10. Sınıf Coğrafya: Türk Kültürünün Mekânsal Özellikleri – Ders Notu

Türk Kültürünün Mekânsal Özellikleri – Ders Notu

Türk Kültürünün Ocağı

Kültür ocağı, bir kültürün doğduğu ve dünyaya yayıldığı yerdir.

Türk kültürünün ocağı: **Orta Asya / Türkistan**

İlk ana yurt:

• Altay Dağları merkez
• Doğuda Kingan Dağları
• Kuzeyde Sibirya Ormanları
• Güneyde Amu Derya, Hindikuş ve Altın dağları
• Batıda Ural Dağları ve Hazar Denizi

Türk Göçleri

Nedenler:

• Kuraklaşma
• Doğal kaynak yetersizliği
• Nüfus artışı
• Boylar arası çatışmalar
• Çin ve Moğollarla çatışmalar

Yayılma:

• Kafkasya
• Karadeniz'in kuzeyi
• Balkanlar
• Macaristan
• İran
• Anadolu
• Mezopotamya
• Afganistan
• Hindistan
• Sibirya
• Çin

Türk Dünyası

Türklerin yaşadığı, devletler kurduğu ve Türk kültürünün yayıldığı geniş Avrasya alanıdır.

Yalnız siyasi sınırları değil:

• tarih,
• dil,
• kültür,
• gelenek,
• etnik bağları kapsar.

Konargöçer Türk Kültürü

Coğrafi temel:

• Orta Asya bozkırları
• Sert karasal iklim
• Geniş otlaklar
• Hayvancılık

Yaylak: Yazın serin ve taze otlu yüksek alan.

Kışlak: Kışın daha ılık alan.

Başlıca unsurlar:

• At ve koyun
• Demir işleme
• Halı-kilim
• Keçe çadır
• Takas ticareti
• Gök Tanrı
• Kurgan
• Balbal
• Obo/ovo
• Nevruz
• Tamga

Türk-İslam Kültürü

1. yüzyıldan itibaren İslamiyet'in kabulü ve yerleşik hayata geçiş güçlenmiştir.

Başlıca mekânsal unsurlar:

• Cami
• Tekke
• Külliye
• İmaret
• Kapalı çarşı
• Kervansaray
• Han
• Hamam
• Köprü
• Vakıf

Anadolu ve Balkanlar Türk-İslam kültürünün önemli merkezleri olmuştur.

Dil ve İletişim

Türkçe Balkanlardan Moğolistan'a uzanan geniş alanda konuşulur.

Önemli yazılı eserler:

• Orhun Yazıtları
• Dede Korkut Hikâyeleri
• Divanu Lügati't-Türk
• Kutadgu Bilig
• Atabetü'l Hakayık

2024'te Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde Latin temelli ortak Türk alfabesi çalışması yapılmıştır.

Ortak Gelenekler

• Doğum
• Kız isteme
• Söz kesme
• Kına
• Düğün
• Cenaze
• Nevruz
• Hıdırellez
• Ramazan ve Kurban Bayramları
• At yarışı
• Okçuluk
• Cirit
• Güreş
• Halay, zeybek, horon

Kültürel Miras

Somut:

• Yazıt
• Kurgan
• Türbe
• Anıt mezar
• Cami
• Saray
• Han
• Kervansaray
• Hamam
• Köprü
• Çeşme

Somut olmayan:

• Destan
• Hikâye
• Fıkra geleneği
• Sema
• Semah
• Mevlit
• İftar geleneği
• El sanatları
• Yemek/içecek kültürü
• Karagöz
• Meddahlık
• Orta oyunu
• Âşıklık

Kuruluşlar

TÜRKSOY:

• 1993
• Türk kültürünün korunması ve yaşatılması
• Türk Dünyası Kültür Başkenti

Türk Devletleri Teşkilatı:

• 2009
• Türk devletleri arasında kapsamlı iş birliği

Türk Kültürünün Mekânsal Özellikleri Kısa Özeti

Türk kültürü Orta Asya'daki Türkistan'da doğmuş, göçlerle çok geniş bir Avrasya coğrafyasına yayılmıştır. Coğrafi şartlar konargöçer ve yerleşik yaşam biçimlerini şekillendirmiştir. Türk dünyasında dil, gelenek-görenek ve kültürel miras bakımından ortak özellikler günümüzde de yaşamaktadır.