Yeşil Kimyanın Atık Önleme İlkesi Ders Notu

Yeşil Kimya

Yeşil kimya: zararlı maddelerin kullanımını ve oluşumunu azaltmak için kimyasal işlemlerin tasarlanması ve yürütülmesidir.

Yeşil sentezde:

• doğadan elde edilen malzemeler,
• evsel atıklar,
• endüstriyel/sanayi atıkları

kullanılabilir.

Amaç:

• daha az zararlı kimyasal,
• daha az atık,
• kaynakların verimli kullanılması,
• sürdürülebilirlik.

1. Atık Önleme

Kimyasal süreç sonucunda atık oluşumunun:

• en aza indirilmesi,
• mümkünse tamamen yok edilmesi

amaçlanır.

Temel düşünce: **Atığı sonradan temizlemek yerine oluşmasını önlemek.**

Yeşil Kimyanın 12 İlkesi

1. Atık Önleme

Atık oluşumunu azaltmak veya yok etmek.

2. Atom Ekonomisi

Ham maddeyi verimli kullanmak, daha az yan ürün ve atık oluşturmak.

3. Daha Az Tehlikeli Kimyasal Sentez

İnsan ve çevre için toksik olmayan veya az toksik madde kullanmak/üretmek.

4. Daha Güvenli Kimyasallar Tasarlamak

İstenen özellik korunurken toksikliği azaltmak.

5. Daha Güvenli Çözücüler ve Yardımcı Maddeler

Gereksiz çözücü ve yardımcı madde kullanmamak; gerekiyorsa az miktarda kullanmak.

6. Enerji Verimliliği İçin Tasarım

Daha az enerji → daha az atık/kirlilik + daha fazla tasarruf.

7. Yenilenebilir Ham Maddelerle Daha Yeşil Sentezler

Yenilenebilir ve sürdürülebilir ham madde kullanmak.

8. Yan Ürünlerin Azaltılması

Gereksiz işlemleri azaltmak veya kaldırmak.

9. Kataliz

Enerjiyi azaltan, seçiciliği artıran, daha güvenli koşullar sağlayan katalizörler kullanmak.

10. Bozunmanın Tasarımı

Ürünlerin zararsız bozunma ürünlerine dönüşmesini ve çevrede kalıcı olmamasını sağlamak.

11. Gerçek Zamanlı Kirlilik Analizi

Kimyasal süreci izlemek ve kontrol etmek.

12. Kazanın Önlenmesi ve Daha Güvenli Bir Kimya

Kimyasal kaza potansiyelini en aza indirecek süreç ve maddeleri seçmek.

Evsel Atıklardan Nanoparçacık Eldesi

Kullanılabilecek atıklar:

• portakal kabuğu
• limon kabuğu
• kivi kabuğu
• kuru yemiş kabuğu
• atık çimen
• kurumuş roka, dereotu, maydanoz

Temel amaç: evsel atıkları değerlendirerek Ag veya Cu nanoparçacık elde etmek.

Örnek işlem: 20 g atık + 50 mL saf su → kaynatma → süzme → soğutma.

Atık Geri Kazanımı

Etkinlikte:

• elde edilen nanoparçacık miktarı,
• geri dönüştürülen atık miktarı,
• önlenebilecek atık miktarı

değerlendirilir.

Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi

Yeşil kimyanın atık önleme yaklaşımı:

**Hedef 12: Sorumlu Tüketim ve Üretim**

ile ilişkilidir.

Hedeflenenler:

• doğal kaynakların etkin kullanımı
• sürdürülebilir yönetim
• atık üretiminin önlenmesi
• yeniden kullanım
• geri kazanım
• çevre dostu kimyasal ve atık yönetimi
• sürdürülebilirlik bilincinin artırılması

Kontrol Noktası Örneği

AgNP:

• mikroorganizmaları öldürebilir,
• büyümelerini inhibe edebilir,
• yara bantlarında kullanılabilir.

Bitki yaprak özütü veya nar kabuğu özütü gibi biyolojik kaynakların sentezde kullanılması yeşil kimya açısından önemlidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• atık önleme ≠ atığı yalnız temizleme
• atom ekonomisi ≠ atık önleme
• toksikliği azaltma → daha güvenli sentez/tasarım
• enerji tasarrufu → enerji verimliliği
• yenilenebilir kaynak → yenilenebilir ham madde ilkesi
• katalizör → kataliz ilkesi
• çevrede kalıcı olmama → bozunmanın tasarımı
• süreç izleme → gerçek zamanlı kirlilik analizi
• kaza riskini azaltma → kazanın önlenmesi
• evsel atık kullanımı → geri kazanım + atık önleme
• SKH 12 → Sorumlu Tüketim ve Üretim

Kısa Özet

Yeşil kimya, kimyasal süreçleri daha az zararlı ve daha sürdürülebilir hâle getirmeyi amaçlar. Atık önleme ilkesi, atık oluşumunun en başta azaltılmasına odaklanır. Evsel atıkların nanoparçacık sentezinde değerlendirilmesi bu ilkenin uygulamalarından biridir ve Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi 12'ye katkı sağlar.