9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Dilin Zenginliği Özgünlük Konu Anlatımı

Özgünlük

Bir sınıfta yirmi öğrenciye “Yağmuru anlatan bir cümle yazın” dendiğini düşünün. On beşi “Yağmur, gökyüzünün gözyaşlarıdır” gibi daha önce defalarca duyulmuş bir cümle yazarsa, geriye kalan beş öğrencinin “Yağmur, şehrin pencerelerine kısa kısa mektup yazdı” gibi kendine özgü bir söyleyiş bulması dikkat çeker. İşte bu fark özgünlüktür. Özgünlük; bir anlatımın başkasından alınmış, hazır ve herkesçe kullanılan kalıplardan oluşmayıp söyleyenin kendi düşünce, duygu ve bakış açısını yansıtmasıdır. Özgün bir anlatım yeni bir bakış, yeni bir söyleyiş ve kişisel bir ses taşır. 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda “Özgünlük” konusu; özgünlüğün tanımını, özgün düşünce ile özgün söyleyişi, klişe ve kalıp ifadelerle farkını, taklit ve intihali, özgünlüğü sağlayan unsurları ve üslupla ilişkisini kapsar. Özgünlük, edebiyatın ve iyi yazmanın en değerli ölçütlerinden biridir.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• özgünlüğü tanımlayabilmesi,
• özgün düşünce ile özgün söyleyişi ayırt edebilmesi,
• klişe ve kalıp ifadeleri tanıyabilmesi,
• taklit ve intihali özgünlükten ayırabilmesi,
• özgünlüğü sağlayan unsurları (kişisel bakış, yeni benzetme, yeni imge, kendi sözcük seçimi) sayabilmesi,
• özgünlük, üslup ve yaratıcılık arasındaki ilişkiyi açıklayabilmesi,
• klişe bir cümleyi özgün hâle getirebilmesi

gerekir.

Özgünlük Nedir?

• Özgünlük: Bir anlatımın başkalarından alınmamış, söyleyenin kendi bakış açısını ve söyleyişini taşımasıdır.
• Özgün anlatım yeni, kişisel ve ayırt edicidir.
• Özgünlük yalnız edebî metinde değil; kompozisyonda, konuşmada, fikir yazılarında da aranır.
• Özgünlük, hem düşüncede (ne söylendiği) hem söyleyişte (nasıl söylendiği) aranır.
• Özgün bir yazar okura tanıdık bir konuyu bile yeni bir açıdan gösterir.
• Özgünlük, yaratıcılık ve hayal gücüyle yakından ilişkilidir.

Özgün Düşünce ve Özgün Söyleyiş

Özgün Düşünce

• Konuya yeni bir açıdan bakmak, başkalarının görmediği bir yönü fark etmek.
• Herkesin söylediğini tekrar etmek yerine kendi yargısını kurmak.

Özgün Söyleyiş

• Aynı düşünceyi yeni sözcük, yeni benzetme ve yeni imgelerle ifade etmek.
• Hazır deyim ve kalıp yerine kendi cümlesini kurmak.

Klişe ve Kalıp İfadeler

• Klişe: Çok kullanıldığı için etkisini yitirmiş hazır söz ya da düşüncedir.
• Kalıp ifade: Herkesin düşünmeden kullandığı ortak söyleyişlerdir.
• Klişeler anlatımı sıradanlaştırır ve özgünlüğü azaltır.
• Klişe örnekleri: “Gözleri yıldız gibi parlıyordu”, “Hayat bir yolculuktur”, “Zaman nehir gibi akıp geçti”.
• Atasözü ve deyimler dilin ortak malıdır; yerinde kullanılırsa sorun olmaz, ama yalnız onlara yaslanmak özgünlüğü azaltır.

Taklit ve İntihal

• Taklit: Başkasının üslubunu, söyleyişini ya da düşüncesini kendi katkısı olmadan özenle yinelemektir.
• İntihal: Başkasının sözünü ya da eserini kaynak göstermeden kendi eseri gibi sunmaktır.
• Taklit ve intihal özgünlüğün karşıtıdır.
• Alıntı yapmak serbesttir; ancak alıntı belirtilmeli ve kaynak gösterilmelidir.
• Başkasından etkilenmek doğaldır; önemli olan etkiyi kendi sesine dönüştürmektir.

Özgünlüğü Sağlayan Unsurlar

• Kişisel bakış açısı ve gözlem.
• Yeni benzetme, yeni imge, yeni söz sanatı kullanımı.
• Kendi sözcük seçimi ve cümle kuruluşu.
• Konuya alışılmadık bir yönden yaklaşma.
• Klişelerden ve hazır kalıplardan kaçınma.
• Kendi duygu ve deneyimini dürüstçe yansıtma.
• Üslubunu bulmak ve ona sadık kalmak.

Özgünlük, Üslup ve Yaratıcılık

• Üslup: Bir yazarın ya da konuşanın kendine özgü anlatım biçimidir. Özgünlük, üslubun temel koşuludur.
• Yaratıcılık: Yeni bir şey ortaya koyabilme gücüdür. Özgünlük, yaratıcılığın ürünüdür.
• Özgün yazar zamanla tanınır üslup geliştirir; okur birkaç cümleden yazarı tanıyabilir.
• Özgünlük kendini tekrar etmek anlamına gelmez; yazar sürekli yenilenir.

Özgünlük ve Diğer Kavramlar

• Duruluk: Fazlalık ve yabancı öge olmaması.
• Yalınlık: Süs ve gösterişten kaçınma.
• Akıcılık: Takılmadan okunma.
• Özgünlük: Başkasına benzemeyen, kişisel anlatım.
• Bir anlatım yalın ve akıcı olabilir; ama klişelerle doluysa özgün değildir.
• Özgün anlatım süslü de yalın da olabilir; ölçüt, kişisel ve yeni olmasıdır.

Özgün Anlatıma Nasıl Ulaşılır?

• Konuyu yazmadan önce kendi gözleminden bir örnek bul.
• İlk aklına gelen benzetmeyi sorgula; herkesin aklına gelen büyük ihtimalle klişedir.
• Duyularını kullan: ne gördün, duydun, kokladın?
• Aynı şeyi iki üç farklı biçimde yaz; en beklenmeyeni, ama yine de anlaşılır olanı seç.
• Yazdığını başkasının yazabileceği biçimde bırakma; kendi cümlene çevir.
• Okuyarak etkilen, ama kopyalama.

Özgünlüğün Önemi

• Özgün anlatım okurun dikkatini çeker ve metni akılda kalıcı yapar.
• Klişelerle yazılmış metinler birbirine benzer; okur hangisini okuduğunu unutur.
• Özgünlük yazarı kendi sesini bulmaya götürür; bu ses zamanla üslup olur.
• Öğrenci yazılarında özgünlük, kendi gözlem ve düşüncesine güvenmekle başlar.
• Özgünlük ahlaki bir değerdir de: başkasının emeğini sahiplenmemek, kaynak göstermek dürüstlüğün gereğidir.

Zor Problemler (Adım Adım)

Sınavlarda Görülen Soru Kalıpları

Aşağıdaki örnekler 9. sınıf yazılı sınav tarzı örneklerdir. Her kalıp için önce tanıma ipucu, sonra çözümlü örnek verilmiştir.

Sınavda En Önemli Bağlantılar

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Tanım Sorusu

Kişisel, yeni, taklit değil ipuçlarını ara.

Özgün mü Klişe mi Sorusu

Cümlenin sık duyulan hazır bir kalıp olup olmadığına bak.

Taklit ve İntihal Sorusu

Kaynak gösterilip gösterilmediğine ve kendi katkısına bak.

Özgünleştirme Sorusu

Kişisel gözlem ve yeni imge ekle; klişeyi çıkar.

Kavram Sorusu

Özgünlük, üslup, yaratıcılık, yalınlık ayrımını hatırla.

Konu Özeti

Özgünlük: kişisel, yeni, başkasından alınmamış anlatım.

Özgünlüğü zayıflatanlar: klişe, kalıp ifade, taklit, intihal.

Özgünlüğü sağlayanlar: kişisel bakış, yeni imge, kendi sözcük seçimi, klişeden kaçınma.

İlişkili kavramlar: üslup, yaratıcılık, yalınlık, duruluk, akıcılık.