Yargı – Türk Yargı Sistemi Konu Anlatımı

Yargı – Türk Yargı Sistemi

1. Konunun kapsamı ve KPSS açısından önemi

Yargı, hukuki uyuşmazlıkların bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından hukuk kurallarına göre çözümlenmesidir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 9. maddesi, yargı yetkisinin Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılacağını düzenler. KPSS'de en önemli beceri, **mahkemelerin görevlerini**, **üst yargı mercileri ile başvuru yollarını** ve **yargısal denetim türlerini** birbirinden ayırmaktır.

2. Yargının temel anayasal ilkeleri

2.1. Bağımsızlık ve tarafsızlık (m. 9, 138)

Hâkimler Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun biçimde vicdani kanaatlerine göre karar verirler. Hiçbir makam görülmekte olan davanın nasıl sonuçlanacağı hakkında mahkemeye emir, talimat, genelge, tavsiye veya telkin gönderemez. Yasama organında görülmekte olan davada yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin görüşme ve beyanda bulunulamaz. Yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; kararları değiştiremez, uygulanmalarını geciktiremez.

2.2. Hâkimlik ve savcılık teminatı (m. 139)

Hâkim ve savcıların azledilememesi, Anayasa'da belirtilen yaştan önce kendileri istemedikçe emekliye ayrılamaması ve mahkemenin/kadronun kaldırılması gerekçesiyle özlük haklarından yoksun bırakılamaması esas alınır. Anayasa'nın öngördüğü kanuni istisnalar saklıdır. **Bağımsızlık**, kararın dış baskı olmaksızın verilmesi; **teminat**, bu bağımsızlığı destekleyen meslek güvencesidir.

2.3. Duruşmalar ve kararlar (m. 141)

Duruşmaların açıklığı esastır. Genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde duruşmanın bir kısmı yahut tamamı kapalı yapılabilir. Mahkeme kararları gerekçeli yazılır. Davaların mümkün olan süratle ve en az giderle sonuçlandırılması yargının görevidir. Küçüklerin yargılanması hakkında kanunda özel hükümler bulunabilir.

2.4. Kanunilik (m. 142)

Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir. Keyfî makam kararıyla yeni bir mahkeme türü kurmak mümkün değildir.

3. Türkiye'de yargı kolları

3.1. Adli yargı

Özel kişiler arasındaki çoğu hukuk uyuşmazlığı ve ceza davaları adli yargı kapsamındadır. Hukuk mahkemelerine örnekler: asliye hukuk, sulh hukuk, aile, iş, tüketici ve asliye ticaret mahkemeleri (görev koşullarına göre). Ceza yargısında asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri bulunur. Adli yargıda **bölge adliye mahkemeleri** istinaf incelemesi yapar; kanunda temyizi öngörülen adli yargı kararlarının son inceleme mercii **Yargıtay**dır. Her kararın mutlaka Yargıtay'a gideceği söylenemez.

3.2. İdari yargı

İdarenin kamu gücü kullanımıyla ilgili işlemleri ve kanunun bu kola verdiği uyuşmazlıklar idari yargıda incelenir. İlk derecede idare ve vergi mahkemeleri; istinaf düzeyinde bölge idare mahkemeleri bulunur. **Danıştay**, kanunun belirlediği idari davalarda ilk derece mahkemesi olarak da görev yapabilen, idari yargının yüksek mahkemesidir. Görev ayrımı için işlemin hukukî niteliğini ve kanunun özel görev kurallarını incelemek gerekir.

3.3. Kanun yolları: istinaf ve temyiz

İstinaf, ilgili bölge mahkemesinde kanunun öngördüğü kapsamda maddi olayın ve hukukun incelenmesini içeren olağan kanun yoludur. Temyiz, ilgili yüksek mahkemede kanunda öngörülen sınırlar içinde hukuki denetim ağırlıklı kanun yoludur. Adli yargıda istinaf: bölge adliye mahkemesi, temyiz: Yargıtay; idari yargıda istinaf: bölge idare mahkemesi, temyiz: Danıştay. Bazı kararlar kesin olabilir; kanun yolunun açık olduğunu varsayma.

4. Anayasa Mahkemesi (AYM)

4.1. Kuruluş ve üyelik (m. 146–147)

Anayasa Mahkemesi **15 üyeden** oluşur. Üyelerin **3'ünü TBMM**, **12'sini Cumhurbaşkanı** Anayasa'da gösterilen kaynak ve usullerden seçer. Üyeler **12 yıl** için seçilir ve bir kişi iki defa üye seçilemez; 65 yaş sınırı geçerlidir. Mahkemenin başkan ve başkanvekilleri üyeler arasından seçilir.

4.2. Norm denetimi (m. 148, 150–152)

AYM; kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu öngörülen çerçevede denetler. **Anayasa değişiklikleri yalnız şekil yönünden** denetlenir. **Olağanüstü hâl ve savaş hâllerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine** karşı şekil veya esas bakımından Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla AYM'de iptal davası açılamaz. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar hakkında da Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla AYM'ye başvurulamaz.

**Soyut norm denetimi (iptal davası):** Anayasa'da sayılan yetkililer normu doğrudan AYM'ye taşır. Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve TBMM üye tamsayısının en az beşte biri (600 üyede **120 milletvekili**) genel yetkili başvuru gruplarıdır. Şekle ilişkin bazı başvurularda daha sınırlı yetki kuralları vardır. Genel iptal davası süresi, normun Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren **60 gün**dür; kanun ve anayasa değişikliğindeki şekil bozukluğu iddiası için **10 günlük** özel süre bulunur.

**Somut norm denetimi (itiraz yolu):** Bakılmakta olan bir davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünün Anayasa'ya aykırılığı gündeme gelirse ilgili mahkeme, usulüne göre AYM'ye başvurur. Bu, kişinin doğrudan soyut iptal davası açmasından farklıdır.

4.3. Bireysel başvuru (m. 148 ve 6216 sayılı Kanun)

Anayasa ile korunan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerin ortak koruma alanındaki bir temel hakkın **kamu gücü** tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılır. Kural olarak olağan idari/yargısal başvuru yolları tüketilmiş olmalıdır. Genel başvuru süresi son başvuru yolunun tüketildiği, yol yoksa ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren **30 gün**dür. Bireysel başvuru, hukuki uyuşmazlığın sıradan dördüncü dereceden temyizi değildir; karardan duyulan memnuniyetsizlik tek başına ihlal sayılmaz. Kanunlara ve düzenleyici idari işlemlere karşı doğrudan bireysel başvuru yapılamaz.

4.4. Diğer görevler, kararlar (m. 148–153)

AYM, Anayasa'nın saydığı bazı üst görevlileri görevleriyle ilgili suçlardan dolayı **Yüce Divan** sıfatıyla yargılar; siyasi parti kapatma davalarında görev yapar. Norm denetiminde iptal kararları **geriye yürümez**; AYM kararları yasama, yürütme, yargı, idare, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. Gerekli görülürse iptal kararının yürürlüğe girişi, Anayasa'daki sınır içinde ertelenebilir.

5. Yüksek mahkemeler ve diğer anayasal kurumlar

| Kurum | Sınavda ayırt edilecek görev | |---|---| | **Anayasa Mahkemesi** | Anayasal denetim, bireysel başvuru, Yüce Divan ve Anayasa'da belirtilen diğer görevler | | **Yargıtay** | Adli yargıda kanunun temyize açtığı kararların son inceleme mercii | | **Danıştay** | İdari yargıda temyiz; kanunun verdiği bazı davalarda ilk derece görevi ve bazı idari danışma işlevleri | | **Uyuşmazlık Mahkemesi** | Adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarının kesin çözümü | | **Sayıştay** | TBMM adına kamu gelir-gider ve mal denetimi; sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlama |

5.1. Uyuşmazlık Mahkemesi (m. 158)

İki yargı kolu arasında hangi kolun görevli olduğu konusunda uyuşmazlık ya da şartları bulunan hüküm uyuşmazlığı doğarsa bu mahkeme yetkilidir. **Yargıtay ile Danıştay'ın her kararını ortak denetleyen bir süper temyiz mercii değildir.** Başkanlığı Anayasa Mahkemesince kendi üyelerinden görevlendirilen üye yürütür.

5.2. Sayıştay (m. 160)

Merkezî yönetim bütçesindeki kamu idareleri ve sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler; mahallî idare hesap ve işlemlerinin denetim ve kesin hükme bağlanması da Sayıştay tarafından yapılır. Kamu idaresindeki sıradan vatandaşlık davasının temyiz mercii değildir. Vergi ve benzeri mali yükümlülüklerde Danıştay ve Sayıştay kararları çelişirse **Danıştay kararı** esas alınır.

6. Hâkimler ve Savcılar Kurulu – HSK (m. 159)

Kurul **13 üyeli** olup **iki daire hâlinde** çalışır; başkanı Adalet Bakanıdır. Üyelerin bir bölümü Cumhurbaşkanınca, bir bölümü TBMM tarafından Anayasa'nın belirlediği usulle seçilir. Hâkim ve savcıların mesleğe kabul, atama/nakil, terfi, disiplin ve meslekten çıkarma gibi mesleki işlemlerinde kanunla belirlenen yetkileri bulunur. **Meslekten çıkarma cezasına ilişkin kararlar** yargı denetimine açıkken diğer HSK kararlarına karşı genel olarak yargı yoluna başvurulamaz. HSK yargı yetkisini mahkemeler yerine kullanmaz.

6.1. Adalet hizmetlerinin idarî denetimi (m. 144)

Adalet hizmetleri ile savcıların idarî görevleri yönünden Adalet Bakanlığınca denetimi, anayasal ve kanuni düzenlemeye tabidir. İdarî denetimi, mahkemelerin somut davada nasıl hüküm vereceğine talimat verme yetkisiyle karıştırma.

7. Askerî yargıyla ilgili güncel istisna

Anayasa m. 142 uyarınca **disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz**. Ancak **savaş hâlinde**, asker kişilerin görevleriyle ilgili işledikleri suçların davalarına bakmak üzere askerî mahkeme kurulabilir. Eski sistemdeki Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi güncel yüksek mahkeme listesinde değildir.

8. Çözümlü KPSS tarzı örnekler

**Örnek 1 – Yargı kolu:** İki şirket arasındaki sözleşmenin ifası uyuşmazlığında kanunun öngördüğü istinaf mercii soruluyor. Özel hukuk ilişkisi adli yargıdadır; cevap bölge adliye mahkemesidir. Bölge idare mahkemesi çeldiricidir.

**Örnek 2 – Norm mu hak ihlali mi?:** Bir kişi 'Bu kanunu beğenmiyorum, kendi adıma doğrudan iptal ettireyim' diyor. Her bireyin soyut iptal davası açma yetkisi yoktur. Somut dava üzerinden itiraz veya şartları varsa bireysel hak ihlali başvurusu ayrı yollardır.

**Örnek 3 – Görev uyuşmazlığı:** Adli ve idari yargı yerleri arasında Anayasa'daki anlamıyla görev uyuşmazlığı oluşuyor. Çözüm yetkisi Uyuşmazlık Mahkemesindedir. Yargıtay'ın adli temyiz mercii olması bu özel yetkiyi değiştirmez.

**Örnek 4 – HSK kararı:** Hâkime ilişkin meslekten çıkarma kararıyla olağan bir atama kararı aynı yargısal denetim rejiminde değildir. Anayasa m. 159, meslekten çıkarma kararları için yargı yolunun açık olmasına özel istisna tanır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• **Yargıtay ↔ Danıştay:** Adli / idari yargı ayrımı.
• **Bölge adliye ↔ bölge idare:** İkisi de istinaf, ancak farklı yargı kollarında.
• **AYM iptal davası ↔ bireysel başvuru:** Normun denetimi / somut temel hak ihlali iddiası.
• **HSK ↔ mahkeme:** Meslek işleri / yargısal hüküm.
• **Sayıştay ↔ Danıştay:** Kamu mali hesapları / idari yargı.
• **İstinaf ↔ temyiz:** İki farklı kanun yolu; bütün kararlar temyize açık değildir.
• **Açıklık ↔ mutlak açıklık:** Genel ahlak veya kamu güvenliğinin kesin gerektirdiği istisna vardır.
• **Norm denetimi ↔ tüm işlemlerin AYM'de denetlenmesi:** AYM'nin denetim konusu ve başvuru koşulları sınırlıdır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorunun tarihsel değil güncel hukuk düzenini mi sorduğunu saptayın.
2. 'Adli', 'idari', 'istinaf', 'temyiz', 'hak ihlali', 'norm denetimi' gibi anahtar kelimeleri işaretleyin.
3. Uyuşmazlığın kolunu ve aşamasını birlikte belirleyin; yalnız yüksek mahkeme adını görüp cevaplamayın.
4. Anayasa madde numarası istenmiyorsa yalnız numarayı ezberlemek yerine kural ve istisnayı karşılaştırın.
5. 'Her', 'yalnızca', 'mutlaka', 'hiçbir' gibi mutlak ifadelerde kanuni istisnaları kontrol edin.
6. AYM başvurularında başvurucu yetkisini, konuyu ve süreyi ayrı ayrı sınayın.

Konu Özeti

Yargı bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Adli yargıda bölge adliye mahkemeleri–Yargıtay, idari yargıda bölge idare mahkemeleri–Danıştay bağlantısı kurulur. AYM norm denetimi, bireysel başvuru ve Yüce Divan görevlerine sahiptir; anayasa değişikliğini yalnız şekil yönünden denetler. Uyuşmazlık Mahkemesi yargı kolları arasındaki görev/hüküm uyuşmazlığını çözer. HSK 13 üyeli iki daireli kuruldur; Sayıştay TBMM adına mali denetim yapar.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Adli ve idari yargı mahkemelerini örnekleriyle ayırabilmelisin.
• İstinaf ve temyiz mercilerini ilgili yargı koluyla eşleştirebilmelisin.
• Yargı bağımsızlığı, teminat ve gerekçeli karar ilkelerini açıklayabilmelisin.
• AYM'nin kuruluşunu ve norm/bireysel başvuru yollarını karşılaştırabilmelisin.
• Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, Sayıştay ve HSK'nın işlevini ayırt edebilmelisin.
• Askerî yargıya ilişkin güncel kural ve sınırlı istisnayı doğru ifade edebilmelisin.

**Resmî kaynaklar:** https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/anayasa/ ; https://www.anayasa.gov.tr/tr/mahkeme/gorev-ve-yetkileri/norm-denetimi/ ; https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/kanun ; https://www.hsk.gov.tr/hakkimizda