11. Sınıf Coğrafya: Su Kaynakları – Ders Notu

Su Kaynakları – Ders Notu

Su Döngüsü ve Hidrosfer

Su; buharlaşma, yoğuşma, yağış, yüzeysel akış, sızma, bitkilerde terleme ve buzullaşma süreçleriyle atmosfer, yeryüzü ve yer altı arasında sürekli hareket eder. Bu sisteme su döngüsü denir.

Dünya'daki bütün sular hidrosferi oluşturur. Hidrografya ise suların mekânsal özelliklerini inceleyen coğrafya dalıdır.

Dünya'daki Su Dağılışı

Dünya yüzeyinin:

• %71'i su,
• %29'u karadır.

Toplam suyun:

• %97,5'i tuzlu,
• %2,5'i tatlıdır.

Tatlı suyun:

• %68,7'si buzullarda,
• %30,1'i yer altı sularında,
• %1,2'si göl ve akarsulardadır.

Okyanus ve Denizler

Kuzey Yarım Küre:

• su %61,
• kara %39.

Güney Yarım Küre:

• su %81,
• kara %19.

Beş büyük okyanus: Kuzey (Arktik), Atlas, Büyük, Güney ve Hint Okyanusu.

Denizlerde tuzluluğu enlem, buharlaşma ve akarsuların getirdiği tatlı su etkiler. Kızıldeniz yaklaşık ‰41, Baltık Denizi'nin bazı kesimleri yaklaşık ‰2 tuzluluğa sahiptir.

Deniz suyu sıcaklığında enlem ve akıntılar önemlidir. Gulf Stream sıcak, Labrador soğuk akıntı örneğidir.

Göller

Göl, denizle doğrudan bağlantısı olmayan durgun su kütlesidir.

Oluşumlarına göre:

• yerlikaya gölleri,
• set gölleri,
• relikt göller.

Göl suyunun özelliğini:

• besleyen sular,
• iklim,
• kayaç,
• gideğen

etkiler.

Gideğeni olan göller çoğunlukla tatlıdır. Beyşehir ve Eğirdir tatlı; Tuz Gölü yüksek tuzluluklu örnektir.

Hazar Gölü dünyanın en büyük, Baykal Gölü en derin gölüdür.

Akarsular

Akarsuyun doğduğu yer kaynak, döküldüğü yer ağızdır.

Akarsu havzası, ana kol ve yan kolların sularını topladığı alandır.

Açık havza denize veya okyanusa ulaşır. Kapalı havza denize ulaşmaz.

Havzaları ayıran doğal sınır su bölümü çizgisidir.

Debi, akarsu yatağından saniyede geçen su miktarıdır.

Debiyi:

• yağış,
• kar-buz erimesi,
• buharlaşma,
• bitki örtüsü,
• havza genişliği,
• zemin yapısı

etkiler.

Rejim, akarsuyun yıl içindeki su miktarı değişimidir.

Amazon ve Kongo düzenli; Ganj ve Mekong düzensiz rejim örnekleridir.

Sınıraşan ve Sınır Oluşturan Sular

Sınıraşan su bir ülkede doğup başka ülkeye ulaşır.

Türkiye'de: Fırat, Dicle, Kura, Aras, Çoruh, Meriç ve Asi sınıraşan sular arasındadır.

Sınır oluşturan sular:

• Meriç,
• Aras,
• Arpaçay.

Türkiye Akarsularının Genel Özellikleri

Türkiye akarsuları genel olarak:

• hızlı akar,
• kısa boyludur,
• debileri düşüktür,
• denge profiline ulaşmamıştır,
• hidroelektrik potansiyelleri yüksektir,
• rejimleri düzensizdir,
• yük gemilerinin ulaşımına elverişli değildir.

Buzullar

Buzullar yeryüzünün en büyük tatlı su rezervidir.

Dağılış:

• kutuplar,
• yüksek dağlar.

Ekvator çevresinde çok yüksek dağlarda, orta enlemlerde daha alçak dağlarda, kutuplarda deniz seviyesinden itibaren görülebilir.

Antarktika en eski buzullara, Grönland Kuzey Yarım Küre'nin en geniş buzul örtüsüne sahiptir.

Sulak Alanlar

Ramsar Sözleşmesi 1971'de imzalanmış, Türkiye 1994'te onaylamıştır.

Dünya genelinde 2400'den fazla Ramsar Alanı bulunur ve toplamları yaklaşık 2,5 milyon km²dir.

Türkiye haritasında:

• 14 Ramsar Alanı,
• 53 Ulusal Önem Taşıyan Sulak Alan,
• 9 Mahallî Önem Taşıyan Sulak Alan

gösterilir.

Yer Altı Suları

Sızan sular geçirimli tabakalarda birikerek akiferleri oluşturur.

Sızmayı:

• geçirgenlik,
• bitki örtüsü,
• yağış,
• yağışın özelliği,
• eğim

etkiler.

Kaynak türleri:

• karstik,
• artezyen,
• yamaç,
• fay,
• gayzer.

Yer altı suları akarsu ve gölleri de besler.

Çad Gölü ve Tatlı Su Sınırlılığı

Çad Gölü:

• 1964: yaklaşık 25.000 km²,
• 1990: yaklaşık 2.000 km².

Küçülmede iklim değişikliği, nüfus artışı ve etkin olmayan su yönetimi etkili olmuştur.

Sonuçlar:

• temiz su sorunu,
• sağlık sorunları,
• tarım ve balıkçılık kayıpları,
• gıda güvensizliği,
• göç,
• rekabet ve çatışma,
• biyolojik çeşitlilik kaybıdır.

Su Kaynakları Kısa Özeti

Su kaynaklarının büyük bölümü tuzlu sudur; tatlı su ise sınırlı ve büyük ölçüde buzullar ile yer altında depolanmıştır. Göller, akarsular, buzullar, sulak alanlar ve yer altı suları farklı oluşum ve dağılış özelliklerine sahiptir. Su kaynaklarının korunması, bilinçli ve tasarruflu kullanılması bugünkü ve gelecek kuşaklar için zorunludur.