Konu Anlatımı / Ders Notu

Oran ve Orantı Konu Anlatımı

KPSS Ön Lisans Matematik Oran ve Orantı: sadeleştirme, doğru ve ters orantı, üçlü oran, işçi-gün-saat, birlikte iş, ölçek, karışım ve değişen oranlar.

Oran ve Orantı — Konu Anlatımı

Konuya Giriş

İki çokluğun birbirine göre büyüklüğünü **oran**, iki oranın eşitliğini **orantı** ile anlatırız. KPSS Ön Lisans Matematikte oran-orantı; verilen bir orandan bilinmeyen bulma, doğru ve ters orantı, işçi-havuz, makine üretimi, ölçek, karışım ve paylaştırma problemleriyle birlikte sorulur. Soruda **hangi iki çokluğun karşılaştırıldığı** ve bu çoklukların **aynı birimde** olup olmadığı ilk kontrol noktasıdır.

**Oran:** a'nın b'ye oranı **a/b** biçiminde gösterilir; **b≠0** olmalıdır. Örneğin 12'nin 18'e oranı 12/18=**2/3**. Oranın tersini almak sonucu değiştirir: 18/12=3/2.

**Orantı:** **a/b=c/d** eşitliğidir (b,d≠0). Bu eşitlikte **a·d=b·c**; yani *içler dışlar çarpımı* geçerlidir. Örneğin x/6=3/2 ise 2x=18, **x=9**.

1. Oranı Kurma ve Sadeleştirme

İki çokluk aynı türdense doğrudan bölünür. Farklı ölçü birimleri kullanılıyorsa oran kurulmadan önce eşitlenir.

  • 8 kırmızı, 12 mavi bilye: **kırmızı/mavi=8/12=2/3**.
  • 8 kırmızı, 12 mavi bilye: **kırmızı/tüm bilye=8/20=2/5**.
  • 24 kız, 16 erkek öğrenci: **kız/erkek=24/16=3/2**.
  • 90 saniyenin 3 dakikaya oranı: 90/180=**1/2**.

**Dikkat:** “A'nın B'ye oranı” ile “A'nın toplam içindeki payı” ayrı ifadelerdir. Bir kutuda 8 kırmızı ve 12 mavi bilye olduğunda kırmızıların mavilere oranı 2/3; tüm bilyelere oranı 2/5'tir.

2. Orantıda Bilinmeyeni Bulma

**a/b=c/d ⇒ ad=bc**. Bu işlemde paydaların sıfır olmama koşulu korunur.

**Örnek 1:** 5/x=1/4 → 5×4=x×1 → **x=20**.

**Örnek 2:** a/b=4/5, b=20 → a/20=4/5 → **a=16**.

**Örnek 3:** 1/3=x/21 → 3x=21 → **x=7**.

**Oranları ortak çarpanla göstermek:** a/b=3/5 ise a=**3k**, b=**5k** yazılabilir. Toplam a+b=64 verilirse 8k=64, k=8; buradan a=**24**, b=**40**. Pozitif miktarların oranından söz ediliyorsa k pozitif seçilir.

3. Toplamı ve Farkı Verilen Orantılı Sayılar

İki pozitif sayının oranı m/n ise sayılar m·k ve n·k olarak yazılır. Toplam (m+n)k, fark (n−m)k olur.

**Örnek 1:** İki sayının oranı 2/5, toplamları 84: sayılar 2k ve 5k; 7k=84 → k=12 → **24 ve 60**.

**Örnek 2:** İki sayının oranı 7/4, farkları 21: 7k−4k=21 → k=7 → büyük sayı **49**.

**Örnek 3:** Oran 5/7, toplam 36: 12k=36 → k=3 → küçük sayı **15**.

**İpucu:** Sorunun “büyük/küçük sayı”, “sayıların toplamı” veya “farkı” istediğini ayır. k'nın bulunması tek başına genellikle cevap değildir.

4. Üç veya Daha Fazla Miktarın Oranı

**a:b:c=2:3:7** deniyorsa **a=2k, b=3k, c=7k** yazılır. Toplamları 72 ise 12k=72, k=6 ve **c=42** bulunur.

Birden fazla oran ortak terime sahipse ortak terimin katsayılarını eşitlemek gerekir:

**Örnek:** a/b=2/3 ve b/c=4/5. İlk oranda b=3 birim, ikincide b=4 birimdir. b'nin ortak değeri 12 seçilir: **a:b:c=8:12:15**. Toplam 70 ise 35k=70, k=2; **c=30**.

**Örnek:** A/B=3/4 ve B/C=6/5. B katsayılarını 12'de eşitle: **A:B:C=9:12:10**. Toplamları 124 ise k=4; **C=40**.

5. Doğru Orantı

Bir miktar aynı katsayıda arttığında diğeri de aynı oranda artıyorsa **doğru orantı** vardır. İki değişken x ve y doğru orantılıysa **x/y=k** sabittir (y≠0).

  • 3 defter 45 TL ise 1 defter 15 TL, 7 defter **105 TL**.
  • 2 kg elma 80 TL ise 5 kg **200 TL**.
  • 8 litre boya 120 m² boyuyorsa 15 litre **225 m²** boyar.

**Örnek:** y=6 iken x=15 ve x ile y doğru orantılıysa x/y=15/6=5/2. y=10 olduğunda x=(5/2)×10=**25**.

Bir miktar iki katına çıkınca diğeri yarıya iniyorsa bu **doğru** değil, **ters** orantıdır.

6. Ters Orantı

Bir miktar büyüdüğünde diğer miktar aynı oranda küçülüyorsa **ters orantı** vardır. x ve y ters orantılıysa **x·y=k** sabittir.

**Örnek 1:** 6 işçi işi 12 günde bitiriyorsa aynı hızda 12 işçi kaç günde bitirir? **6×12=12×t ⇒ t=6 gün**.

**Örnek 2:** 4 musluk depoyu 10 saatte dolduruyorsa aynı debide 8 musluk **5 saatte** doldurur.

**Örnek 3:** x·y=72 ve y=9 ise x=**8**.

İşçi sayısının artması her zaman sürenin kısalması demek değildir; iş miktarı **sabit** ve kişilerin hızları **eşit** olmalıdır. Sorudaki eşit hız ve sabit iş varsayımlarını kontrol et.

7. Birden Fazla Değişkenli İşçi–Gün–Saat Problemleri

Bir işi yapan çalışan sayısı, günlük çalışma saati ve gün sayısı birbiriyle çarpılarak toplam emek birimi bulunur:

**İş miktarı ∝ işçi × gün × günlük saat × verim**.

Tüm işçiler eşit verimli ve iş miktarı aynıysa bu çarpım sabittir.

**Örnek 1:** 5 işçi günde 8 saat, 12 gün çalışıyor. Toplam **5×8×12=480 işçi-saat**. 10 işçi günde 6 saat çalışırsa günlük kapasite 60 işçi-saat, süre **480/60=8 gün**.

**Örnek 2:** 4 işçi günde 6 saat 15 günde işi bitiriyor. 6 işçi günde 5 saat çalışırsa **(4×6×15)/(6×5)=12 gün** gerekir.

**Makine örneği:** 3 makine 4 saatte 120 parça üretiyor. Bir makine-saat kapasitesi 120/(3×4)=10 parçadır. 5 makine 6 saatte **5×6×10=300 parça** üretir.

8. Birlikte İş Yapma ve Musluk Problemleri

Bir kişinin veya musluğun işin tamamını bitirme süresi t ise birim zamandaki iş hızı **1/t**'dir. Aynı işte birlikte çalışanların hızları **toplanır**.

**Örnek 1:** Bir musluk depoyu 6 saatte, diğer musluk 3 saatte dolduruyor. Toplam hız **1/6+1/3=1/2 depo/saat**; dolma süresi **2 saat**.

**Örnek 2:** Birinci musluk 4, ikinci musluk 6 saatte dolduruyor. Toplam hız **1/4+1/6=5/12** depo/saat. Tam dolum süresi **12/5 saat**, yani **2 saat 24 dakika**.

**Dikkat:** Birlikte çalışma süresi genellikle iki tek başına süreden **daha kısadır**, çünkü hızlar toplanır. Yalnız süreleri toplamak veya ortalamak yanlış sonuç verir.

9. Oranla Paylaştırma, Karışım ve Yüzdeli Değişim

Toplam miktar bir orana göre dağıtılırken **oranın payları toplanır** ve her parçaya düşen miktar hesaplanır.

**Örnek 1:** 40 litre karışımda suyun meyve suyuna oranı 3/2 ise toplam 5 pay vardır. Su **40×3/5=24 litre**, meyve suyu **16 litre**.

**Örnek 2:** 200 birim miktar 7/3 oranıyla paylaşılırsa büyük pay **200×7/10=140**.

**Örnek 3:** A/B=5/8. A %20 artar ve B %25 azalırsa yeni değerler **6k** ve **6k** olur; yeni oran **1**'dir. Yüzdeli değişimde eski oran doğrudan yüzdeler kadar artırılmaz; iki tarafın yeni değerleri bulunur.

**Örnek 4:** A/B=4/5, A %50, B %20 artarsa yeni değerler **6k** ve **6k**; oran yine **1**.

10. Harita Ölçeği ve Birim Dönüşümü

Harita ölçeği, **haritadaki uzaklık/gerçek uzaklık** oranıdır. İki uzunluk aynı birime çevrilmelidir.

**1/100000** ölçeğinde haritadaki 1 cm gerçekte 100000 cm=**1 km** eder. Haritadaki 4 cm → **4 km**.

**1/200000** ölçeğinde 1 cm → 2 km. Haritada 3 cm → **6 km**.

**1 km=100000 cm**, **1 m=100 cm**, **1 saat=60 dakika** dönüşümlerini uyguladıktan sonra oranı kur. Ölçek paydası büyüdükçe aynı harita uzunluğunun temsil ettiği gerçek uzaklık artar.

11. Değişen Miktarlarda Yeni Oran

İki miktarın başlangıç oranı verilmiş, sonradan artış-azalış veya aktarma yapılmış olabilir. Önce **A=mk, B=nk** yaz; değişimleri cebirsel ifadelerin üzerine uygula.

**Örnek 1:** a/b=3/4. Her iki sayıya 5 eklenince oran 4/5 olsun: **(3k+5)/(4k+5)=4/5**. 5(3k+5)=4(4k+5) → k=5 → **a=15**.

**Örnek 2:** A/B=5/3. A'dan B'ye 11 birim aktarıldığında (5k−11)/(3k+11)=3/4. İçler dışlar çarpımı **20k−44=9k+33**, buradan k=7, ilk A **35** olur.

**Örnek 3:** İki takımın oranı A/B=2/3. B'den A'ya 10 kişi geçince sayılar eşitse 2k+10=3k−10 → k=20, ilk A **40** kişidir.

Aktarma problemlerinde toplam değişmez: A'dan 11 çıkarırken B'ye 11 eklenir. Dışarıdan kişi ekleniyorsa toplam artar; bu iki durumu ayrı düşün.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. **A/B** ile **B/A** aynı oran değildir.
  2. “Kırmızıların tüm bilyelere oranı” ile “kırmızıların mavilere oranı” farklıdır.
  3. **Doğru orantı:** bölüm sabit. **Ters orantı:** çarpım sabit.
  4. Oranları ortaklaştırırken **a/b ve b/c** için b katsayılarını eşitle.
  5. Toplamı oranla paylaşırken **payları topla**, fark verilirse **payları çıkar**.
  6. İşçi–gün ilişkisinde iş miktarı ve işçi verimi sabit varsayılır.
  7. Birlikte işte **süreler değil hızlar** toplanır.
  8. Yüzdeli değişimde iki tarafın yeni değerini ayrı hesapla.
  9. Harita oranında uzunluk birimlerini eşitle; **1 km=100000 cm**.
  10. A'dan B'ye aktarmada **toplam sabit**, her ikisine dışarıdan eklemede **toplam artar**.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. İstenen oranın sırasını yaz: **A/B mi, A/(A+B) mi?**
  2. Farklı birim varsa önce aynı birime çevir.
  3. Verilen a:b oranını a=mk, b=nk biçiminde yaz.
  4. Toplam, fark veya üçüncü oran verilmişse k'yı o bilgiden bul.
  5. İş/musluk sorusunda iki miktarın doğru mu ters mi değiştiğini incele.
  6. Günlük saat veya verim de değişiyorsa **tüm çarpanları** iş hesabına kat.
  7. Birlikte iş sorusunda önce saatlik iş hızlarını topla.
  8. Aktarma ve yüzdeli değişimde eski miktarlarla yeni miktarları karıştırma.
  9. Sonucun birimini, aranan tarafını ve fiziksel anlamını kontrol et.

Konu Özeti

Oran, iki sayının bölümü; orantı, iki oranın eşitliğidir. a/b=c/d ise ad=bc olur. a:b=m:n yazımı a=mk ve b=nk üzerinden toplam-fark problemlerini çözer. Doğru orantıda iki çokluğun oranı sabit, ters orantıda çarpımı sabittir. İşçi-gün-saat-makine problemlerinde toplam iş miktarı hız ve süre çarpımıyla hesaplanır. Birlikte işte hızlar toplanır. Karışım, paylaştırma, harita ölçeği ve değişen oran sorularında birim ve toplam kontrolleri önemlidir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Oranın sırasını koruyarak oran oluşturup sadeleştirebilmelisin.
  • Orantıda içler dışlar çarpımıyla bilinmeyen bulabilmelisin.
  • Toplamı veya farkı verilen miktarları orana göre paylaştırabilmelisin.
  • Üçlü oranlarda ortak terimi eşitleyebilmelisin.
  • Doğru ve ters orantıyı günlük örneklerde ayırabilmelisin.
  • İşçi–gün–saat ve makine üretim sorularını çözebilmelisin.
  • Birlikte iş yapan muslukların ortak hızını hesaplayabilmelisin.
  • Karışım, ölçek, yüzdeli değişim ve aktarma problemlerinde yeni oranı bulabilmelisin.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

Oran ve Orantı Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

Oran ve Orantı Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Ön Lisans Matematik Oran ve Orantı - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Ön Lisans Matematik Oran ve Orantı - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Ön Lisans Matematik Oran ve Orantı - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Ön Lisans Matematik Oran ve Orantı - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz