Türkiye’nin Yer Şekilleri Ders Notu

Türkiye’nin Yer Şekilleri — Ders Notu

Ana Şema: Oluşum Sürecinden Şekle

| Süreç | Belirleyici kanıt | Türkiye'den örnek | |---|---|---| | Kıvrılma | Antiklinal–senklinal | Kuzey Anadolu ve Toros kuşakları | | Faylanma | Horst–graben | Ege dağ ve çöküntü ovaları | | Volkanizma | Lav ve püskürük malzeme birikimi | Erciyes, Hasan, Ağrı, Süphan | | Akarsu birikimi | Taşınan alüvyon | Bafra, Çarşamba, Çukurova deltaları | | Karstlaşma | Çözünebilen kayaç | Elmalı polyesi, mağara, dolin | | Karstik çökelme | Kalsiyum karbonat birikimi | Pamukkale travertenleri | | Buzul aşındırması | U vadi, sirk | Kaçkar ve Cilo-Sat yüksek kesimleri | | Dalga aşındırması | Dik kıyı yamacı | Falez |

Türkiye'de Yer Şekillerinin Dağılışına Bakış

• Yükselti ortalama olarak batıdan doğuya artar; Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında dağlar genel olarak kıyıya paraleldir.
• Ege'nin önemli bir bölümünde horst–graben sistemleri ve enine kıyı görünümü bulunur.
• Başlıca kuzey kıvrım dağları: Küre, Ilgaz, Kaçkar. Başlıca güney örnekleri: Beydağları, Bolkar, Aladağlar.
• Ege horstları: Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın, Menteşe. Grabenler: Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes.
• Volkanik örnekler: İç Anadolu'da Erciyes–Hasan, Doğu Anadolu'da Ağrı–Süphan–Tendürek–Nemrut (Bitlis), Güneydoğu'da Karacadağ.

Ova–Plato Ayrımı

**Ova:** Geniş, düşük eğimli düzlük. **Plato:** Akarsularla yarılmış, çevresine göre yüksek düzlük. Platonun tüm yüzeyi aynı derecede engebeli değildir; vadi kesimleri daha parçalıdır.

**Ova örnekleri:**

• Bafra → Kızılırmak → Karadeniz deltasında birikim.
• Çarşamba → Yeşilırmak → Karadeniz deltasında birikim.
• Çukurova → Seyhan–Ceyhan → Akdeniz'de birikim.
• Menemen → Gediz → Ege deltası.
• Söke → Büyük Menderes → Ege deltası.
• Erzincan, Iğdır → tektonik kökenli çöküntü alanları.
• Elmalı, Korkuteli → karstik ovalara (polye) örnek.

**Plato örnekleri:**

• İç Anadolu: Haymana, Cihanbeyli, Bozok, Obruk, Uzunyayla.
• Akdeniz: Teke, Taşeli (karstik etkiler).
• Güneydoğu: Gaziantep, Şanlıurfa.
• Doğu Anadolu: Erzurum–Kars (yüksek plato ve volkanik örtülerin etkisi).

Dış Kuvvetleri Ayırt Ettiren Karşılaştırmalar

| Aşınım/çözünme | Birikim | |---|---| | Akarsu: çentik vadi, kanyon, dev kazanı, kırgıbayır | Akarsu: birikinti konisi, delta, dağ eteği ovası | | Karst: lapya, dolin, uvala, polye, mağara | Karst: traverten, sarkıt, dikit | | Buzul: sirk, U vadi, hörgüç kaya | Buzul: moren | | Dalga: falez | Dalga/akıntı: kıyı oku, kıyı kordonu, lagün seti |

Sınav İçin Neden–Sonuç Zincirleri

1. **Kıyıya paralel dağlar →** deniz etkisinin içeri taşınmasında topografik engel → kıyı ile iç kesimler arasında daha keskin iklim farklılıkları oluşabilir.
2. **Ege'de dağ–olukların kıyıya dik uzanması →** iç kesime açılan vadiler → ulaşım ve deniz etkisinin uzanması kolaylaşabilir.
3. **Faylanma ve alüvyon birikimi →** tektonik çöküntünün düz tabanlı ovaya dönüşmesi.
4. **Yüksek eğim →** akarsuda aşındırma ve enerji potansiyeli artışı; fakat debi ve yatak koşulları da belirleyicidir.
5. **Sığ kıyı + bol alüvyon + zayıf kıyı akıntıları →** delta gelişimi kolaylaşır.
6. **Çözünebilen kalker + su →** karstik aşınım ve yer altı boşlukları; **kalsiyum karbonat çökelmesi →** traverten.

Sık Karıştırılan Eşleştirmeler

• Sadece “yüksek” olması bir yerin plato olduğunu göstermez: **yüksek düzlük ve vadiyle yarılma** gerekir.
• Bütün ovalar delta değildir; tektonik ve karstik ovalar da vardır.
• Nemrut adını duyunca **Bitlis çevresindeki volkanik dağ** ile Adıyaman'daki tarihî zirve birbirinden ayrılmalıdır.
• Kıvrım (antiklinal–senklinal) ile kırılma (horst–graben) ayrı mekanizmadır.
• Buzulun getirdiği malzeme **moren**, buzulla oyulan çanak **sirk**tir.
• Kıyı uçurumu olan **falez**, dalga aşındırmasıdır; kıyı kordonu birikimdir.

Soru Çözerken

1. Şekli doğuran etkeni tespit et; isim ezberine geçmeden süreci belirle.
2. Verilen yerin il/bölge konumunu kesinleştir: ör. Kaçkar (kuzeydoğu Karadeniz), Taşeli (Akdeniz), Obruk (İç Anadolu).
3. Birden çok süreç varsa temel oluşum biçimi ile yüzeyi sonradan değiştiren süreci ayrı ele al.
4. “Hangisine kesin ulaşılır?” kökünde verinin desteklemediği iklim, nüfus veya tarım sonucunu ele.

Kısa Özet

Türkiye'nin yer şekilleri yüksek ve engebeli topografyanın yanında kıvrım dağları, faylanmayla oluşan kırık alanlar, volkanlar, delta–tektonik–karstik ovalar ve çeşitli platolardan oluşur. Akarsu, karst, buzul ve dalgalar farklı aşınım ve birikim şekilleri üretir. KPSS'de bu şekilleri **oluşum**, **yer** ve **sonuç** bakımından birlikte düşünmek gerekir.