Yürütme – Cumhurbaşkanlığı Sistemi Ders Notu

Yürütme – Cumhurbaşkanlığı Sistemi | Ders Notu

Anayasal referans tablosu

| Konu | Madde | Sınav için ölçüt | |---|---|---| | Yürütme | 8, 104 | Cumhurbaşkanına aittir | | Cumhurbaşkanı seçimi | 101 | 40 yaş; yükseköğrenim; milletvekili yeterliliği; 5 yıl; iki dönem | | Aday gösterme | 101 | Siyasi parti grupları, son seçimde %5 oy ölçütünü sağlayan partiler, 100.000 seçmen | | Cumhurbaşkanının andı | 103 | TBMM önünde | | Yetkiler | 104 | Bakan atama, kanun yayımlama, antlaşma onaylama, CBK, yönetmelik | | Olağan CBK sınırları | 104/17 | Yürütme alanı; hak ve kanun sınırları; kanun üstünlüğü | | Cumhurbaşkanı soruşturması | 105 | 301 önerge; 360 açma; 400 Yüce Divana sevk | | Yardımcılar ve bakanlar | 106 | Cumhurbaşkanı atar; atanan milletvekilinin üyeliği sona erer | | Makam boşalması | 106 | 45 gün içinde seçim; o zamana kadar yardımcısı vekil | | Seçim yenileme | 116 | TBMM 360 oyla; Cumhurbaşkanı da kararla; iki seçim birlikte | | OHAL | 119 | En çok 6 ay başlangıç; aynı gün TBMM; uzatma 4 ay (savaş istisna) | | Bütçe | 161 | Cumhurbaşkanı en az 75 gün önce sunar; TBMM kararlaştırır |

Kim neyi yapar?

**TBMM:** Kanun ve bütçe kanununu kabul eder; Cumhurbaşkanını m. 105 çerçevesinde soruşturabilir; seçimleri 360 oyla yenileyebilir; OHAL ilanını değerlendirebilir.

**Cumhurbaşkanı:** Yürütmeyi kullanır, kanunları yayımlar / geri gönderir, bakanları ve yardımcılarını atar, yürütmeye ilişkin CBK çıkarabilir, anayasadaki sebeplerle OHAL ilan edebilir; bütçe kanun teklifini sunar.

**Cumhurbaşkanı yardımcısı:** Cumhurbaşkanının geçici ayrılığında veya makamın boşalması hâlinde vekâlet eder. Milletvekili bir kişinin bu göreve atanması milletvekilliğini sona erdirir.

Çabuk hesap: 600 üyeli TBMM

• **301:** Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma önergesi için en az imza.
• **360:** Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma açma, TBMM kararıyla seçim yenileme.
• **400:** Cumhurbaşkanını Yüce Divana sevk.

Bu sayılar **TBMM üye tamsayısı** üzerinden; toplantıya katılan sayısına göre düşmez.

Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde üç farklı eşik

• **40 yaş:** Adayın kişisel yeterliliği.
• **100.000 seçmen:** Aday gösterilme yolu.
• **Geçerli oyların yarısından fazlası:** İlk turda seçilme. İlk turda olmazsa sonraki ikinci pazar ikinci tur.

CBK test kartı

1. **Olağan CBK** yürütmeye ilişkin olmalı.
2. Temel/kişi ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez.
3. Münhasır kanun alanında veya açıkça kanunla düzenlenen konuda CBK çıkarılamaz.
4. Çatışma varsa **kanun**; sonradan aynı konuda kanun çıkarsa **CBK hükümsüz**.
5. Bakanlıkların kuruluş ve teşkilatı m. 106'daki özel CBK alanıdır.
6. **OHAL CBK** olağan CBK ile aynı rejime tabi değildir; aynı gün Meclise sunulur, belirli sürede karara bağlanmalıdır.

Seçimlerin yenilenmesinde aktör testi

• Cumhurbaşkanı seçimleri yeniler → TBMM ve Cumhurbaşkanlığı birlikte yenilenir.
• TBMM 360 oyla yeniler → yine iki seçim birlikte yenilenir.
• İkinci dönemini yaşayan Cumhurbaşkanının **üçüncü adaylığı**, sadece **TBMM'nin** ikinci dönemde yenilemeye karar verdiği özel durumda mümkündür.

OHAL ve boşalma zaman çizelgesi

• **6 ay:** Cumhurbaşkanının ilk OHAL ilanında azami süre.
• **4 ay:** TBMM'nin Cumhurbaşkanının talebiyle her bir OHAL uzatmasının normal üst sınırı; savaş istisna.
• **3 ay:** OHAL CBK'sının (savaş/mücbir sebeple TBMM toplanamaması hariç) Mecliste görüşülüp karara bağlanma süresi.
• **45 gün:** Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması hâlinde yeni Cumhurbaşkanı seçimi süresi.

Bütçe ayrımı

**75 gün:** Cumhurbaşkanının bütçe teklifini Meclise sunmasının son sınırı (en az 75 gün önce). **55 gün:** Komisyonun kabul süresi. Bütçe kabul edilemezse önce geçici bütçe; o da çıkmazsa geçen yıl bütçesi yeniden değerleme oranıyla uygulanır.

Sık karıştırılan karşılaştırmalar

• **Kanun:** TBMM'nin yasama faaliyeti. **Yönetmelik:** Cumhurbaşkanının da kanuna aykırı olmadan çıkarabileceği ikincil işlem.
• **Af:** TBMM'nin genel/özel af yetkisi. **Kişiye özel hafifletme/kaldırma:** Cumhurbaşkanının sürekli hastalık, sakatlık, kocama nedenlerine bağlı yetkisi.
• **Makam boşalması:** 45 günde seçim. **Geçici yokluk:** Yardımcının vekâleti; bu nedenle seçim yapılmaz.
• **Soruşturma açılması:** 360. **Yüce Divana sevk:** 400.
• **Eski sistem:** Başbakan, Bakanlar Kurulu, güvenoyu. **Güncel sistem:** Cumhurbaşkanı, yardımcılar ve bakanlar.

Çözümlü mini örnekler

**I.** Mecliste 358 milletvekili Cumhurbaşkanı soruşturmasını açmaya oy verdi. 358, 360'tan küçük olduğundan soruşturma açma kararı alınamaz.

**II.** İkinci dönemindeki Cumhurbaşkanı kendisi seçimleri yeniledi. Bu karar, anayasal özel üçüncü adaylık istisnasına yol açmaz.

**III.** Çalışma hakkını konu alan bir CBK önerisi, 'sosyal hak' diye kendiliğinden geçerli değildir: ayrıca yürütme konusu olmalı, açık kanun ve münhasır kanun engeli bulunmamalıdır.

Kısa Özet

Cumhurbaşkanı yürütmenin sahibidir. 40 yaş ve yükseköğrenim koşuluyla halk tarafından 5 yıllığına seçilir; genel kural iki dönemdir. TBMM'nin seçim yenileme oyu 360; Cumhurbaşkanı soruşturmasında 301–360–400; makamın boşalmasında 45 gün; OHAL'de ilk süre en çok 6 ay. Olağan CBK yürütme alanına ve kanun üstünlüğüne bağlıdır. Bütçe kanun teklifini Cumhurbaşkanı sunar, TBMM kabul eder.

**Kaynak:** https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/anayasa/