10. Sınıf Coğrafya: Türk Kültürünün Mekânsal Özellikleri – Konu Anlatımı

Türk Kültürünün Mekânsal Özellikleri

Türkler, binlerce yıllık tarihsel süreçte Asya ve Avrupa'nın çok geniş bölgelerine yayılmış, farklı coğrafyalarda devletler kurmuş ve yaşadıkları mekânların doğal ve beşerî özellikleriyle etkileşim içinde kültürlerini geliştirmiştir. Bu nedenle Türk kültürünün mekânsal özellikleri incelenirken yalnız kültürel unsurlar değil; kültürün doğduğu yer, göçlerle yayıldığı alanlar, coğrafi koşulların yaşam biçimine etkisi, diğer kültürlerle etkileşim ve ortak kültürel miras birlikte değerlendirilmelidir.

Türk kültürünün eski dönemlerine ilişkin bilgiler; arkeolojik kazılardan, yazıtlardan, başka milletlerin ve devletlerin yazılı kaynaklarından, hikâye ve destanlardan elde edilmektedir.

TÜRKSOY ve Türk Dünyası Kültür Başkentleri

Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY), Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Türkiye tarafından 1993 yılında kurulmuştur.

Daha sonra:

• Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti,
• Tataristan,
• Başkurdistan,
• Altay,
• Saha,
• Tıva,
• Hakas Cumhuriyeti,
• Gagavuz Yeri

TÜRKSOY'a gözlemci üye olarak katılmıştır.

TÜRKSOY her yıl Türk dünyasından kültürel mirasını koruyan ve yaşatan şehirlerden birini **Türk Dünyası Kültür Başkenti** olarak seçmekte ve bu şehirde kültürel etkinlikler düzenlemektedir.

Ders kitabındaki örnekler:

• 2014 Kazan,
• 2016 Şeki,
• 2020 Hiva,
• 2022 Bursa'dır.

Türk Kültürünün Ocağı: Türkistan

Bir kültürün doğduğu, ortaya çıktığı ve dünyaya yayıldığı yere **kültür ocağı** denir.

Bilim insanlarının araştırmalarında Türk kültür ve medeniyetine ait en eski bulguların Orta Asya'nın çeşitli bölgelerinde bulunduğu belirlenmiştir.

Ders kitabında verilen başlıca arkeolojik kültür alanları:

• Anav kültürü,
• Kelteminar kültürü,
• Afenosyeva kültürü,
• Andranova kültürü,
• Karasuk kültürü,
• Tagar ve Taştık kültürleridir.

Saka, Hun, Göktürk ve Uygur Kağanlığı hakkında daha fazla bilgi ve bulguya sahip olunan ilk Türk devletleri olarak belirtilir.

Türklerin ilk ana yurdunun Orta Asya'da, Altay Dağları merkez olmak üzere:

• doğuda Kingan Dağları,
• kuzeyde Sibirya Ormanları,
• güneyde Amu Derya Irmağı, Hindikuş ve Altın dağları,
• batıda Ural Dağları ve Hazar Denizi

arasında kalan bölge olduğu ifade edilir.

Türk halklarının yoğun yaşadığı bu geniş alan tarihî, kültürel ve etnik özellikleri nedeniyle **Türkistan** veya **Türkeli** olarak adlandırılır.

Göçler ve Türk Kültürünün Yayılması

Türklerin tarih boyunca Türkistan'dan çevre bölgelere sürekli göç ettiği görülür.

Göçlerde etkili olan başlıca nedenler:

• Türkistan'ın giderek kuraklaşması,
• doğal kaynakların yetersizliği,
• artan nüfus,
• Türk boyları arasındaki çatışmalar,
• Çin ve Moğollarla yaşanan çatışmalardır.

İlk dönemlerde Türkler, yaşam biçimlerini sürdürebilecekleri Orta Asya bozkırlarına benzeyen geniş otlaklı alanları tercih etmişlerdir. Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlar ve Macaristan ovaları buna örnektir.

Türklerin göçlerle yayıldığı başlıca yönler:

• Hazar'ın kuzeyinden Kafkasya, Karadeniz'in kuzeyi, Balkanlar ve Macaristan,
• Hazar'ın güneyinden İran, Anadolu ve Mezopotamya,
• güneyde Afganistan ve Hindistan,
• kuzeyde Sibirya,
• doğuda Çin'dir.

Başlıca kitlesel göçlerden bazıları:

• MÖ 8. yüzyılda Sakaların Karadeniz'in kuzeyine, Kafkasya ve Anadolu'ya yayılması,
• MS 4. yüzyılda Hunların Karadeniz'in kuzeyine ve Doğu Avrupa'ya göçü,
• MS 10-13. yüzyıllarda Oğuzların İran, Kafkasya, Mezopotamya ve Anadolu'ya göçüdür.

1. yüzyıla kadar gerçekleşen göçler Türklerin yaşadığı ve Türk kültürünün yayıldığı alanı büyük ölçüde genişletmiştir.

Türk Dünyası Kavramı

Avrasya coğrafyasında Türklerin yaşadığı, geçmişte veya günümüzde devletler kurup hâkim olduğu, Türk kültür ve medeniyetinin yayıldığı ve yaşamaya devam ettiği bölgelere **Türk dünyası** denir.

Türk dünyası yalnız siyasi sınırları ifade etmez. Aynı zamanda:

• ortak tarih,
• dil,
• kültür,
• gelenek,
• etnik bağlar

gibi unsurları da kapsar.

Türk dünyası haritasında bağımsız Türk devletleri, Türk cumhuriyetleri ve bölgeleri ile farklı ülkelerde yaşayan Türk toplulukları birlikte gösterilir.

Türk Kültürünün Genel Özellikleri ve Coğrafi Koşullar

Türklerin yaşam biçimi yaşadıkları bölgenin coğrafi şartlarına göre şekillenmiştir.

Türk kültürü ilk dönemlerde:

• Sibirya'daki tayga ormanlarında,
• sert iklimli Orta Asya bozkırlarında,
• tarıma uygun Maveraünnehir ve Turfan Havzası gibi alanlarda

gelişmiştir.

Türk kültüründe iç bölgelerde yaşamanın etkisiyle karasal iklim özellikleri baskındır.

Göç ve tarihî ticaret yolları üzerinde bulunmak farklı kültürlerle etkileşimi artırmıştır.

Doğal koşulların zorluğu ve siyasi mücadeleler:

• sosyal bağları,
• toplumsal dayanışmayı

güçlendirmiştir.

Türkler hem:

• konargöçer,
• yerleşik

kültür özellikleri göstermiş ve coğrafi şartlara uyum sağlamıştır.

Türk kültüründe karasal özellikler baskın olsa da Türkler denize kıyısı olan bölgelere yerleşmiş ve denizcilik faaliyetlerinde de bulunmuştur.

Türk Kültürünün İki Ana Dönemi

Ders kitabında Türk kültürü genel olarak iki dönemde ele alınır:

1. İslamiyet'ten önce çoğunlukla konargöçer Türk kültürü
2. İslamiyet'in kabulünden sonra yerleşik hayatın güçlenmesiyle gelişen Türk-İslam kültürü

Bu iki dönem birbirinden kopuk değildir. Türk kültürünün ortak değerlerinin önemli kısmı konargöçer Türk kültürü ile İslam kültürünün değerlerinin kaynaşmasıyla ortaya çıkmıştır.

Konargöçer Türk Kültürünün Mekânsal Temeli

Konargöçer Türk kültürü Orta Asya'nın geniş bozkır alanlarında gelişmiştir.

Bu bölgede:

• sıcaklık farkları yüksektir,
• kışlar serttir,
• kısa boylu otlardan oluşan bozkır bitki örtüsü yaygındır,
• aşırı soğuk ve uzun kuraklıklar kıtlığa yol açabilir.

Türklerin ataları zamanla:

• at,
• koyun,
• sığır

gibi hayvanları evcilleştirerek bozkır alanlarına yayılmıştır.

MÖ 1200'lere gelindiğinde:

• demir işleyebilen,
• silah yapabilen,
• yünden halı, kilim ve kumaş dokuyabilen,
• keçe yapabilen

bir toplumsal yapı ortaya çıkmıştır.

Eyer ve üzengi gibi koşum takımları hızlı hareket ve organize olma kabiliyetini artırmıştır.

Yaylak ve Kışlak

Hayvan sürülerinin beslenebilmesi için yıl içinde farklı alanlara göç edilirdi.

• **Kışlak:** Kışların daha ılık geçtiği alan
• **Yaylak:** Yazların daha serin geçtiği ve taze otların bulunduğu yüksek alan

At ve koyun en fazla beslenen hayvanlardı.

Demir, bakır, gümüş ve altın işlemeciliği gelişmişti.

Barınmada:

• keçe ve benzeri malzemelerden kolay taşınan çadırlar,
• bazı bölgelerde araba üzerine kurulmuş göçer evler

kullanılmıştır.

Konargöçer Ekonomik Yaşam

Hayvanlardan elde edilen:

• deri,
• yün,
• halı,
• kilim,
• et,
• peynir

gibi ürünler, yakın yerleşik toplumların tarım ürünleri ve ince kumaşlarıyla takas edilirdi.

Türklerin bu dönemde:

• mısır,
• buğday,
• arpa,
• yulaf,
• bazı sebze ve meyveleri

yetiştirdiği de bilinmektedir.

Bu durum konargöçer yaşamın yalnız hayvancılıktan ibaret olmadığını gösterir.

İnanç, Toplumsal Yapı ve Mekân

Konargöçer Türk kültüründe inanç sisteminin merkezinde **Gök Tanrı (Kök Tengri)** inancı yer almıştır.

Güneş, Ay, ateş, dağ, kaya, ulu ağaç, şimşek ve fırtına gibi doğa unsurlarının ruhu olduğuna inanılmış ve bazıları kutsal kabul edilmiştir.

Kurt, pars, kartal ve dağ keçisi gibi güçlü hayvanlar sembol ve yol gösterici olarak görülmüştür.

Ölenler için **yuğ** törenleri yapılmış; büyük mezarlara **kurgan** denmiş, kurgan çevrelerine heykeller ve **balbal** adı verilen taşlar dikilmiştir.

Yüksek bölgelerdeki yol kenarlarında **obo/ovo** adı verilen taş yığınlarının bulunduğu yerlerde dinî uygulamalar yapılmıştır.

Toplumsal yapı:

• oguş → aile,
• urug → aileler birliği,
• boy → uruglar birliği,
• budun → boyların birleşmesi

şeklinde örgütlenmiştir.

Her boyun **tamga** adı verilen işareti bulunmuştur.

Nevruz ve Yön-Renk İlişkisi

Türklerde 12 yıllık döngülerden oluşan ve her yılın bir hayvan adıyla anıldığı takvim kullanılmıştır.

21 Mart:

• yılbaşı kabul edilmiş,
• Nevruz yani Yeni Gün olarak kutlanmıştır.

Türk kültüründe renkler yönleri ifade edebilmiştir:

• kara → kuzey,
• ak → batı,
• kızıl → güney,
• gök → doğu.

Bu renkler coğrafi adlandırmalarda da kullanılmıştır.

Türk Kültürünün Diğer Kültürlerle Etkileşimi

Türkler yaşadıkları geniş coğrafyada farklı topluluk ve devletlerle etkileşim içinde olmuştur.

Ders kitabında:

• Soğudlar,
• Moğollar,
• Çin,
• İran,
• Bizans

ile ticari, siyasi ve kültürel ilişkilerden söz edilir.

Göç yolları ve tarihî ticaret yolları üzerinde bulunmak bu etkileşimi güçlendirmiştir.

Türk-İslam Kültürünün Gelişimi

Türkler 9. yüzyıldan itibaren İslamiyet'i kabul etmeye başlamış; aynı dönemde:

• Turfan Havzası,
• Maveraünnehir,
• Afganistan,
• Horasan

gibi tarıma daha uygun ve iklimi daha ılıman alanlara göç ederek yerleşik hayata geçişi hızlandırmıştır.

1. yüzyıla gelindiğinde Türkistan ve Ortadoğu'daki Türklerin büyük kısmı İslamiyet'i kabul etmiştir.

Türkistan'da İslamiyet'in yayılmasında Hoca Ahmet Yesevi ve Horasan erenlerinin önemli rolü olmuştur.

10-12. yüzyıllarda Karahanlılar ve Selçukluların hâkim olduğu İslam dünyası bilim ve sanat merkezi hâline gelmiştir.

Ders kitabında bu dönemde:

• İbni Sina,
• Biruni,
• Farabi,
• Ömer Hayyam,
• Cezeri

gibi bilim insanlarından söz edilir.

Türk-İslam Şehir Kültürü ve Mimari

Türkler yerleşik hayata geçtikleri yerlerde:

• cami,
• tekke,
• imaret,
• eğitim birimleri

kurmuştur.

Cami, eğitim ve yardım birimleriyle birlikte **külliye** adı verilen çok amaçlı yapıların parçası hâline gelmiştir.

1. yüzyıldan itibaren Anadolu ve Balkanlarda Türk-İslam kültürü hâkim hâle gelmiş, Osmanlı döneminde bu bölgeler önemli kültür merkezleri olmuştur.

Türk-İslam şehirlerinin önemli mekânsal unsurları:

• şehirler,
• kapalı çarşılar,
• kervansaraylar,
• camiler,
• hanlar,
• hamamlar,
• köprüler,
• vakıflar,
• imaretlerdir.

Denizcilik ve El Sanatları

Türkler Karadeniz, Akdeniz ve Ege kıyılarına yerleştikçe denizcilik faaliyetleri gelişmiş, özellikle Osmanlı döneminde kurumsallaşmıştır.

Anadolu ve Balkanlarda:

• halı ve kilim dokumacılığı,
• kumaş dokumacılığı,
• bakır işlemeciliği,
• demircilik,
• deri işlemeciliği,
• saraçlık,
• aşçılık,
• marangozluk

gibi el sanatları gelişmiştir.

Ahi Evran'ın kurduğu **ahilik geleneği**, Osmanlı lonca teşkilatları ve günümüzdeki meslek odalarıyla devam eden bir kültürel süreklilik örneğidir.

Yerleşik kültür gelişmesine rağmen kırsal kesimde konargöçer Türk kültürü uzun süre yaşamış; yörükler ve yaylak-kışlak geleneği günümüze kadar varlığını sürdürmüştür.

Türk Dünyasının Ortak Kültürel Özellikleri

Türk kültürünün ortak değerleri:

• konargöçer Türk kültürünün,
• İslam kültürünün

değerlerinin kaynaşmasıyla gelişmiştir.

Türk kültürü tarihsel süreçte:

• Arap,
• Fars,
• Batılı

kültürler başta olmak üzere farklı kültürlerle etkileşmiştir.

Türk dünyasında ortak kültürel unsurlar özellikle:

• dil ve iletişim,
• gelenek ve görenekler,
• kültürel miras

alanlarında görülür.

Türk Dünyasında Dil ve İletişim

Türk dünyasının en önemli ortak kültürel özelliklerinden biri Türk dilidir.

Türkçe, Balkanlardan Moğolistan'a uzanan geniş coğrafyada yaklaşık 300 milyon insan tarafından konuşulmaktadır.

Konargöçer dönemde sözlü edebiyat gelişmiş:

• destanlar,
• hikâyeler,
• masallar,
• fıkralar,
• maniler,
• atasözleri

nesilden nesile aktarılmıştır.

Türkçe ilk yazılı metinler Türkistan'da bulunan 7 ve 8. yüzyıl yazıtlarıdır.

Orhun Yazıtları, 8. yüzyıl Göktürk döneminin önemli yazılı kaynaklarındandır.

Yerleşik hayata geçiş ve İslamiyet'in kabulüyle yazılı edebiyat gelişmiştir.

Başlıca eserler:

• Dede Korkut Hikâyeleri,
• Divanu Lügati't-Türk,
• Kutadgu Bilig,
• Atabetü'l Hakayık'tır.

Alfabe ve Ortak İletişim

Türkiye 1928'den sonra Latin alfabesi kullanmıştır. KKTC de kuruluşundan sonra Latin alfabesi kullanmıştır.

Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan Sovyetler Birliği döneminde ve bağımsızlıklarının ilk dönemlerinde Kiril alfabesi kullanmıştır.

Farklı alfabelerin kullanılması Türk dünyasında iletişim sorunları oluşturmuştur.

2024 yılında Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde Latin alfabesi temelinde ortak Türk alfabesi çalışmaları yapılmış ve ortak alfabe kullanılması kararı alınmıştır.

Ortak Gelenek ve Görenekler

Türk dünyasında:

• doğum,
• evlenme,
• cenaze,
• bayram

gibi sosyal olaylarla ilgili geleneklerin önemli bölümü günümüze kadar ulaşmıştır.

Doğumla ilgili:

• bebeğin tuzlanması,
• kırklanması,
• doğum hediyesi

gibi uygulamalar görülür.

Evlenmeyle ilgili:

• kız isteme,
• söz kesme,
• kına gecesi,
• düğün

gibi ortak gelenekler vardır.

İslamiyet'ten sonra ölü gömme gelenekleri değişmiş; büyük kurganların yerini türbeler almış, mezarlara taş dikme ve atalara saygı geleneğinin bazı unsurları sürmüştür.

Bayramlar içinde:

• Nevruz,
• Hıdırellez,
• Ramazan Bayramı,
• Kurban Bayramı,
• bağımsız Türk devletlerinin kuruluş günleri

çeşitli törenlerle kutlanır.

At yarışı, okçuluk, cirit ve güreş ortak geleneksel sporlardandır.

Halay, zeybek ve horon gibi birlikte oynanan oyunlar da kültürel sürekliliğin örnekleridir.

Kültürel Miras

Bir toplumun geçmiş kuşaklardan devralıp koruduğu somut veya somut olmayan varlık ve olguların bütününe **kültürel miras** denir.

Somut Kültürel Miras

Başlıca örnekler:

• Orhun Yazıtları,
• kurganlar,
• türbeler,
• anıt mezarlar,
• Esik Kurganları,
• Hoca Ahmet Yesevi Türbesi,
• Tac Mahal,
• Anıtkabir,
• camiler,
• saraylar,
• hanlar,
• kervansaraylar,
• hamamlar,
• köprüler,
• çeşmelerdir.

Somut Olmayan Kültürel Miras

Başlıca örnekler:

• Oğuz Kağan, Ergenekon, Türeyiş ve Şu destanları,
• Dede Korkut Hikâyeleri,
• Nasreddin Hoca fıkra anlatma geleneği,
• Mevlevi Sema Töreni,
• Bektaşi Semah ritüeli,
• mevlit,
• iftar gelenekleri,
• çinicilik,
• ebru,
• minyatür,
• hat,
• tezhip,
• sedef kakma,
• halı-kilim dokumacılığı,
• demir ve bakır işlemeciliği,
• yassı ekmek,
• keşkek,
• mesir macunu,
• aşure,
• Türk kahvesi,
• çay ikramı,
• Karagöz,
• meddahlık,
• orta oyunu,
• âşıklık geleneğidir.

Türkiye, KKTC ve Türk Dünyası Arasındaki Sosyokültürel İlişkiler

Türkiye, Millî Mücadele sonrasında bağımsızlığını kazanmış ve Cumhuriyet'i ilan etmiştir.

Türkiye:

• KKTC'yi,
• Türkmenistan'ı,
• Kazakistan'ı,
• Özbekistan'ı,
• Kırgızistan'ı,
• Azerbaycan'ı

tanıyan ve destekleyen ülkelerden biri olarak Türk dünyasıyla yakın ilişkiler kurmuştur.

Türkiye:

• TİKA,
• Yunus Emre Enstitüsü,
• Kızılay

gibi kuruluşlar aracılığıyla ekonomik, sosyal, kültürel projeler ve afet yardımları yürütmektedir.

Türk Devletleri Teşkilatı

Türk Devletleri Teşkilatı, Türk devletleri arasında kapsamlı iş birliğini geliştirmek amacıyla 2009 yılında kurulmuştur.

Kurucu üyeler:

• Azerbaycan,
• Kazakistan,
• Kırgızistan,
• Türkiye'dir.

Özbekistan 2019'da tam üye olmuştur.

Ders kitabında gözlemci olarak:

• Macaristan,
• Türkmenistan,
• KKTC

verilmektedir.

Teşkilatın iş birliği:

• ortak tarih,
• kültür,
• kimlik,
• Türk dili

temelindeki dayanışmaya dayanır.

Başlıca amaçlar:

• barışın korunması,
• dış politikada ortak tutumların geliştirilmesi,
• bölgesel ve ikili iş birliğinin artırılması,
• bilim, teknoloji, eğitim ve kültür etkileşiminin geliştirilmesi,
• ekonomik, sosyal ve kültürel gelişmenin desteklenmesidir.

UNESCO Tescilli Ortak Somut Olmayan Kültürel Miras

Ders kitabındaki etkinlikte ortak somut olmayan kültürel mirasın farklı ülkelere yayıldığı gösterilir.

Örnekler:

**Nevruz Bayramı:** Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Pakistan, Tacikistan, Türkmenistan, Afganistan, Hindistan, İran, Irak.

**İftar gelenekleri:** Türkiye, Azerbaycan, Özbekistan, İran.

**Hıdırellez:** Türkiye, Kuzey Makedonya.

**Minyatür sanatı:** Özbekistan, Türkiye, Azerbaycan, İran.

**Nasreddin Hoca fıkra anlatma geleneği:** Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Tacikistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Özbekistan.

**Mangala:** Türkiye, Kazakistan, Kırgızistan.

**Dede Korkut mirası:** Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan.

**Tezhip/nakış işleme:** Türkiye, Azerbaycan, İran, Tacikistan, Özbekistan.

Bu dağılış, ortak kültürel mirasın siyasi sınırları aşan bir coğrafyaya yayıldığını gösterir.

Ortak Kültürel Mirasın Gelecek Nesillere Aktarılması

Ortak kültürel mirasın farklı coğrafyalarda yaşatılması:

• aidiyet duygusunu güçlendirebilir,
• Türk dünyası arasındaki kültürel bağları sürdürebilir,
• ortak geçmiş bilincini canlı tutabilir.

Kültürel mirasın gelecek nesillere aktarılması kültürün devamlılığı açısından önemlidir.

Ders kitabı, Türk devletlerinin ekonomik, sosyal ve politik alanlarda da birlikte hareket etmesinin sağlayabileceği kazanımların değerlendirilmesini istemektedir.

Çalışma Yaprağı ve Performans Çalışması

Çalışma yaprağında öğrenciden:

• kültürel miras,
• Türk dünyası,
• Türk kültürü

kavramlarını kullanarak ortak kültürel özelliklerin gelecek nesillere aktarılmasının önemini anlatan bir metin oluşturması istenir.

Performans çalışmasında ise Türk dünyasının somut ve somut olmayan kültürel mirasını:

• tanıma,
• tanıtma,
• koruma,
• geliştirme

amacıyla bir afiş hazırlanır ve okulda sergilenir.

Hazırlık:

1. Heterojen grup oluşturma.
2. Amaç belirleme.
3. Bilgi ve görsel toplama.

Uygulama:

1. Bilgi ve görselleri düzenleme.
2. Çıkarım yapma.
3. Afiş hazırlama.
4. Okulda sergileme.

Analitik değerlendirme ölçütleri:

• amaç belirleme,
• bilgi ve görsel toplama,
• bilgi ve görselleri düzenleme,
• sonuç çıkarma,
• sunumdur.

Öz değerlendirmede:

• Evet,
• Kısmen,
• Hayır

seçenekleri kullanılır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Türk kültürünün ocağı Orta Asya/Türkistan'dır.
• Türk dünyası yalnız bağımsız Türk devletlerinden oluşmaz.
• Türklerin göçleri yalnız siyasi nedenlere bağlı değildir; kuraklık, kaynak yetersizliği ve nüfus baskısı da etkilidir.
• Konargöçer kültür tarımın hiç olmadığı anlamına gelmez.
• Yaylak yazın serin ve taze otlu yüksek alan; kışlak kışın daha ılık alandır.
• Türk kültürünün iki dönemi birbirinden tamamen kopuk değildir.
• Türk-İslam kültüründe şehirleşme ve mimari unsurlar güçlenmiştir.
• Orhun Yazıtları somut kültürel mirastır; Dede Korkut anlatı geleneği somut olmayan kültürel mirastır.
• Farklı alfabeler Türk dünyasında iletişim sorunları oluşturmuştur.
• Ortak alfabe çalışması iletişimi kolaylaştırmayı amaçlar.
• Türk Devletleri Teşkilatı ile TÜRKSOY aynı kuruluş değildir.
• Ortak kültürel miras siyasi sınırların ötesinde yayılabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Soruda **kültür ocağı** geçiyorsa: → Orta Asya / Türkistan.

Soruda **göç** geçiyorsa: → neden + yön + yayılan kültür alanı ilişkisini kur.

Soruda **konargöçer yaşam** geçiyorsa: → bozkır + otlak + hayvancılık + yaylak-kışlak + hareketlilik.

Soruda **Türk-İslam kültürü** geçiyorsa: → yerleşik hayat + şehir + külliye + çarşı + han + kervansaray + el sanatları.

Soruda **ortak kültür** geçiyorsa: → dil + gelenek/görenek + kültürel miras.

Soruda **somut/somut olmayan miras** geçiyorsa: → yapı/yazıt/anıt mı, yoksa gelenek/ritüel/anlatı/sanat mı diye ayır.

Soruda **kuruluş** geçiyorsa:

• TÜRKSOY → 1993, kültür
• Türk Devletleri Teşkilatı → 2009, kapsamlı iş birliği.

Konu Özeti

Türk kültürünün ocağı Orta Asya'daki Türkistan'dır. Türklerin kuraklık, kaynak yetersizliği, nüfus artışı ve siyasi çatışmalar gibi nedenlerle gerçekleştirdiği göçler Türk kültürünün Kafkasya, Karadeniz'in kuzeyi, Avrupa, İran, Anadolu, Mezopotamya, Afganistan, Hindistan, Sibirya ve Çin'e kadar yayılmasını sağlamıştır. Coğrafi koşullar Türklerin konargöçer ve yerleşik yaşam biçimlerini şekillendirmiştir. Konargöçer kültür bozkır, hayvancılık ve yaylak-kışlak düzeniyle; Türk-İslam kültürü ise yerleşik hayat, şehirleşme, mimari, bilim, sanat ve el sanatlarıyla öne çıkar. Türk dünyasının ortak özellikleri dil, gelenek-görenek ve kültürel mirasta görülür. Somut ve somut olmayan kültürel miras, farklı ülkelerde yaşatılmaya devam etmektedir. TÜRKSOY ve Türk Devletleri Teşkilatı gibi kurumlar Türk dünyası arasındaki kültürel ve diğer iş birliklerinin güçlendirilmesine katkı sağlamaktadır.