Sözel Mantık Konu Anlatımı

Sözel Mantık – KPSS Lisans Türkçe

Sözel mantık, verilen sınırlı bilgilerden **tutarlı bir düzen kurma ve bu düzenin zorunlu sonuçlarını bulma** becerisidir. KPSS'de kişi, zaman, mekân, nesne ve görevlerin sıralanması; eşleştirilmesi; gruplara ayrılması; koşullu ilişkiler ve verilenlerden çıkarılabilecek/çıkarılamayacak yargılar ölçülebilir. Bu sorularda hızın anahtarı bilgiyi zihinde tutmak değil, **kısa bir şema veya tabloya dönüştürmektir**.

1. Soru kökünü ve evreni belirlemek

Önce kaç kişi, kaç gün, kaç görev veya kaç konum bulunduğunu yazın. Soruda "dört kişi farklı günlerde sunum yapacaktır" deniyorsa her kişinin ayrı güne yerleşeceği kabul edilir. Fakat "dört kişi iki salonda görev yapacaktır" denmesi, tek başına her salonda iki kişi olduğu anlamına gelmez; bunun ayrıca belirtilmesi gerekir.

Sorunun sonunda istenen bilgi, işlem türünü belirler:

• **"Kesinlikle doğrudur"** → Bütün geçerli düzenlerde doğru.
• **"Olabilir"** → En az bir geçerli düzende mümkün.
• **"Olamaz"** → Hiçbir geçerli düzende mümkün değil.
• **"Hangisi çıkarılamaz?"** → Verilerce zorunlu olarak desteklenmeyen.
• **"Kaç farklı biçimde"** → Kurallara uyan farklı düzenlerin sayısı.

2. Sıralama tabloları

Kişiler belirli gün veya koltuklara sıralandığında önce **kesin konumları** yerleştirin, sonra önce–sonra ve komşuluk kurallarını uygulayın.

Örnek: A, B, C, D dört sıraya yerleşiyor. **A birinci**, **B, C'den hemen önce**, **D sonuncu**. Sıra **A–B–C–D** olmak zorundadır.

Sıralamada şu ayrımı yapın:

• "A, B'den **önce**" → Aralarında başka ögeler olabilir.
• "A, B'den **hemen önce**" → A ve B bitişik, A solda/erken.
• "Yan yana" → Bitişik; kendi başına hangisinin önce olduğu belli değil.
• "Aralarında bir kişi var" → Konum farkı iki.
• "A birinci değildir" → A'nın başka bütün uygun konumlarda olma olasılığı korunur.

3. Eşleştirme ve tablo kullanımı

Farklı kişi, ürün, görev veya günlerin bire bir eşleştirildiği sorularda satır ve sütunlarla bir **olasılık matrisi** kurun.

Örnek: Ayşe, Bora ve Ceyda; tarih, müzik, resim atölyelerinden birine katılıyor. **Ayşe resimde değildir; Bora müziktedir; Ceyda tarihte değildir.** Bora–müzik kesin. Ayşe–resim olamaz; müzik dolu olduğuna göre Ayşe–tarih, Ceyda–resimdir.

| Kişi | Tarih | Müzik | Resim | | --- | --- | --- | --- | | Ayşe | ✓ | × | × | | Bora | × | ✓ | × | | Ceyda | × | × | ✓ |

Bir kutuya ✓ koyduğunuzda **bire birlik koşulu** varsa aynı satır ve sütundaki diğer kutuları × yapın. Tek tek eşleştirmeleri gözden kaçırmamak için eleme sistemli yapılmalıdır.

4. Gruplama

Bir takım, oda, gün veya kategoriye farklı sayıda kişi yerleştirme sorularında **kontenjan**, **birlikte/ayrı olma**, **en az–en çok** kurallarını yazın.

Örnek: Dört kişi iki kişilik iki gruba ayrılıyor. **A ve B ayrı**, **C ve D ayrı** olacak. Olası gruplar ya A+C / B+D ya da A+D / B+C olur. A+B aynı grupta **olamaz**.

5. Önermeler ve koşullu ilişkiler

**"P ise Q"**, P gerçekleştiğinde Q'nun da gerçekleşmesini zorunlu kılar. Sembolik gösterim: **P → Q**.

• **P doğruysa**, Q doğrudur.
• **Q yanlışsa**, P doğru olamaz (karşıt tersi: ¬Q → ¬P).
• **Q doğruysa**, P'nin doğru olduğu zorunlu değildir.
• **P yanlışsa**, Q hakkında kesin karar verilemez.

Örnek: "Selin sunum yaparsa Deniz de sunum yapar." Selin'in sunum yaptığı biliniyorsa Deniz de yapar. Deniz'in yaptığı biliniyorsa Selin'in de yaptığı **kesin değildir**.

**"Yalnızca kayıt yaptıranlar sınava girebilir"** ifadesi kayıt yaptırmanın **gerekli koşul** olduğunu bildirir; kayıtlı herkesin mutlaka sınava girdiğini bildirmez.

6. Birlikte olma, ayrı olma, ya da / veya

• "A ve B birlikte" → Aynı grup/oturum.
• "A ve B farklı grupta" → Yerleri aynı olamaz.
• "A veya B'den **en az biri**" → İkisi de olabilir.
• "A veya B'den **yalnız biri**" → İkisi birlikte olamaz.
• "En az iki" → İki veya daha fazla.
• "En çok iki" → Sıfır, bir veya iki (başka alt sınır yoksa).
• "Tam iki" → Ne bir ne üç.

Soru metninde bu sözcüklerin bulunması çözümü kökten değiştirebilir.

7. Olumlu ve olumsuz bilgilerin kaydı

Verilen "C salonda değildir" bilgisi, C'nin diğer salonlardan birinde bulunduğunu tek başına söyleyebilir ancak yerini **belirlemez**. Belirsizliği koruyun; yalnız zorunlu sonuçları ✓, yasak konumları × ile işaretleyin.

Bilgileri şu sırayla işlemek çoğu soruyu kısaltır:

1. Sayı ve kapasite bilgisi.
2. Sabit konumlar.
3. Kesin yasaklar.
4. Bitişik veya ayrı olma ilişkileri.
5. Koşula bağlı ilişkiler.
6. Kalan olasılıklar.

8. Şartlı durumlarda ayrı dallar açma

Koşullar birbirini etkilediğinde iki veya daha fazla **durum** deneyin. Örnek: "A ilk günse B son gün; A ilk gün değilse C ilk gün" koşulunda A'nın ilk gün olup olmadığına göre iki tablo oluşturmak gerekir.

Bir dalda çelişki oluşursa (aynı yere iki farklı kişi gelmesi, kapasitenin aşılması, zorunlu eşleşmenin engellenmesi) o dal silinir. Birden fazla dal sağlıklı kalıyorsa kesin yargılar **her dalda ortak** olmalıdır.

9. Sayma ve olasılıkların kontrolü

Bir sıra düzeninde bazı konumlar sabitse boş kalan yerler sayılabilir. Ancak **gruplama** ile **sıralama** farklıdır: A ve B'nin aynı grupta olması ile A'nın önce B'nin sonra olması ayrı durumlardır. Olasılık sayarken **aynı düzeni iki kez** saymayın.

Örnek: A ve B ayrı gruplardayken iki grup etiketli (K ve L) ise A–K / B–L ve A–L / B–K iki farklı durumdur; gruplar isimsizse bunlar aynı bölünmenin iki yazımı olabilir.

10. Mantık zinciri ve dolaylı sonuç

"A, B'den önce; B, C'den önce" → **A, C'den önce**. Ancak "A ile C arasında yalnız B bulunur" sonucuna **ulaşılamaz**; başka kişilerin konumu serbest olabilir.

"A ile B aynı grupta; B ile C farklı grupta" → A ile C farklı grupta. Birinci ilişki eşitlik, ikinci ilişki ayrılıktır; zincir bu nedenle kesin olur.

Bir seçenek görünürde doğru olsa da **yeni koşul gerektiriyorsa** "kesin" sayılmaz.

11. Çözümlü sıralama sorusu

Beş konuşmacı **A, B, C, D, E** sırayla sunum yapacak. **C üçüncü, A hemen B'den önce, D E'den sonra** konuşacak.

• C → 3. konum.
• A–B ikilisi üçüncü konumu işgal edemez; olası ikili 1–2 veya 4–5'tir.
• A–B = 4–5 olursa D'nin E'den sonra olması için ilk iki boş konum **E–D** olur: E–D–C–A–B.
• A–B = 1–2 olursa son iki konum E–D olur: A–B–C–E–D.

**Kesin:** C üçüncü. **Olabilir:** A birinci. **Olamaz:** E beşinci. Birden fazla geçerli düzen olması "kesin" sorularında önemlidir.

12. Çözümlü eşleştirme sorusu

Aslı, Berk, Cansu üç kitabı (roman, şiir, öykü) farklı günlerde (pazartesi, salı, çarşamba) tanıtacak. **Berk salı günü şiir tanıtacak; Aslı roman tanıtmayacak; Cansu öykü tanıtmayacak.** Her tür bir kişiye verilir.

• Berk–şiir.
• Aslı'nın şiir (dolu) veya roman (yasak) seçme hakkı yoktur → **Aslı–öykü**.
• **Cansu–roman** olur.
• Gün bilgisi yalnız Berk–salı için verilmiştir; Aslı'nın pazartesi mi çarşamba mı olduğu **kesin değildir**.

Bu örnek, bir tabloda **kitap türünün** kesin, **günün** ise belirsiz kalabileceğini gösterir.

13. KPSS soru kökleri

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

**Adım 1 – Veri haritası:** Kişi, konum, zaman ve grup sayısını yazın; "her biri farklı" koşulunu işaretleyin.

**Adım 2 – Kesinleri yerleştir:** Sabit sırayı, yasak konumu, zorunlu eşleşmeyi belirtin.

**Adım 3 – Zinciri kur:** "Hemen önce", "birlikte", "ayrı", "yalnızca" gibi sözcükleri eksiksiz aktarın.

**Adım 4 – Kökü uygula:** "Olabilir" için bir geçerli durum göster; "kesin" için bütün durumlarda ortaklığı bul; "olamaz" için seçeneğin her durumda çelişip çelişmediğini denetle.

**Çözümlü örnek:** Ali, Burcu, Cem üç sıraya oturacak. Ali en sonda değil; Cem, Burcu'dan sonra oturacak.

1. Burcu'dan sonra Cem bulunacağı için Cem ilk sırada olamaz.
2. Ali'nin son sırada olmaması ve Burcu–Cem ilişkisi olasılıkları sınırlar.
3. Geçerli diziler: **Ali–Burcu–Cem** ve **Burcu–Ali–Cem**.
4. **Kesin sonuç:** Cem sonuncudur. **Kesin olmayan:** Ali birincidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

| Karıştırılan | Ayrım | | --- | --- | | Önce / hemen önce | Araya kişi girebilir / giremez | | En az / tam / en çok | Alt sınır / eşitlik / üst sınır | | Ya da / yalnız biri | İkisi de mümkün / ikisi birlikte yasak | | P ise Q / Q ise P | Aynı şey değil | | Olabilir / kesinlikle | Bir geçerli düzen / bütün geçerli düzenler | | Akla yatkın / çıkarılabilir | Yeni veri gerektirir / yalnız mevcut veriden çıkar |

Konu Özeti

Sözel mantıkta **önce tablo, sonra çıkarım** yaklaşımı kullanılır. Kişi, gün, görev, grup ve sıra bilgilerini ayrı tutun. Komşuluk, kapasite ve koşul sözcüklerini kesin biçimde işleyin. **Kesinlik** bütün geçerli düzenleri, **olabilirlik** bir tek geçerli düzeni, **olanaksızlık** ise her düzende çelişkiyi gerektirir. Koşullu önermede P → Q, Q → P demek değildir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Sıralama, eşleştirme ve gruplama tablolarını kurmak.
• Hemen önce/sonra ve aralıklı sıralamayı ayırt etmek.
• Gerekli-yeterli koşullar ile karşıt tersini doğru uygulamak.
• Kesin, olabilir ve olamaz köklerine farklı çözüm yöntemi seçmek.
• Alternatif geçerli düzenleri deneyerek seçenekleri elemek.