Konu Anlatımı / Ders Notu
Rasyonel Sayılar Konu Anlatımı
KPSS Ön Lisans Matematik rasyonel sayılar, kesirlerde işlemler, ondalık gösterim, kesirli denklemler ve problemler.
Rasyonel Sayılar — Konu Anlatımı
Konuya Giriş
Bir tam sayının sıfırdan farklı başka bir tam sayıya oranı olarak yazılabilen sayılara **rasyonel sayı** denir. Rasyonel sayılar kümesi **ℚ={a/b | a,b∈ℤ ve b≠0}** biçiminde gösterilir. Kesir işlemleri, ondalık sayılar, oran ve problem çözme bu kümenin kullanıldığı başlıca alanlardır. KPSS Ön Lisans Matematikte işlem sırası, işaret ve kesrin bir bütünden ne kadarını gösterdiği özellikle önemlidir.
1. Kesirler ve Eşdeğer Kesirler
Bir kesirde **pay** üstte, **payda** alttadır. 3/7, yedi eş parçadan üçünü gösterir. Pay ve paydayı aynı sıfırdan farklı sayı ile çarpmak veya bölmek kesrin değerini değiştirmez: **6/8=3/4**, **2/3=8/12**.
Sadeleştirme için pay ve paydanın ortak bölenini kullan. Örneğin **18/30=3/5**; her iki sayı 6’ya bölünür. 15/20 ise 3/4 olarak yazılır. Sonucun payı ve paydası aralarında asalsa kesir en sade hâldedir.
**Birim kesir:** Payı 1 olan kesirdir (1/2, 1/8). **Bileşik kesir:** Pozitif payı paydasına eşit veya büyük olan kesirdir (7/4). **Tam sayılı kesir:** 1 tam 3/4=7/4 biçiminde dönüştürülür.
2. Rasyonel Sayılarda İşaret ve Sıralama
Negatif işaret payda veya payda üzerinde bulunabilir: **−3/5=3/(−5)=−(3/5)**. Pay ve payda ikisi de negatifse kesir pozitiftir: **(−3)/(−5)=3/5**.
Pozitif ve paydaları eşit kesirlerde payı büyük olan büyüktür: **5/9 > 2/9**. Pozitif ve payları eşit kesirlerde paydası küçük olan büyüktür: **1/3 > 1/5**. Paydalar farklıysa ortak payda kullan: **3/4=15/20**, **2/5=8/20**, dolayısıyla 3/4>2/5.
İki kesri çapraz çarparak karşılaştırmak için öncelikle **paydalarını pozitif** hâle getir. 3/7 ile 4/9 karşılaştırmasında 3×9=27, 4×7=28 olduğundan **3/7 < 4/9**. Negatif sayılarda sıfıra daha yakın olan daha büyüktür: **−1/4 > −1/2**.
3. Toplama ve Çıkarma
Toplama ve çıkarma işlemlerinde paydalar eşitlenir, sonra paylar toplanır veya çıkarılır; ortak payda korunur:
- **1/2+1/4=2/4+1/4=3/4**.
- **5/6−1/3=5/6−2/6=3/6=1/2**.
- **−3/7+1/7=(−3+1)/7=−2/7**.
- **5/12+7/18=15/36+14/36=29/36**.
- **11/15−2/9=33/45−10/45=23/45**.
Bir tam sayı da ortak paydada kesre çevrilerek işleme alınır: **1−(3/8+1/4)=8/8−(3/8+2/8)=3/8**. Parantezleri ve negatif işaretleri koruyarak yazmak hata riskini azaltır.
4. Çarpma, Bölme ve Kuvvet
Kesirler çarpılırken paylar kendi arasında, paydalar kendi arasında çarpılır: **(2/3)×(3/4)=6/12=1/2**. İşlemi hızlandırmak için çarpmadan önce çapraz sadeleştirme yapılabilir.
Sıfırdan farklı bir kesre bölmek, **ikinci kesrin çarpmaya göre tersiyle çarpmaktır**. Örneğin **(4/5)÷(2/5)=(4/5)×(5/2)=2**. Bölünen kesrin tersini almak doğru değildir.
- **(−3/4)×(8/9)=−24/36=−2/3**.
- **(5/6)÷(25/18)=(5/6)×(18/25)=3/5**.
- **(3/5)²=9/25**: hem payın hem paydanın karesi alınır.
- **(2/3)⁻¹=3/2**: sıfırdan farklı sayının −1. kuvveti tersidir.
- **((1/2)÷(1/3))÷(1/4)=6**: iç içe olmayan eş öncelikli bölmeler soldan sağa yapılır.
5. Ondalık ve Devirli Ondalık Gösterim
Ondalık kesirlerde virgülden sonraki basamak sayısı paydayı belirler: **0,5=5/10=1/2**; **0,125=125/1000=1/8**; **0,75=75/100=3/4**. Sonlu ondalıkların tümü rasyoneldir.
**Devirli ondalık**, belirli rakamların sonsuza kadar tekrar ettiği sayıdır. Parantez devreden basamakları gösterir:
- **0,(3)=0,333...=1/3**; x=0,333... ise 10x−x=3 → x=1/3.
- **0,(27)=0,272727...=27/99=3/11**.
- **0,1(6)=0,1666...=1/6**; (16−1)/90=15/90=1/6.
- **0,2(7)=0,2777...=5/18**; (27−2)/90=25/90=5/18.
- **1,2(3)=1,2333...=37/30**; 1+1/5+1/30=37/30.
- **1,0(6)=1,0666...=16/15**; 1+1/15=16/15.
Devreden sayı **iki basamaklıysa** 0,(27) gibi paydaya 99 yazılır. Devir başlamadan önce virgülden sonra bir basamak varsa, örneğin 0,2(7), paydaya 90 yazılır. Sadece şablonu ezberlemek yerine yukarıdaki çıkarma mantığını da kullanabilmelisin.
6. Mutlak Değer ve Rasyonel Denklem
**Mutlak değer**, sayının sıfıra uzaklığıdır ve negatif olmaz: |−5/9|=5/9; |3/4|=3/4. Sıfıra uzaklığı eşit iki sayının mutlak değerleri eşittir: |−2/3|=|2/3|.
Kesirli denklemlerde eşitliğin iki tarafına aynı işlem uygulanır:
- **x+1/3=5/6** → x=5/6−2/6=**1/2**.
- **2x−1/4=3/4** → 2x=1 → x=**1/2**.
- **x/3+1/2=5/6** → x/3=1/3 → x=**1**.
- **a/18=5/6** → 6a=90 → a=**15**.
- **(x−1/2)÷(3/4)=2/3** → x−1/2=(2/3)×(3/4)=1/2 → x=**1**.
İşlem sonucunu denklemde yerine koyarak doğrula. Denklemlerde paydanın sıfır olmamasına dikkat et.
7. Bir Sayının Kesrini Bulma ve Kalanlı Problemler
Bir sayının **3/4’ünü** bulmak için sayıyı 3/4 ile çarp: **20×3/4=15**. “Bir sayının 2/5’i 18 ise sayı kaçtır?” sorusunda (2/5)x=18 → **x=45**.
**Önemli ayrım:** Bir bütünden önce bir kesir, sonra **kalanın** başka bir kesri alınıyorsa iki işlemi doğrudan toplayamazsın.
**Örnek 1:** 120 TL’nin önce 1/4’ü harcanır → 120×3/4=90 TL kalır. Sonra kalanın 1/3’ü harcanır → 90×2/3=**60 TL** kalır.
**Örnek 2:** 240 kitabın 2/5’i matematikse geriye 240×3/5=144 kitap kalır. Bu kalanın 1/3’ü fen ise diğer derslerden 144×2/3=**96 kitap** kalır.
Bu tür sorularda “kalan”, “tamamı”, “sonraki miktar” sözcüklerini adım adım takip et.
8. Karma ve İç İçe Kesirler
İşlem önceliğinde parantez, kuvvet, çarpma/bölme, toplama/çıkarma sırası izlenir. Aynı öncelikteki işlemler soldan sağa yapılır:
- **2/3+5/4−1/2=(8+15−6)/12=17/12**.
- **3/4−(1/2×1/3)=3/4−1/6=7/12**.
- **(1/2+1/3)÷(1/2−1/3)=(5/6)÷(1/6)=5**.
- **1−(1/2−1/3)²=1−(1/6)²=35/36**.
- **1÷(1+1÷(1+1/2))=1÷(1+2/3)=1÷(5/3)=3/5**.
Karma kesirli bir işlemde her küçük adımı ayrı yaz; kesir çizgisinin ayırdığı pay ve payda birer ayrı parantez gibi değerlendirilir.
Sık Karıştırılan Noktalar
- Kesirde **payda 0 olamaz**, ancak pay 0 olabilir.
- Toplama ve çıkarma yaparken paydalar **toplanmaz veya çıkarılmaz**.
- Bölmede ilk kesir değil, **ikinci kesir** ters çevrilir.
- Pay ve paydayı **aynı sıfırdan farklı sayı** ile değiştirmek değeri korur.
- Negatif kesirleri sıralarken işaret ve sıfıra uzaklık dikkate alınır.
- 0,1(6), **0,1666...** demektir; 0,16 ile eşit değildir.
- 0,2(7), **0,2777...** demektir; 0,(27) ile karıştırılmamalıdır.
- Bir bütünden art arda alınan paylar, **kalan üzerinden** hesaplanır.
- İç içe kesirlerde parantezler içten dışa tamamlanır.
- Kesirli denklemin sonucu başlangıç eşitliğinde yerine konup denetlenir.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Kesirleri gerekirse ortak paydaya indir ve işaretleri standartlaştır.
- Soru sıralama istiyorsa paydaları pozitif yaparak karşılaştır.
- Parantez ve kuvvetleri işlem önceliğine göre önce çöz.
- Bölmede yalnız bölen kesrin tersini al.
- İşlem sırasında ve sonunda mümkünse sadeleştir.
- Devirli ondalıkta devreden basamakları belirle; uygun denklemi kur.
- Kesirli denklemde bilinmeyeni yalnız bırakıp yerine koyarak doğrula.
- Kalan problemlerinde her aşamanın yeni miktarını ayrı hesapla.
Konu Özeti
Rasyonel sayılar a/b, b≠0 biçimindedir. Eşdeğer kesirlerde pay ve payda aynı sıfırdan farklı sayı ile çarpılır/bölünür. Toplama–çıkarma ortak payda, çarpma payların ve paydaların çarpımı, bölme ise ikinci kesrin tersiyle çarpma gerektirir. Sonlu ve devirli ondalıklar rasyoneldir. Kesirli denklemlerde iki tarafa eşit işlemler uygulanır; kalan problemleri ise art arda kalan oranların çarpımıyla çözülür.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Rasyonel sayıların tanımını, payda şartını ve işaretini açıklayabilmelisin.
- Kesirleri sadeleştirebilmeli ve birbirleriyle karşılaştırabilmelisin.
- Toplama, çıkarma, çarpma, bölme ve kuvvet işlemlerini doğru yapabilmelisin.
- Ondalık ve devirli ondalık gösterimleri kesre çevirebilmelisin.
- Mutlak değer ve bir bilinmeyenli kesir denklemlerini çözebilmelisin.
- Bütün, pay ve kalan arasında ilişkili günlük yaşam problemleri çözebilmelisin.
- İç içe kesirli işlemlerde işlem önceliğine uyarak sonucu denetleyebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Ön Lisans Matematik Rasyonel Sayılar - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Ön Lisans Matematik Rasyonel Sayılar - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Ön Lisans Matematik Rasyonel Sayılar - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Ön Lisans Matematik Rasyonel Sayılar - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene