Yargı – Türk Yargı Sistemi Ders Notu

Yargı – Türk Yargı Sistemi | Ders Notu

1. Karşılaştırmalı kurum haritası

| Sorunun işareti | Önce düşünülmesi gereken kurum | |---|---| | Özel kişiler arasındaki hukuk uyuşmazlığının istinafı | Bölge adliye mahkemesi | | Adli davada kanunun temyize açık kararı | Yargıtay | | İdari davanın istinafı | Bölge idare mahkemesi | | İdari yargıda kanunun temyize açık kararı | Danıştay | | Bir kanunun anayasallık denetimi | Anayasa Mahkemesi | | Kamu gücünden kaynaklanan temel hak ihlali iddiası | Şartları varsa AYM bireysel başvuru | | Adli ve idari yargı yerleri arasında görev/hüküm uyuşmazlığı | Uyuşmazlık Mahkemesi | | Hâkim ve savcıların mesleki işlemleri | HSK | | Kamu harcamalarının TBMM adına denetimi | Sayıştay |

2. Maddelerle hatırlatma

• **m. 9:** Yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerindir.
• **m. 138:** Hâkime emir/talimat verilemez; mahkeme kararlarının uygulanması geciktirilemez.
• **m. 139:** Hâkimlik ve savcılık teminatı.
• **m. 141:** Duruşma kural olarak açık; karar gerekçeli; yargılama olabildiğince hızlı ve düşük giderli.
• **m. 142:** Mahkemelerin kuruluş ve usulleri kanunla; askerî mahkemeler için savaş hâline özgü sınırlı istisna.
• **m. 146–147:** AYM 15 üye, TBMM 3, Cumhurbaşkanı 12; üyelik 12 yıl, yeniden seçilme yok.
• **m. 148–153:** Norm denetimi, bireysel başvuru, Yüce Divan, bağlayıcılık ve iptal kararlarının geriye yürümezliği.
• **m. 154:** Yargıtay, adli yargıda kanunun öngördüğü temyiz.
• **m. 155:** Danıştay, idari yargının yüksek mahkemesi.
• **m. 158:** Uyuşmazlık Mahkemesi adli–idari yargı uyuşmazlıkları.
• **m. 159:** HSK, 13 üye ve iki daire; meslekten çıkarma kararları yargısal denetim istisnası.
• **m. 160:** Sayıştay, TBMM adına mali denetim.

3. Norm denetimi ve bireysel başvuru tabloyla

| Ölçüt | Norm denetimi | Bireysel başvuru | |---|---|---| | Temel soru | Bir hukuk kuralı Anayasa'ya aykırı mı? | Kamu gücü ortak koruma alanındaki temel bir hakkı ihlal etti mi? | | Başvuru | Yetkili kişiler iptal davası; mahkeme itiraz yolu | Kural olarak başvuru yollarını tüketen ve hakkı doğrudan etkilenen kişi | | Süre | Genel iptal davası 60 gün; bazı şekil iddiaları 10 gün | Genel kural 30 gün | | Karar mantığı | Normun iptali veya istemin reddi | Hak ihlalinin tespiti ve giderimi usulleri | | KPSS tuzağı | Her vatandaşın iptal davası açabileceğini sanmak | Her haksız kararı otomatik hak ihlali saymak |

4. Yargı kolu ve kanun yolu

**Adli yargı:** Asliye hukuk/aile/iş/tüketici gibi hukuk mahkemeleri; asliye ceza/ağır ceza gibi ceza mahkemeleri. İstinaf **bölge adliye**, temyiz **Yargıtay**.

**İdari yargı:** İdare ve vergi mahkemeleri. İstinaf **bölge idare**, temyiz **Danıştay**. Danıştay kanunen belirlenmiş konularda ilk derece olarak da görev yapabilir.

**Hatırlatma:** Bir kararın istinafa veya temyize açık olup olmadığı ayrıca kanuna göre belirlenir. Her dosya tüm kademelerden geçmez.

5. Yargı bağımsızlığının somut sonuçları

• Bakanlık mahkemeye belirli davayı nasıl karara bağlayacağını emredemez.
• TBMM, görülmekte olan davanın esası hakkında yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin açıklama yapamaz.
• İdare, mahkeme kararını 'yerinde bulmadığı' gerekçesiyle uygulamaktan kaçınamaz.
• Hâkim ve savcıların görev güvencesi vardır; kanundaki istisnalar dışında keyfî azil olmaz.
• Duruşmalar alenidir; genel ahlak veya kamu güvenliği bakımından kesin gereklilik varsa kapatılabilir.

6. Sınavda sınır ve istisnalar

1. **AYM anayasa değişikliğini esastan denetlemez**; şekil denetimi yapar.
2. **OHAL/savaş Cumhurbaşkanlığı kararnamesi** hakkında AYM'ye normun şekil/esas aykırılığı iddiasıyla dava açılamaz.
3. **AYM iptal kararları geriye yürümez**; bağlayıcıdır.
4. **HSK meslekten çıkarma kararları** yargı denetimine açıktır; diğer kararlarında genel kural farklıdır.
5. **Sayıştay**, Yargıtay veya Danıştay'ın yerine geçen bir temyiz mercii değildir.
6. **Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi** güncel yüksek mahkemeler arasında değildir.
7. **Bireysel başvuru**, doğrudan her kanuna karşı iptal davası değildir.

7. Çözümlü kısa örnekler

**Örnek – Kol:** İş sözleşmesinden doğan bir tazminat davasında temyiz yolu kanunen açıksa son merci Yargıtay'dır; Danıştay değildir. Çünkü uyuşmazlık özel hukuk niteliğindedir.

**Örnek – Denetim:** Görülmekte olan davaya uygulanacak kanunu anayasaya aykırı bulan mahkeme itiraz yolunu işletir. Bu, soyut norm denetiminden farklıdır; bir davaya bağlıdır.

**Örnek – Mali sorumluluk:** TBMM adına kamu bütçe hesaplarını denetleme sorulursa Sayıştay; idari yargı kararının temyizi sorulursa Danıştay cevap olur.

Kısa Özet

Adli yargı: **BAM → Yargıtay**; idari yargı: **BİM → Danıştay**. AYM: anayasal denetim, bireysel başvuru ve Yüce Divan; 15 üye, 12 yıllık görev. HSK: 13 üye, iki daire; hâkim-savcı meslek işleri. Uyuşmazlık Mahkemesi: adli ve idari yargı görev/hüküm uyuşmazlığı. Sayıştay: TBMM adına mali denetim. Bağımsız mahkemeye emir verilemez; karar gerekçeli ve bağlayıcıdır.