Kimyasal Tepkime Türleri Ders Notu

Üç Temel Tepkime Türü

• Çökelme
• İndirgenme-yükseltgenme (redoks)
• Asit-baz

Çökelme Tepkimeleri

İki çözeltideki iyonların birleşerek suda az çözünen/çözünmeyen katı oluşturmasıdır.

Belirgin gösterge: **katı oluşumu**

Genel yapı: AB + CD → AD + CB

Bu nedenle çökelme tepkimeleri ikili yer değiştirme tepkimeleridir.

AgNO₃ + NaCl

AgNO₃(suda) + NaCl(suda) → AgCl(k) + NaNO₃(suda)

İyonik denklem: Ag⁺ + NO₃⁻ + Na⁺ + Cl⁻ → AgCl(k) + Na⁺ + NO₃⁻

Seyirci iyonlar: Na⁺ ve NO₃⁻

Net iyon: Ag⁺(suda) + Cl⁻(suda) → AgCl(k)

Çökelme Örnekleri

• sarkıt-dikit
• çaydanlıkta kireç
• böbrek/safra taşı

Çözünürlük İçin Kitaptaki Temel İpuçları

Çok çözünen:

• alkali metal iyonları
• NH₄⁺
• NO₃⁻
• CH₃COO⁻

Az çözünen/çözünmeyen gruplar:

• CO₃²⁻
• PO₄³⁻
• S²⁻
• OH⁻

Redoks Tepkimeleri

Temel olay: **elektron transferi**

Elektron verme → yükseltgenme Elektron alma → indirgenme

İndirgenme ve yükseltgenme eş zamanlıdır.

Alınan e⁻ = verilen e⁻

Mg + O₂

2Mg + O₂ → 2MgO

Mg → Mg²⁺ + 2e⁻ → yükseltgenme O atomları e⁻ alır → indirgenme

Yanma tepkimeleri redokstur.

Paslanma → yavaş yanma; Fe yükseltgenir, O₂ indirgenir.

AgNO₃ + Cu

2AgNO₃ + Cu → Cu(NO₃)₂ + 2Ag

Net: 2Ag⁺ + Cu → Cu²⁺ + 2Ag

Cu yükseltgenir. Ag⁺ indirgenir. NO₃⁻ seyirci iyondur.

Redoks örnekleri:

• piller
• metal-asit tepkimeleri
• ağartma
• fotosentez
• solunum
• yanma
• paslanma

Asit-Baz Tepkimeleri

Arrhenius yaklaşımı:

Asit → suda H⁺ verir Baz → suda OH⁻ verir

Örnek: HCl → H⁺ + Cl⁻ CH₃COOH → H⁺ + CH₃COO⁻ NaOH → Na⁺ + OH⁻ NH₃ + H₂O → NH₄⁺ + OH⁻

H⁺ suda tek başına bulunmaz; H₃O⁺ oluşturur. Tepkimelerde kolaylık için H⁺ yazılır.

Nötralleşme

Sulu ortamda:

ASİT + BAZ → TUZ + SU

HCl + NaOH → NaCl + H₂O

Net iyon: H⁺ + OH⁻ → H₂O

Oluşan tuz:

• iyi çözünüyorsa çözeltide iyonları hâlinde,
• az çözünüyorsa katı hâlde bulunabilir.

Her asit-baz tepkimesi nötralleşme değildir.

HCl(g) + NH₃(g) → NH₄Cl(k)

Gaz fazında olduğu için asit-baz tepkimesidir, nötralleşme değildir.

Asit-Baz Göstergeleri

• pH değişimi
• enerji değişimi
• karbonat + asit tepkimesinde CO₂ çıkışı

Günlük Yaşam

Çökelme: böbrek taşı

Asit-baz: Mg(OH)₂ ile mide HCl'sinin tepkimesi

Redoks: asitlerin aktif metallerle tepkimesi

Sık Karıştırılan Noktalar

• çökelme → yeni katı
• seyirci iyon → net iyon denkleminde yok
• yükseltgenme → e⁻ verme
• indirgenme → e⁻ alma
• yanma → redoks
• nötralleşme → sulu ortam
• her asit-baz → nötralleşme değildir
• tuz her zaman katı değildir

Kısa Özet

Çökelme tepkimesinde iyonlar az çözünen katı oluşturur. Redoks tepkimesinde elektron transferi vardır. Asit-baz tepkimesinde asit ve baz etkileşir; sulu ortamda tuz ve su oluşursa nötralleşme gerçekleşir.