9. Sınıf Edebiyat Giriş Gelişme Sonuç Konu Anlatımı

Giriş – Gelişme – Sonuç

Giriş, gelişme ve sonuç; bir metindeki düşüncelerin, bilgilerin veya olayların **okurun anlayabileceği düzenli bir bütün hâlinde sunulmasını** sağlayan temel metin yapısıdır. Bu yapı özellikle açıklayıcı, bilgilendirici, tartışmacı ve düşünce ağırlıklı metinlerde belirgindir; anlatı metinlerinde de genel düzeni açıklamak için kullanılabilir.

Giriş Bölümü Nedir?

Giriş, metnin konusunu okura açan ve metnin ilerleyen bölümlerine hazırlık yapan bölümdür.

Girişte:

• konu tanıtılabilir,
• problem ortaya konabilir,
• temel kavram açıklanabilir,
• dikkat çekici bir soru sorulabilir,
• kısa bir gözlem verilebilir,
• ana düşünceye hazırlık yapılabilir.

Giriş Bölümünün Özellikleri

İyi bir giriş:

• konuya uygun olmalı,
• gereksiz ayrıntıya girmemeli,
• gelişme bölümüne zemin hazırlamalı,
• metnin yönünü belirginleştirmeli,
• okurun ilgisini metne çekebilmelidir.

Girişte Ana Düşünce Bulunabilir mi?

Evet.

Bazı metinlerde ana düşünce:

• girişte açıkça verilebilir,
• gelişmede sezdirilebilir,
• sonuçta kesinleştirilebilir.

Gelişme Bölümü Nedir?

Gelişme, girişte ortaya konan konunun veya düşüncenin ayrıntılı biçimde işlendiği bölümdür.

Bu bölümde:

• açıklamalar yapılır,
• örnekler verilir,
• neden-sonuç ilişkileri kurulur,
• karşılaştırmalar yapılır,
• veriler kullanılabilir,
• görüşler gerekçelendirilir,
• farklı yönler tartışılabilir.

Gelişmede Yardımcı Düşünceler

Gelişme bölümünde ana düşünceyi destekleyen yardımcı düşünceler bulunur.

Yardımcı düşünceler:

• ana düşünceyi açıklar,
• ayrıntılandırır,
• gerekçelendirir,
• örneklendirir.

Gelişmede Düşünceyi Geliştirme Yolları

Gelişme bölümünde:

• tanımlama,
• örneklendirme,
• karşılaştırma,
• tanık gösterme,
• sayısal verilerden yararlanma,
• benzetme

gibi düşünceyi geliştirme yolları kullanılabilir.

Gelişmede Paragraflar Arası Bağ

Gelişme birden fazla paragraftan oluşabilir.

Her paragraf:

• konunun farklı bir yönünü işleyebilir,
• önceki paragrafı tamamlayabilir,
• yeni bir alt düşünceye geçebilir.

Sonuç Bölümü Nedir?

Sonuç, metinde işlenen düşüncelerin veya bilgilerin ulaştığı noktayı gösteren bölümdür.

Sonuçta:

• ana düşünce yeniden vurgulanabilir,
• genel bir değerlendirme yapılabilir,
• çıkarım sunulabilir,
• öneri verilebilir,
• çözüm yolu önerilebilir,
• metin anlam bakımından tamamlanabilir.

Sonuç Bölümü Mutlaka Özet midir?

Hayır.

Sonuç:

• kısa bir özet yapabilir,
• yeni bir genel yargı ortaya koyabilir,
• öneri sunabilir,
• okuyucuya çağrıda bulunabilir.

Sonuçta Yeni Bilgi Verilebilir mi?

Sonuç bölümünde yeni bir ayrıntının bulunması mümkündür; ancak bu ayrıntı metnin genel çizgisiyle bağlantılı olmalıdır.

Ana konudan kopuk, geniş ve yeni bir tartışmanın sonuç bölümünde açılması metnin bütünlüğünü zayıflatabilir.

Giriş – Gelişme – Sonuç Arasındaki Bağ

Bu üç bölüm bir zincir oluşturur:

Giriş:

• konuyu açar.

Gelişme:

• konuyu işler.

Sonuç:

• işlenen düşünceyi bir yargıya veya tamamlanmış anlama bağlar.

Metin Bütünlüğü

Metin bütünlüğü, bölümlerin:

• aynı ana konuya bağlı olması,
• birbirini desteklemesi,
• düşüncenin mantıklı sırayla ilerlemesi

ile sağlanır.

Bağdaşıklık ve Tutarlılık Açısından Yapı

Giriş-gelişme-sonuç düzeni:

• düşüncelerin birbiriyle bağlantılı olmasına,
• konu dışına çıkılmamasına,
• okurun düşünce akışını takip etmesine

yardımcı olur.

Girişte Soru Kullanımı

Metin bazen bir soruyla başlayabilir.

Örneğin: “Gün içinde telefonumuza kaç kez baktığımızı hiç düşündük mü?”

Bu soru:

• okurun dikkatini çekebilir,
• konuyu açabilir,
• gelişme bölümünde cevaplanacak bir problem oluşturabilir.

Girişte Tanım Kullanımı

“Geri dönüşüm, kullanılabilir atıkların yeniden üretim sürecine kazandırılmasıdır.”

Bu tür bir tanım:

• temel kavramı açıklar,
• metnin gelişme bölümüne zemin hazırlar.

Girişte Örnek Kullanılabilir mi?

Evet.

Ancak kullanılan örnek:

• konuyu açma işlevi taşımalı,
• gelişmede işlenecek ana düşünceye bağlanmalıdır.

Gelişmede Örneklendirme

Örneklendirme:

• soyut düşünceyi somutlaştırır,
• ana görüşü anlaşılır hâle getirir,
• okura kanıt veya açıklama sunabilir.

Gelişmede Karşılaştırma

İki durum:

• benzerlik,
• farklılık,
• üstünlük,
• değişim

bakımından karşılaştırılabilir.

Gelişmede Neden – Sonuç

Bir durumun nedenleri veya sonuçları gelişme bölümünde açıklanabilir.

Örneğin: “Plansız kentleşme yeşil alanların azalmasına yol açabilir.”

Bu cümlede neden-sonuç bağı vardır.

Sonuçta Değerlendirme

Sonuç bölümünde yazar:

• önceki düşünceleri değerlendirebilir,
• genel yargıya ulaşabilir.

Sonuçta Öneri

Metin çözüm önerisiyle bitebilir.

Örneğin: “Bu nedenle okullarda medya okuryazarlığı çalışmalarına daha fazla yer verilmelidir.”

Bu ifade metnin ana konusuyla bağlantılıysa sonuç bölümünde kullanılabilir.

Sonuçta Çağrı

Bazı metinler:

• okuyucuyu düşünmeye,
• davranış değiştirmeye,
• bir konuda dikkatli olmaya

çağırabilir.

Giriş – Gelişme – Sonuç ile Serim – Düğüm – Çözüm Farkı

Bu iki yapı sık karıştırılır.

Giriş-gelişme-sonuç:

• düşünce ve metin düzenini genel olarak açıklar.

Serim-düğüm-çözüm:

• özellikle olay çevresinde gelişen anlatıların olay yapısını açıklar.

Anlatı Metinlerinde Giriş – Gelişme – Sonuç

Bir hikâyenin genel düzeni:

• başlangıç,
• olayların gelişimi,
• son

şeklinde de incelenebilir.

Ancak olay örgüsünün teknik aşamalarını belirlemek istendiğinde serim-düğüm-çözüm kavramları daha uygundur.

Bilgilendirici Metinlerde Yapı

Bilgilendirici metinlerde:

• girişte konu tanıtılır,
• gelişmede açıklamalar ve örnekler verilir,
• sonuçta genel değerlendirme yapılır.

Tartışmacı Metinlerde Yapı

Tartışmacı metinde:

• girişte tartışılan konu veya görüş ortaya konabilir,
• gelişmede gerekçeler ve karşı görüşler ele alınabilir,
• sonuçta yazar kendi yargısını netleştirebilir.

Giriş Cümlesini Bulma

Giriş cümlesi genellikle:

• önceki bir cümleye açıkça bağlı değildir,
• konuyu başlatır,
• kendinden önce açıklama gerektirmez.

Gelişme Cümlesini Bulma

Gelişme cümlesi:

• önceki düşünceyi açıklar,
• örnekler,
• gerekçelendirir,
• karşılaştırır,
• ayrıntılandırır.

Sonuç Cümlesini Bulma

Sonuç cümlesi:

• önceki düşünceleri geneller,
• çıkarım yapar,
• değerlendirme sunar,
• öneri veya yargıyla tamamlar.

Bağlaçlara Fazla Güvenmemek

“Sonuç olarak” ifadesi güçlü bir ipucu olsa da bölümün işlevi içerikten anlaşılmalıdır.

Benzer biçimde:

• bir metin bağlaç kullanmadan da sonuca ulaşabilir,
• “örneğin” sözcüğü girişte de kullanılabilir.

Paragraf Sıralama Sorularında Yapı

Karışık cümle veya paragrafları sıralarken:

1. Konuyu açan cümleyi bul.
2. Açıklama ve örnekleri ana düşünce etrafında sırala.
3. Genelleme veya değerlendirme yapan cümleyi sona yerleştir.
4. Zamir ve bağlaçların gönderimlerini kontrol et.

Konu Dışı Cümle

Gelişme bölümünde yer alan bir cümle ana konuyla ilişkili değilse:

• düşünce akışı bozulabilir,
• paragrafın bütünlüğü zayıflayabilir.

Sonucun Girişle Bağ Kurması

Etkili bir sonuç:

• girişte açılan probleme dönebilir,
• girişte sorulan soruyu cevaplayabilir,
• başlangıçtaki temel düşünceyi daha kapsamlı bir yargıya bağlayabilir.

Bu kullanım metinde çerçeve bütünlüğü oluşturur.

Kısa Metin Üzerinde Çözümleme

“Günümüzde gençlerin önemli bir bölümü gün içinde uzun süre ekran karşısında kalıyor. Uzun süreli ekran kullanımı uyku düzenini bozabilir, fiziksel hareketi azaltabilir ve dikkatin dağılmasına yol açabilir. Özellikle yatmadan hemen önce telefon kullanımının uyku kalitesini düşürdüğünü gösteren çalışmalar bulunmaktadır. Bu nedenle ekran süresini bilinçli biçimde düzenlemek sağlıklı günlük yaşam için önemlidir.”

Giriş:

• ekran kullanımının yaygınlığı ortaya konur.

Gelişme:

• olası etkiler ve örnek bilgi açıklanır.

Sonuç:

• ekran süresinin bilinçli düzenlenmesi gerektiği yargısına ulaşılır.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Giriş yalnız ilk cümle demek değildir.
2. Girişte ana düşünce bulunabilir.
3. Girişte örnek veya soru kullanılabilir.
4. Gelişme metnin en uzun bölümü olmak zorunda değildir.
5. Gelişmede yardımcı düşünceler bulunur.
6. Gelişmede kanıt, örnek ve karşılaştırma kullanılabilir.
7. Sonuç yalnız özet değildir.
8. Sonuçta değerlendirme veya öneri bulunabilir.
9. Sonuçta bambaşka bir konu ayrıntılı biçimde başlatılmamalıdır.
10. Ana düşünce yalnız sonuçta bulunmaz.
11. Giriş-gelişme-sonuç ile serim-düğüm-çözüm bire bir aynı değildir.
12. Bağlaçlar güçlü ipucu olabilir ama tek ölçüt değildir.
13. “Bu nedenle” her zaman sonuç bölümü demek değildir.
14. Giriş cümlesi önceki bilgiye bağımlı olmamalıdır.
15. Gelişme cümlesi ayrıntılandırma işlevi taşır.
16. Sonuç cümlesi genelleme veya değerlendirme yapabilir.
17. Paragraf sıralamada gönderim ilişkileri önemlidir.
18. Konu dışı cümle metin bütünlüğünü bozar.
19. Sonuç girişteki probleme dönebilir.
20. En önemli ölçüt, cümlenin veya paragrafın metindeki görevidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Giriş Sorusu

Metin hangi konuyu açıyor?

Hangi cümle önceki bilgiye ihtiyaç duymadan başlayabilir?

Gelişme Sorusu

Hangi cümle açıklama, örnek, gerekçe veya karşılaştırma yapıyor?

Sonuç Sorusu

Hangi cümle önceki düşünceleri genel bir yargıya bağlıyor?

Paragraf Sıralama Sorusu

Önce konu açılır, sonra ayrıntılar geliştirilir, en sonda değerlendirme yapılır.

Ana Düşünce Sorusu

Ana düşüncenin yalnız sonuçta olmak zorunda olmadığını unutma.

Serim-Düğüm-Çözüm Karşılaştırması

Düşünce düzeni mi soruluyor, olay örgüsü mü? Önce bunu ayır.

Konu Özeti

Giriş: konuyu açar ve çerçeveyi kurar.

Gelişme: konuyu ayrıntılandırır, açıklar ve destekler.

Sonuç: metni genel yargı, çıkarım, öneri veya değerlendirmeyle tamamlar.

Yardımcı düşünce: gelişmede ana düşünceyi destekler.

Metin bütünlüğü: bölümlerin aynı ana konuya bağlı ve mantıklı biçimde ilerlemesidir.

Serim-düğüm-çözüm: olay yapısına ait ayrı bir modeldir.