2025–2026 Türkiye’de Kültür, Sanat ve UNESCO Gelişmeleri Konu Anlatımı

2025–2026 Türkiye’de Kültür, Sanat ve UNESCO Gelişmeleri

Konuya giriş

Bu not **5 Kasım 2026** itibarıyla geçerli UNESCO ve resmî Türkiye kaynaklarıyla hazırlanmıştır. KPSS için asıl beceri, **Dünya Mirası Listesi**, **Geçici Liste**, **Somut Olmayan Kültürel Miras**, **Dünya Belleği**, **Yaratıcı Şehirler**, **Öğrenen Şehirler**, **biyosfer rezervi** ve **jeopark** programlarını birbirinden ayırmaktır. Bunlar birbirinin yerine geçmez.

1. Dünya Mirası Listesi: 2025 ve 2026

UNESCO'nun 1972 Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi kapsamındaki kalıcı listeye alınan bir alan, olağanüstü evrensel değer ölçütleriyle korunur.

**2025 kaydı:** Sardes ve Bintepeler Lidya Tümülüsleri (Manisa), 2025'te düzenlenen 47. Dünya Miras Komitesi oturumunda kaydedildi ve Türkiye'nin toplamı **22** oldu. Sardes, Lidya Krallığı'nın başkentidir; Bintepeler anıtsal tümülüsleriyle tanınır. Alanı Göbeklitepe (2018), Gordion (2023) veya Anadolu Ahşap Hipostil Camileri (2023) ile karıştırma.

**2026 durumu:** Dünya Mirası Komitesinin 48. oturumu **Busan/Güney Kore**'de gerçekleştirildi. Zerzevan Kalesi ve Mithraeum (Diyarbakır) adaylığı, devletin talebi üzerine geri çekildi; Türkiye'nin Dünya Mirası sayısı **22** olarak kaldı. Geçici Liste ile önerilen dosyanın kalıcı kabul edildiği sonucuna varılamaz.

| Miras alanı | İl | Kalıcı listeye giriş yılı | |---|---|---| | Göbeklitepe | Şanlıurfa | 2018 | | Arslantepe Höyüğü | Malatya | 2021 | | Gordion | Ankara | 2023 | | Anadolu'nun Orta Çağ Ahşap Hipostil Camileri | Farklı iller | 2023 | | Sardes ve Bintepeler Lidya Tümülüsleri | Manisa | 2025 |

2. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi

Geçici Liste, **kalıcı Dünya Mirası Listesi'ne sunulması düşünülen** varlıkların ulusal envanteridir. Bir yerin bu listede bulunması, UNESCO kalıcı listesinde olduğu anlamına gelmez.

**2025:** “Ankara: Modern Bir Cumhuriyet Başkentinin Planlanması ve İnşası” Geçici Listeye eklendi. Cumhuriyet dönemi kent planlamasının kültürel değerine odaklanır.

**2026:** “ODTÜ Kampüsü: Yaşayan Modern Kültürel Peyzaj” Geçici Listeye eklendi. Türkiye'nin 2026 itibarıyla Geçici Listesi **80 varlıktan** oluşur: **73 kültürel, 4 karma, 3 doğal**.

3. Somut Olmayan Kültürel Miras

Somut olmayan miras; uygulamalar, beceriler, anlatım biçimleri, geleneksel sanatlar ve bu geleneklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasıyla ilgilidir. **2025 sonu itibarıyla Türkiye'nin listelerde 32 unsuru bulunur: 29 Temsilî Liste, 3 Acil Koruma Listesi.**

• **2025:** **Antep İşi Nakışı** İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası **Temsilî Listesi**ne kaydedildi; toplam **32** oldu.
• **2024:** **Gayda/Tulum Yapımı ve İcrası** ve çok uluslu **Nevruz** kaydı Temsilî Liste başlıkları arasındadır.
• **2023:** **Geleneksel zeytin yetiştiriciliğine ilişkin bilgi, yöntem ve uygulamalar** Acil Koruma Gerektiren Listeye kaydedildi.
• **2022:** **Ahlat taş işçiliği** Acil Koruma Gerektiren Liste; **Çay kültürü** ise Temsilî Liste kapsamındadır.
• **2026 adaylıkları:** Geleneksel keçe yapımı, yoğurt yapımı, baklava ile ilgili el sanatları/bilgiler ve yaylacılık (mevsimlik sürü hareketleri) gibi dosyalar inceleme süreçlerine tabidir. **Adaylık kaydı, kesin kabul değildir.**

4. UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı

Bu ağ kentlerin kültür ve yaratıcı endüstrilerle kalkınmasını teşvik eder. Türkiye'nin **2026 itibarıyla 9 yaratıcı şehri** vardır.

| Şehir | Alan | Yıl | |---|---|---| | Gaziantep | Gastronomi | 2015 | | Hatay | Gastronomi | 2017 | | İstanbul | Tasarım | 2017 | | Kütahya | Zanaat ve Halk Sanatları | 2017 | | Afyonkarahisar | Gastronomi | 2019 | | Kırşehir | Müzik | 2019 | | Bursa | Zanaat ve Halk Sanatları | 2021 | | Şanlıurfa | Müzik | 2023 | | **Kahramanmaraş** | **Edebiyat** | **2025** |

**2025'teki en yeni üyelik Kahramanmaraş'ın Edebiyat şehri olmasıdır.** UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı üyeliği, Dünya Mirası statüsüyle karıştırılmamalıdır.

5. UNESCO Öğrenen Şehirler Küresel Ağı

Öğrenen şehirler yaşam boyu öğrenme ve eğitim imkânlarının yerel düzeyde geliştirilmesiyle ilgilidir. **2025'te Aksaray ve Ankara** UNESCO Öğrenen Şehirler Küresel Ağı'na yeni katılan Türkiye şehirleri arasına girmiştir. **Kahramanmaraş'ın Edebiyat unvanı** ise Öğrenen Şehirler değil, **Yaratıcı Şehirler** programındadır.

6. UNESCO Dünya Belleği Programı

Dünya Belleği Uluslararası Kütüğü, arşiv, yazma eser, belge, kayıt gibi **belgesel mirası** korumaya ve görünür kılmaya yöneliktir. Türkiye'nin **2025'te iki yeni kayıtla toplam 12 belgesel mirası** vardır.

• **Karatepe–Aslantaş Yazıtları:** 2025'te Dünya Belleği Uluslararası Kütüğüne alındı. Osmaniye/Kadirli ile bağlantılıdır; Fenikece ve Hiyeroglif Luvice metinler önemlidir.
• **Câmiu't-Tevârîh:** 2025'te Türkiye öncülüğünde **Özbekistan iş birliği** ile Dünya Belleği Kütüğüne alındı. Tarih yazıcılığı bakımından önem taşır.
• Önceki kayıt örnekleri: **Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi** (2013), **Kültepe Tabletleri** (2015), **Dîvânu Lugâti't-Türk** ve **Pîrî Reis Haritası** (2017), **Kâtip Çelebi Koleksiyonu**, **Mevlâna Külliyatı** ve **Yıldız Sarayı Fotoğraf Koleksiyonu** (2023).

7. Biyosfer rezervi ve küresel jeopark

Türkiye'nin UNESCO tarafından tanınan **tek biyosfer rezervi Camili'dir**: Artvin/Borçka, 2005. Ormanlar, canlı çeşitliliği ve sürdürülebilir insan–doğa ilişkisi öne çıkar.

Türkiye'nin **tek UNESCO Küresel Jeoparkı Kula–Salihli'dir**: Manisa. Volkanik oluşumlar, jeolojik mirasın korunması ve jeoturizm açısından önemlidir. Dünya Mirası alanı Sardes ile **aynı ilde bulunması**, aynı UNESCO kategorisinde oldukları anlamına gelmez.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. **Sardes/Bintepeler (Manisa)** 2025'te **kalıcı** Dünya Mirası Listesine girdi.
2. **Ankara modern başkent alanı (2025)** ve **ODTÜ Kampüsü (2026)** **Geçici Liste** kayıtlarıdır.
3. **Antep İşi (2025)** Temsilî Liste kaydıdır; **Karatepe–Aslantaş Yazıtları (2025)** Dünya Belleği kaydıdır.
4. **Yaratıcı Şehirler**: Kahramanmaraş 2025 **Edebiyat**; **Öğrenen Şehirler**: Ankara ve Aksaray 2025.
5. **Camili Artvin'de**, **Kula–Salihli Manisa'da**; iki program farklıdır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Önce **liste/program türünü**, sonra **kayıt yılını**, ardından **il/şehir/alanı** bul. “Aday”, “Geçici Liste” ve “kalıcı liste” gibi kelimelere özellikle dikkat et. Sayısal eşleştirmelerde 22/80/32/12/9 sayılarının temsil ettiği listeleri birbirine karıştırma.

Konu Özeti

2025'te Sardes/Bintepeler Dünya Mirası Listesine, Antep İşi Temsilî Somut Olmayan Miras Listesine, Karatepe–Aslantaş Yazıtları ve Câmiu't-Tevârîh Dünya Belleği Kütüğüne girdi. Aynı yıl Kahramanmaraş Edebiyat Yaratıcı Şehri oldu; Ankara/Aksaray Öğrenen Şehirler Ağı'na katıldı ve Ankara modern başkent alanı Geçici Listeye eklendi. 2026'da ODTÜ Kampüsü Geçici Listeye girdi; Türkiye'nin Dünya Mirası toplamı 22'de kaldı.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• 2025/2026 yeni kayıtları tarihe, kategoriye ve ile göre doğru eşleştirmek.
• Somut ve somut olmayan miras ile belgesel mirası ayırt etmek.
• Dünya Mirası Listesi ile Geçici Listeyi karıştırmamak.
• Yaratıcı Şehirler ve Öğrenen Şehirler programlarını örneklerle ayırmak.
• Türkiye'nin güncel kayıt sayılarını ve özel UNESCO alanlarını bilmek.

Resmî kaynaklar (5 Kasım 2026)

• UNESCO Türkiye dünya mirası: https://whc.unesco.org/en/statesparties/tr/
• Sardes ve Bintepeler: https://whc.unesco.org/en/list/1731
• Türkiye Dünya Mirası Geçici Liste: https://kvmgm.ktb.gov.tr/tr-44395/dunya-miras-gecici-listesi.html
• 2026 ODTÜ Geçici Liste: https://whc.unesco.org/en/statesparties/tr/tentative
• 2025 Ankara Geçici Liste: https://www.unesco.org.tr/Home/AnnouncementDetail/6477
• UNESCO Dünya Mirası 2026 Zerzevan kararı: https://whc.unesco.org/en/decisions/9185/
• Somut olmayan miras: https://www.unesco.org.tr/Pages/126/123/UNESCO-Somut-Olmayan
• Antep İşi 2025: https://www.unesco.org.tr/Home/AnnouncementDetail/6631
• Somut olmayan miras adaylıkları: https://ich.unesco.org/en/state/turkiye-TR?info=elements-on-the-lists
• Yaratıcı şehirler listesi: https://www.unesco.org.tr/Home/Page/1990?slug=T%C3%BCrkiye%E2%80%99nin+Yarat%C4%B1c%C4%B1+%C5%9Eehirleri
• Kahramanmaraş 2025: https://www.unesco.org.tr/Home/AnnouncementDetail/6587
• Öğrenen şehirler 2025: https://www.unesco.org.tr/Home/AnnouncementDetail/6624
• Dünya Belleği 2025: https://unesco.org.tr/Home/AnnouncementDetail/6479
• Dünya Belleği listesi: https://www.unesco.org.tr/Pages/69/85/D%C3%BCnya-Belle%C4%9Fi-%C4%B0htisas-Komitesi
• Camili biyosfer: https://www.unesco.org.tr/Pages/128/125/UNESCO-D%C3%BCnya-Biyosfer-Rezervleri-A%C4%9F%C4%B1-
• Kula–Salihli jeopark: https://www.unesco.org.tr/Pages/129/126/UNESCO-K%C3%BCresel-Jeoparklar%C4%B1