Eski Çağ’da Hukuk Konu Anlatımı

Eski Çağ’da Hukuk

Hukuk, toplumu düzenleyen ve devletin yaptırım gücünü belirleyen yasaların bütünüdür. Eski Çağ toplumlarında hukuk kuralları; can ve mal güvenliğinin sağlanması, aile düzeninin korunması, suçların cezalandırılması, mülkiyet ilişkilerinin düzenlenmesi ve devlet otoritesinin sürdürülmesi gibi ihtiyaçlara cevap vermiştir.

Ders kitabında Eski Çağ hukuk sistemleri Mezopotamya, Eski Mısır, Anadolu, Avrupa ve Türkistan medeniyet havzaları üzerinden karşılaştırılır. Bu sistemlerin bazıları yazılı kanunlara dayanırken Türkistan’da töre gibi yazılı olmayan hukuk kuralları da toplumsal düzenin temelini oluşturmuştur.

Hukukla İlgili Temel Kavramlar

**Hürriyet**, insanın dış etkilerden bağımsız biçimde kendi iradesine ve düşüncesine göre karar vermesi veya davranması durumudur.

**Adalet**, hak ve hukuka uygunluk ve hakkı gözetme anlamına gelir.

**Hukuk**, toplumu düzenleyen ve devletin yaptırım gücünü belirleyen yasaların bütünüdür.

**Kısasa kısas**, bir suçluyu başkasına yaptığı kötülüğün benzerini kendisine uygulayarak cezalandırma anlayışıdır.

**Töre**, bir toplulukta benimsenmiş davranış ve yaşam biçimleriyle kuralların, görenek ve geleneklerin bütünüdür.

**Kurultay**, Eski Türklerde ve Moğollarda devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı meclistir.

**Senato**, Eski Roma’da özellikle soylulardan oluşan yöneticiler meclisidir.

**Kitabe**, bir kişi veya olayın anısını yaşatmak amacıyla bir şey üzerine kazılan yazıdır.

**Mahkeme**, yargıç veya yargıçlardan oluşan kurulun yargı görevini yerine getirdiği yerdir.

**Köle**, savaşta tutsak alınan, zorla kaçırılan veya satın alınarak özgürlüğünden yoksun bırakılan kişidir.

Eski Çağ’da Yargılama Usulleri

Ders kitabında Mezopotamya’daki bazı yargılama uygulamalarına ilişkin örnekler verilir. Bir suçlamanın doğruluğunu belirlemek için zanlı hâkimler önünde nehre atılabilir veya atlamaya zorlanabilirdi. Su üzerinde kalmak veya belirlenen şekilde sudan çıkmak suçsuzluk göstergesi sayılabilirdi. Nehir, bu uygulamada bir çeşit yüksek hâkim gibi değerlendirilmiştir.

Bazı davalarda tehlikeli sınavın sanığın yerine başka bir kişiye uygulandığı da görülmektedir. Kaynakta soyluların yerine başka kişilerin, bir kraliçenin yerine nedimesinin veya suçlanan bir kızın yerine annesinin sınava girebildiği örnekler anlatılmıştır.

Bu uygulamalar, Eski Çağ’da yargılamanın günümüzdeki hukuk anlayışından farklı yöntemlere dayanabildiğini gösterir. Aynı zamanda toplumsal statünün uygulamada etkili olabildiğine ilişkin örnekler sunar.

Mezopotamya Hukuku

Eski Çağ’da Mezopotamya’da kurulan Sümer, Akad, Elam, Babil ve Asur devletlerinde ülkenin krallar tarafından tanrılar adına yönetildiğine inanılmıştır. Bu nedenle Mezopotamya kanunlarının kaynağı dine dayandırılmıştır.

Mezopotamya kanunlarında genellikle **kısasa kısas** ilkesi uygulanmış, bazı durumlarda ise para cezası verilmiştir. Hukuk insanı ve mülkiyeti esas almış; kanunlar hem erkekleri hem kadınları kapsayacak biçimde düzenlenmiştir.

Özel mülkiyetin korunması, aile düzeni, can güvenliği ve devlete karşı sorumluluklar Mezopotamya hukukunun düzenlediği konular arasındadır.

Urkagina Kanunları

Sümer şehir devletlerinden Lagaş’ın kralı Urkagina, halkını korumak ve toplumsal düzeni sağlamak amacıyla tarihte bilinen ilk yazılı kanunları oluşturmuştur. Bu kanunlar adaletname veya talimatname gibi adlarla da anılmış ve Sümerlerden sonraki devletlere ilham kaynağı olmuştur.

Urkagina Kanunları’nda bazı vergi görevlilerinin kaldırılması, rahiplerin halk üzerindeki keyfî uygulamalarının sınırlandırılması, fakirlerin malına zorla el konulmasının önlenmesi, dul ve yetimlerin korunması gibi düzenlemeler bulunmaktadır.

Kaynakta Urkagina’nın Lagaşlıları hırsızlık ve cinayet gibi sorunlardan kurtardığı, hürriyeti yerleştirdiği ve dul-yetimlere haksızlık yapılmasını önlediği belirtilir. Bu örnek, hukuk kurallarının toplumun zayıf kesimlerini koruma amacı da taşıdığını gösterir.

Hammurabi Kanunları

Babil Kralı Hammurabi, Sümerlerden esinlenerek çivi yazısıyla **282 maddelik** bir kanun metni hazırlatmıştır. Kısasa kısas ilkesi bu kanunlarda önemli bir yere sahiptir ve suçlulara ağır cezalar verilebilmiştir.

Kanun örneklerinde, sağlam ev yapmayan bir ustanın yol açtığı ölümden ağır biçimde sorumlu tutulması, cinayetle suçlayıp bunu kanıtlayamayan kişinin cezalandırılması, doktorun başarılı tedavi karşılığında ücret alması ve hırsızlıkta malın değerinin katlarıyla geri ödeme yapılması gibi hükümler yer almaktadır.

Bazı hükümlerde kişinin ödeme gücü cezanın sonucunu değiştirebilmiştir. Örneğin çalınan malın karşılığını ödeyemeyen hırsızın idam edilmesi, ekonomik durumun cezanın sonuçları üzerinde etkili olabildiğini gösterir.

Eski Mısır Hukuku

Eski Mısır’da firavunların görevleri arasında halkın ihtiyaçlarını karşılamak, kanunlar yapmak ve adaleti sağlamak bulunuyordu.

Mısır hukukunun yazılı kanun metinleri günümüze ulaşmamıştır. Ancak geç dönem sözleşmelerinden hareketle genel hukuk ilkeleri belirlenebilmiştir.

Ağır suçlar hapis ve idamla, hafif suçlar ise sakatlama ve kırbaçlama gibi cezalarla karşılanmıştır. Mülkiyet, miras ve aile hukukuna ilişkin düzenlemeler de bulunmuştur.

Anadolu Hukuku

Eski Çağ’da Anadolu’da kurulan Hitit, Urartu, Frigya, Lidya ve İyon devletlerinin hukuk sistemleri oluşturulurken komşu medeniyetlerden, özellikle Mezopotamya’dan etkilenilmiştir.

Bu devletlerde hukukun kaynağı dine dayandırılmış ve suçlulara genellikle para cezaları verilmiştir. Hitit kanunlarının yazılı hâlde günümüze ulaşmış olması Anadolu hukukunun temel özelliklerini anlamamıza yardımcı olmuştur.

Hitit hukukunda insan ilişkileri ve tarımsal üretime ilişkin kurallar öne çıkmıştır. Saldırı, cinayet, hırsızlık, büyücülük, boşanma ve tarımsal üretimi aksatan eylemler hakkında düzenlemeler yapılmıştır. Frigler de tarımsal üretimi korumayı amaçlayan kanunlarıyla öne çıkmıştır.

Hitit Kanunları

Hititler kamu düzenini sağlamak amacıyla kil tabletler üzerine **200 maddelik** hukuk kuralları yazmıştır. Bu maddeler toplumsal ihtiyaçlara göre zamanla güncellenmiş ve yeni hükümler eklenmiştir.

Hitit Kanunları’nda bazı suçlar için para cezası ve tazminat uygulanmıştır. Hamile bir ineğin düşük yapmasına sebep olan kişinin gümüş ödemesi, bir kölenin evi yakması hâlinde köle sahibinin tazminat sorumluluğu ve tarlaya giren hayvanlarla ilgili düzenlemeler bu yaklaşımı gösterir.

Bazı suçlarda bedel ödeme, bakım yükümlülüğü veya belirli süre köle olarak çalışma gibi yaptırımlar da uygulanabilmiştir.

Avrupa Hukuku

Antik Yunan medeniyetinde Doğu medeniyetlerinden etkilenilerek kanunlar yazılı hâle getirilmiştir. Atinalı Solon ve Spartalı Lycurgus kanun koyucu olarak öne çıkan isimlerdir.

Antik Yunan hukukunda evlilik, boşanma, veraset ve cinayet gibi meselelerle ilgili düzenlemeler yapılmıştır.

Roma Dönemi’nde hazırlanan **12 Levha Kanunları**, modern hukuk kurallarının temellerini oluşturan önemli hukuk metinlerinden biri olarak ele alınır. Bu kanunlarda özellikle sınıflar arası eşitlik ilkesi ve mülkiyet hakkı önemlidir.

Roma ve 12 Levha Kanunları

Roma Devleti’nin ilk yazılı kanunları 12 Levha Kanunları’dır. Bu kanunlar soylular ile halk arasındaki sınıf mücadeleleri sonucunda hazırlanmış ve on iki bronz levhaya yazılmıştır.

Roma hukukunda kişinin toplumsal statüsü cezanın niteliğini etkileyebilmiştir. Aynı suçu işleyen özgür yurttaş ile kölenin farklı biçimde cezalandırılabildiği görülür. Örneğin hırsızlık yaparken yakalanan yurttaş mağdura hizmet etmek zorunda kalırken köle kırbaçlanıp ölüm cezasına çarptırılabilmiştir.

Onur kırıcı şiir yazmak, düşmanı Roma’ya karşı kışkırtmak, bir yurttaşı düşmana teslim etmek veya mahkemede yalancı şahitlik yapmak gibi eylemler de ağır biçimde cezalandırılmıştır.

Türkistan’da Töre Hukuku

Eski Çağ’da Türkistan coğrafyasında **töre hukuku** uygulanmıştır. Bu hukuk yazılı değildir ve kaynağı Gök Tanrı inancına dayandırılmıştır.

Töre kuralları kurultaylarda belirlenmiştir. Eşit suça eşit ceza ilkesi benimsenmiş; adalet, iyilik, eşitlik ve kişilik hakları önemsenmiştir.

Konargöçer yaşam tarzı nedeniyle uzun süreli hapis cezaları uygulanmamıştır. Devlete isyan, askerlikten kaçma, cinayet ve hırsızlık gibi ağır suçlar ölüm cezasıyla karşılanmıştır.

Türk toplulukları devlet kurduklarında önce töre kurallarını belirlemiş ve devletlerini bu kurallara göre yönetmiştir. Kurultay kararları töreye dönüşebilmiş; yöneticiler ve halk töreye uymak zorunda olmuştur.

Hun Kanunları

Kaynakta Hun hukukunun kısa ve kesin hükümler içerdiği belirtilir. Adam öldürme amacıyla bıçak çekmek idamla, hırsızlık mallara el konulmasıyla cezalandırılabilmiştir. Hafif suçlarda uzvun ezilmesi, ağır suçlarda idam gibi cezalar uygulanmıştır.

Hapis süresinin on günü geçmediği ve mahkûm sayısının az olduğu belirtilir. Cezaların ağır ve caydırıcı olması suç oranının düşük tutulmasıyla ilişkilendirilmiştir.

Kanunlar karşısında kimsenin ayrıcalıklı olmadığı ve devlet memurlarının kanunları ve devlet işlerini bilip uygulaması gerektiği ifade edilir.

Eski Çağ’da Aile ve Kadın: Mezopotamya

Sümer ve Babilliler; evlilik, eşlerin ve çocukların hukuki sorumlulukları, soyun devamı, evlat edinme, aile ekonomisi, miras, boşanma, velayet ve nafaka gibi konularda kanunlar hazırlayarak aile birliğini korumaya çalışmıştır.

Ancak Mezopotamya kanunlarında kadın ve erkeklere uygulanan kurallar ve cezalar eşit değildir. Kitap, bu kanunların erkeklerin menfaatine olduğunu ve Urkagina ile Hammurabi kanunlarının ataerkil anlayışa uygun düzenlendiğini belirtir.

Eski Çağ’da Aile ve Kadın: Anadolu

Hititler aile kurumuna önem vermiştir. Evlilik sözleşmeleri yoluyla kadınların, erkeklerin ve doğacak çocukların hakları kanunlar çerçevesinde korunmaya çalışılmıştır.

Hitit toplumunda kadınların çalışma hayatına işçi, ebe ve şifacı olarak katıldığı belirtilir.

Eski Çağ’da Aile ve Kadın: Roma

Roma’da aile, **paterfamilias** olarak ifade edilen ailedeki yaşça büyük erkeğin hâkimiyeti altında yaşayan bireylerden oluşurdu.

Bir kadının evlilik yoluyla erkeğin ailesine katılması için eşinin babasının hâkimiyeti altına girmesine ilişkin sözleşme yapması gerekirdi. Kadınlar ekonomik ve sosyal haklarını, hâkimiyeti altına girmeyi kabul ettikleri vasileri aracılığıyla kullanabilirdi.

Eski Çağ’da Aile ve Kadın: Türkistan

Türklerde aile devletin temeli olarak kabul edilmiş ve aile töresi devletin yazısız kanunlarını da etkilemiştir.

Türklerde ataerkil aile yapısı bulunmasına rağmen babanın hak ve özgürlükleri diğer bazı medeniyetlerde olduğu gibi sınırsız değildir. Babanın görevleri ailesini korumak, geçimini sağlamak, çocukları yetiştirmek ve olgunlaşan çocukların kendi ailelerini kurmasına yardımcı olmaktır.

Konargöçer yaşam şartları içinde kadın, erkeğe eşit şekilde ailenin bir üyesi olarak ele alınmıştır.

Hukuk Sistemlerinin Benzer ve Farklı Yönleri

Eski Çağ hukuk sistemlerinin çoğunda toplumsal düzeni korumak, suçları önlemek, mülkiyeti ve aileyi düzenlemek gibi ortak amaçlar vardır. Bununla birlikte hukuk kurallarının yazılı olup olmaması, cezaların türü, toplumsal statünün cezaya etkisi ve hukukun meşruiyet kaynağı bakımından farklılıklar görülür.

Mezopotamya’da kısasa kısas ve ağır cezalar öne çıkarken Hitit hukukunda para ve tazminat cezaları daha görünürdür. Roma hukukunda toplumsal statü cezayı etkileyebilir. Türkistan’da töre yazısız hukuk niteliğinde olup eşit suça eşit ceza anlayışı ve konargöçer hayatın etkisiyle kısa hapis süreleri dikkat çeker.

Sık Karıştırılan Noktalar

**Urkagina ve Hammurabi aynı devlete ait değildir.** Urkagina Sümer/Lagaş, Hammurabi Babil kralıdır.

**Urkagina Kanunları ile Hammurabi Kanunları aynı içerikte değildir.** Urkagina halkı koruma ve düzeni sağlama yönüyle; Hammurabi kısasa kısas ve ağır cezalarıyla öne çıkar.

**Hitit hukukunda yalnız ölüm cezası yoktur.** Para, tazminat, bedel ve çalışma gibi farklı yaptırımlar görülür.

**12 Levha Kanunları Antik Yunan’a değil Roma’ya aittir.**

**Töre yazılı bir kanun metni değildir.** Türkistan’da yazısız hukuk sistemi olarak uygulanmıştır.

**Mısır hukukunun kanun metinlerinin günümüze ulaşmaması hukuk kurallarının olmadığı anlamına gelmez.**

**Roma hukukunda herkes aynı cezayı almamıştır.** Toplumsal statü bazı cezaların uygulanışını değiştirebilmiştir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce soruda hangi medeniyet veya hukuk metninin anlatıldığını belirle.
2. “Bilinen ilk yazılı kanunlar, Lagaş, dul-yetim” → Urkagina.
3. “282 madde, Babil, kısasa kısas” → Hammurabi.
4. “200 madde, kil tablet, tarımsal üretim, para cezası” → Hitit.
5. “12 bronz levha, sınıf mücadeleleri” → Roma.
6. “Yazısız, kurultay, Gök Tanrı, eşit suça eşit ceza” → Töre.
7. “Paterfamilias” → Roma aile yapısı.
8. “Evlilik sözleşmesi, işçi-ebe-şifacı kadınlar” → Hitit aile yapısı.
9. Ceza sorularında suçun türü kadar kişinin statüsüne de dikkat et.
10. Kaynak sorularında verilen hükümden doğrudan çıkarılabilecek sonucu seç; kaynakta olmayan genellemelerden kaçın.

Konu Özeti

Eski Çağ hukuk sistemleri toplumsal düzeni, aileyi, mülkiyeti ve devlet otoritesini korumak amacıyla geliştirilmiştir. Mezopotamya’da dinî temelli hukuk ve kısasa kısas; Urkagina’da halkı koruma; Hammurabi’de 282 maddelik ağır ceza sistemi; Mısır’da firavunun adalet sağlama görevi; Anadolu’da özellikle Hititlerin 200 maddelik ve para-tazminat ağırlıklı hukuku; Roma’da 12 Levha Kanunları ve toplumsal statüye göre farklı cezalar; Türkistan’da ise yazısız töre hukuku öne çıkmıştır.

Aile ve kadın hukukunda da medeniyetler arasında farklılıklar görülür. Mezopotamya’da ataerkil düzen güçlüdür. Hititlerde evlilik sözleşmeleriyle aile bireylerinin hakları düzenlenmiştir. Roma’da paterfamilias hâkimiyeti görülür. Türklerde aile devletin temeli kabul edilmiş ve kadın konargöçer yaşam içinde erkeğe eşit aile üyesi olarak değerlendirilmiştir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Hukuk, adalet, hürriyet, kısasa kısas ve töre kavramlarını açıklayabilmelisin.
• Eski Çağ’daki nehir yoluyla yargılama örneğini yorumlayabilmelisin.
• Mezopotamya hukukunun temel özelliklerini söyleyebilmelisin.
• Urkagina Kanunları’nın önemini açıklayabilmelisin.
• Hammurabi Kanunları’nı 282 madde ve kısasa kısas ilkesiyle ilişkilendirebilmelisin.
• Eski Mısır hukukunun genel özelliklerini açıklayabilmelisin.
• Anadolu hukukunun Mezopotamya’dan etkilenmesini yorumlayabilmelisin.
• Hitit Kanunları’nı 200 madde, kil tablet ve para-tazminat uygulamalarıyla ilişkilendirebilmelisin.
• 12 Levha Kanunları’nın Roma hukukundaki yerini açıklayabilmelisin.
• Roma hukukunda toplumsal statünün cezalara etkisini örnekleyebilmelisin.
• Türkistan’daki töre hukukunun temel özelliklerini açıklayabilmelisin.
• Hun hukukunda caydırıcılık ve kısa hapis uygulamasını yorumlayabilmelisin.
• Mezopotamya, Hitit, Roma ve Türk aile-kadın düzenlemelerini karşılaştırabilmelisin.
• Yazılı ve yazısız hukuk sistemlerinin benzer ve farklı yönlerini açıklayabilmelisin.