulduğunu belirle.
- Satış geliri ile **621 maliyet giderini** birbirine karıştırma.
- Aralıklı envanterde **DB stok + net alışlar − DS stok** formülünü uygula.
- Net alışlarda alış iadesi ve iskontosunu azalt, uygun alış nakliyesini ekle.
- FIFO satış miktarını en eski katmandan başlayarak dağıt.
- Dönemsel ortalamada toplam maliyet / toplam adet formülünü kullan.
- Hareketli ortalamada her yeni alım sonrası birim maliyeti güncelle.
- Net gerçekleşebilir değerde tamamlama ve satış maliyetlerini düş.
- Net stok tutarında 158 karşılığını brüt stoktan çıkar.
- Fiilî sayım ile kaydî miktarı karşılaştır; farkı gelir/gider olarak peşinen etiketleme.
- Brüt kâr istenirse **satış geliri − satılan malın maliyeti** hesapla.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **150 ≠ 153:** üretimde hammadde ve ticaret amacıyla alınan mal.
- **151 ≠ 152:** tamamlanmamış ve tamamlanmış üretim ürünleri.
- **153 ≠ 159:** teslim alınan ticari mal ve önceden verilen stok avansı.
- **157 ≠ 158:** diğer stoklar ve değer düşüklüğü karşılığı (-).
- **600 ≠ 621:** hasılat ve satılan ticari malın maliyeti.
- **620 ≠ 621:** satılan mamul ve satılan ticari mal maliyeti.
- **Alış fiyatı ≠ maliyet:** ilgili nakliye ve indirim dikkate alınabilir.
- **Satış fiyatı ≠ stok maliyeti:** kâr yalnız fark üzerinden oluşur.
- **Stokta kalma ≠ giderleşme:** satılmayan mal uygun koşullarda varlıktır.
- **Aralıklı ≠ sürekli envanter:** dönem sonu hesap ve işlem bazında maliyet kaydı.
- **FIFO ≠ fizikî zorunlu sevk sırası:** muhasebe maliyet akışı varsayımıdır.
- **FIFO ≠ ağırlıklı ortalama:** satış maliyetleri farklı çıkabilir.
- **Basit fiyat ortalaması ≠ ağırlıklı ortalama:** adetler önemlidir.
- **Dönemsel ≠ hareketli ortalama:** alış/satış zamanlaması hareketli yöntemi etkiler.
- **LIFO ≠ TMS 2 geçerli stok maliyeti formülü.**
- **Maliyet ≠ net gerçekleşebilir değer:** düşük olan ölçüm ilkesi.
- **158 karşılık ≠ nakit ödeme:** düzenleyici hesap oluşabilir.
- **Sayım farkı ≠ otomatik satış:** farkın nedeni araştırılır.
- **Dönem sonu stok artışı ≠ maliyet artışı:** diğer koşullar sabitse satılan malın maliyetini azaltır.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
Stok hesap kodlarını türleriyle eşleştirebilmeli; mal alışı, sipariş avansı ve ticari mal satışı için temel yevmiye yönlerini açıklayabilmeli; 600/621 gelir–maliyet ayrımını koruyabilmeli; aralıklı envanter formülüyle maliyeti, FIFO ve ortalama yöntemleriyle birim ve kalan stok değerlerini hesaplayabilmeli; 158 karşılık ile net gerçekleşebilir değer mantığını ayırt edebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Stoklar, Stok Değerleme Yöntemleri ve Satılan Malın Maliyeti - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Stoklar, Stok Değerleme Yöntemleri ve Satılan Malın Maliyeti - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Stoklar, Stok Değerleme Yöntemleri ve Satılan Malın Maliyeti - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Stoklar, Stok Değerleme Yöntemleri ve Satılan Malın Maliyeti - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene