Konu Anlatımı / Ders Notu
Bölme ve Bölünebilme Konu Anlatımı
KPSS Ön Lisans Matematik bölme bağıntısı, 2–25 bölünebilme kuralları, bilinmeyen basamak ve kalan problemleri.
Bölme ve Bölünebilme — Konu Anlatımı
Konuya Giriş
KPSS Ön Lisans Matematikte bölme ve bölünebilme soruları bir sayının başka bir sayıya kalansız bölünmesini, kalanlı bölme eşitliğini ve bilinmeyen rakamların bulunmasını yoklar. Temel bölünebilme kuralları çoğu işlemi uzun bölme yapmadan çözmeyi sağlar; daha ileri sorularda aynı kurallar bir arada kullanılır veya kuvvetlerin kalanları incelenir.
1. Bölme İşleminin Temel Bağıntısı
Pozitif bölen b ile a doğal sayısı için **a=bq+r** yazılır. Burada q tam bölüm, r kalandır ve 0≤r<b.
Örnek: **95=9×10+5**. Bölen 9, bölüm 10, kalan 5’tir. **178=12×14+10** olduğundan 178’in 12’ye bölümünden kalan 10’dur.
Bir bölmede bölen 8 ise olası kalanlar **0,1,2,3,4,5,6,7**’dir. En büyük kalan 7 olur. Bölen 1 olduğunda kalan yalnız 0 olabilir. Kalan 0 ise sayı bölenine **tam bölünür**.
Tam bölünme ve çarpan
A sayısı b’ye kalansız bölünüyorsa **A=bk** biçiminde yazılabilir. Bu durumda b, A’nın bir bölenidir; A ise b’nin katıdır. Örneğin 72 sayısı 8’e tam bölünür; çünkü 72=8×9. Bölünebilme kuralları bir sayının belli bölenlerin katı olup olmadığını anlamanın kısa yollarıdır.
2. 2, 5 ve 10 ile Bölünebilme
| Bölen | Kural | Örnek | |---|---|---| | 2 | Birler basamağı 0,2,4,6 veya 8 | 346 çift, kalan 0 | | 5 | Birler basamağı 0 veya 5 | 735, 5’e tam bölünür | | 10 | Birler basamağı 0 | 1280, 10’a tam bölünür |
**10’a bölmede kalan**, doğal sayının son rakamıdır. Örneğin 164=10×16+4 → kalan 4. **5’e bölmede kalan** son rakamın 5 ile bölümünden elde edilir: son rakam 8 ise kalan 3’tür. 48a sayısının 5’e bölümünden kalan 3 istenirse a=3 veya a=8 olabilir.
3. 3 ve 9 ile Bölünebilme
- **3’e bölünebilme:** Sayının rakamlarının toplamı 3’ün katı olmalıdır.
- **9’a bölünebilme:** Rakamlarının toplamı 9’un katı olmalıdır.
**Örnek:** 426 → 4+2+6=12, 3’e tam bölünür ama 9’a tam bölünmez. 729 → 7+2+9=18, hem 3’e hem 9’a bölünür. **200** sayısının 3’e bölümünden kalan, 2+0+0=2’nin 3’e bölümünden kalan gibi 2’dir.
**Bilinmeyen rakam:** 4a6 sayısı 3’e bölünüyorsa 4+a+6=10+a değeri 3’ün katı olmalıdır. a∈{2,5,8}. 52a sayısı 9’a tam bölünüyorsa 5+2+a=7+a=9 → a=2.
4. 4, 8 ve 25 ile Bölünebilme
**4’e bölünebilme:** Son iki basamakta oluşan sayı 4’e bölünmelidir. 324’ün son iki basamağı 24 olduğu için 324, 4’e tam bölünür. 105’in son iki basamağı 05=5 olduğundan 4 ile bölümünden kalan 1’dir.
**8’e bölünebilme:** Son üç basamakta oluşan sayı 8’e bölünmelidir. Örnek: 1256’nın son üç basamağı 256 ve 256÷8=32 olduğu için tüm sayı 8’e tam bölünür.
**25’e bölünebilme:** Son iki rakam **00,25,50 veya 75** olmalıdır. Bu kural 100’ün 25’e bölünmesinden gelir. Aynı mantıkla 100’e bölünebilmek için son iki basamak 00 olmalıdır.
**Örnek:** 73a sayısı 4’e bölünüyorsa son iki basamak 3a yani 30+a’dır. 32 ve 36 uygun olduğundan a=2 veya 6 olabilir.
**Örnek:** 4a8 sayısı 8’e tam bölünüyorsa sayıyı 408+10a şeklinde yaz. 408 zaten 8’in katı olduğundan 10a’nın da 8’in katı olması gerekir; rakam olarak a=0,4 veya 8 mümkündür.
5. 6, 12, 15 ve 18 ile Bölünebilme
Bir sayının iki aralarında asal sayıya tam bölünmesi, onların çarpımına da tam bölünmesini sağlar.
| Bölen | Aynı anda gerekenler | |---|---| | 6 | 2’ye ve 3’e bölünmeli | | 12 | 3’e ve 4’e bölünmeli | | 15 | 3’e ve 5’e bölünmeli | | 18 | 2’ye ve 9’a bölünmeli |
Örneğin 24 sayısı hem çift hem de rakamları toplamı 6 olduğu için **6’ya bölünür**. **7a2** sayısı zaten çift olduğundan 6’ya bölünebilmesi için 7+a+2=9+a toplamının 3’ün katı olması yeterlidir: a=0,3,6,9.
**Dikkat:** “4’e ve 6’ya bölünüyorsa 24’e bölünür” sonucu kesin değildir; 12 sayısı hem 4’e hem 6’ya bölünür, ancak 24’e bölünmez. Doğru ortak koşul **EKOK(4,6)=12**’ye bölünebilmedir.
6. 11 ile Bölünebilme
Bir sayının rakamları **sağdan başlayarak sırayla artı ve eksi** işaretlerle toplanır. Ortaya çıkan fark sıfır veya 11’in katıysa sayı 11’e tam bölünür.
- Üç basamaklı abc için **a−b+c**, 11’in katı olmalıdır.
- 121 için 1−2+1=0 → 11’e bölünür.
- 594 için 5−9+4=0 → 594=11×54.
- 506 için 5−0+6=11 → 506=11×46.
**Örnek:** 5a4 sayısı 11’e bölünüyorsa 5−a+4=9−a değeri 11’in katı olmalıdır. a=9 uygun olur; sayı 594’tür. “Fark mutlaka 0 olmalı” demek yanlıştır; ±11 gibi 11 katları da uygundur.
7. Kalanlı İşlemlerde Toplama ve Çarpma
Bir N sayısının b ile bölümünden kalan r ise **N=bq+r** yazılabilir. İşlemlerde b’nin katı olan terimler kalanı etkilemez:
- **(N+k)** için kalan: r+k toplamının b ile kalanı.
- **(mN+k)** için kalan: mr+k toplamının b ile kalanı.
- **N×M** için kalan: iki sayının kalanlarının çarpımının b ile kalanı.
Örnek: N’nin 8 ile bölümünden kalan 5 ise 3N+7=3(8q+5)+7=24q+22. **22’nin 8 ile bölümünden kalan 6** olduğundan cevap 6’dır.
Örnek: N’nin 7 ile bölümünden kalan 4 ise 2N+6=14q+14, dolayısıyla **kalan sıfır** olur.
Örnek: 17×23’ün 9 ile bölümünden kalan: 17≡8 ve 23≡5 (mod 9); 8×5=40, kalanı 4. Aynı sonuç 391=9×43+4 hesaplamasıyla doğrulanır.
8. Üslü Sayıların Kalanı
Kuvvetlerde büyük sayıyı doğrudan hesaplamak yerine kalanların tekrarını kullan:
| İşlem | Kalan döngüsü | Sonuç | |---|---|---| | 2ⁿ (mod 7) | 2,4,1 tekrar eder | 2²⁰ için 20≡2 (mod 3) → 4 | | 3ⁿ (mod 8) | 3,1 tekrar eder | 3¹⁵ → 3 | | 5ⁿ (mod 6) | 5,1 tekrar eder | 5³⁰ → 1 | | 2ⁿ (mod 5) | 2,4,3,1 tekrar eder | 2²⁵ → 2 |
**2²⁵+3¹² sayısının 5 ile bölümünden kalan:** 2⁴≡1 (mod 5), 3⁴≡1 (mod 5). Bu yüzden 2²⁵≡2 ve 3¹²≡1; toplamın kalanı 3’tür.
**7¹¹−1 sayısının 6 ile bölümünden kalan:** 7≡1 (mod 6) olduğundan 7¹¹−1≡1−1=0; sayı 6’ya kalansız bölünür.
Semboller: **x≡r (mod b)**, x sayısının b ile bölümünden kalanının r ile aynı olduğunu belirtir. KPSS’de sembol kullanılmadan “bölümünden kalan” şeklinde de sorulabilir.
9. Birlikte Bölünebilme ve En Küçük–En Büyük Soruları
- 4 ve 9’a birlikte tam bölünebilen her sayı **36’nın katıdır** (4 ve 9 aralarında asal).
- 50’den küçük, hem 4’e hem 6’ya bölünen en büyük sayı **48**’dir.
- Hem 4’e hem 9’a tam bölünen ve birler rakamı 2 olan en küçük üç basamaklı sayıyı ararken 36’nın katlarına bakılır: 108,144,180,216,**252**. İlk uygun sayı 252’dir.
En küçük pozitif sayı sorularında **0’ı cevap olarak verme**. Aranan sayı için üç basamaklı, çift, sonu 2, rakamları farklı gibi koşullar varsa son adayın bunları sağladığını da kontrol et.
Sık Karıştırılan Noktalar
- Kalan **bölenle eşit olamaz**; kalan 0 ile bölen−1 arasındadır.
- 3’e bölünebilme rakamlar toplamının **3’ün**, 9’a bölünebilme **9’un** katı olmasıdır.
- 4 kuralında son **2**, 8 kuralında son **3** basamağa bakılır.
- 6’ya bölünebilme için hem 2’ye hem 3’e tam bölünebilmek gerekir.
- 11 kuralında dönüşümlü toplamın 0, ±11, ±22... olması uygundur.
- Hem 4’e hem 6’ya bölünebilmek 24’e değil **12’ye** bölünebilmeyi garanti eder.
- Kalanları topladıktan/çarptıktan sonra **yeniden bölenle kalan** alınır.
- Üslü sayıda kalan döngüsünün uzunluğu belirlenmeden üs kullanılmaz.
- En küçük **pozitif** sayı ile en küçük **doğal** sayı aynı koşul değildir.
- Bilinmeyen basamak bir rakamdır; sonucu 9’dan büyük veya negatif olamaz.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- “Bölüm mü, kalan mı, tam bölünebilme mi?” isteniyor; önce bunu belirle.
- Kalan sorusunda hemen **A=bq+r** yaz ve r<b şartını kontrol et.
- Bölünebilmede önce böleni sınıflandır: son basamak, rakamlar toplamı veya birleşik koşul.
- Bilinmeyen rakamları 0–9 arasında seç; mümkünse deneme yerine denklem kur.
- Birden çok tam bölünebilme varsa ortak katı bul veya gereken kuralları birlikte uygula.
- Kalanlı işlemde sayının tamamını hesaplamak yerine her parçanın kalanını kullan.
- Büyük kuvvetlerde kalanların tekrar uzunluğunu bul, üs için kalan döngüsüne geç.
- Son bulunan sayıyı bölerek veya rakamlar toplamını hesaplayarak doğrula.
Konu Özeti
Temel bağıntı **A=bq+r**, 0≤r<b’dir. 2,5,10 kuralları son rakama; 4 son iki, 8 son üç rakama; 3 ve 9 rakamlar toplamına; 11 dönüşümlü rakam toplamına dayanır. 6=2×3, 12=3×4, 18=2×9 gibi aralarında asal bileşenlerden yararlanılır. Kalanlı ifadelerde sayı yerine kalan yazılarak işlem yapılabilir. Üslü kalanlarda tekrar eden döngüler bulunur.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Bölünen, bölen, bölüm ve kalan arasındaki ilişkiyi doğru kurabilmelisin.
- Kalanın 0 ile bölen−1 arasında kaldığını uygulayabilmelisin.
- 2,3,4,5,6,8,9,10,11,12,15,18 ve 25 kurallarını ayırt edebilmelisin.
- Bilinmeyen rakam içeren sayılarda uygun rakamları bulabilmelisin.
- Ortak bölünebilme şartlarında EKOK mantığını kullanabilmelisin.
- Toplama, çarpma ve kuvvet ifadelerinin kalanlarını hesaplayabilmelisin.
- En küçük/en büyük pozitif sayı sorularında bütün şartları denetleyebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Ön Lisans Matematik Bölme ve Bölünebilme - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Ön Lisans Matematik Bölme ve Bölünebilme - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Ön Lisans Matematik Bölme ve Bölünebilme - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Ön Lisans Matematik Bölme ve Bölünebilme - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene