9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Anlatıcı Konu Anlatımı

Anlatıcı

Anlatıcı; hikâye, roman, masal ve benzeri anlatmaya bağlı metinlerde olayları, kişileri, mekânı ve zamanı okura aktaran kurmaca sestir. Anlatıcı ile gerçek yazar aynı kavram değildir. Yazar metni oluşturan gerçek kişidir; anlatıcı ise yazarın metin içinde oluşturduğu aktarım sesidir.

Anlatıcının Görevi

Anlatıcı:

• olayları aktarır,
• kişileri tanıtır,
• mekânı betimler,
• zaman geçişlerini düzenler,
• bazı bilgileri açıklar,
• okurun olayları hangi bilgiler üzerinden izleyeceğini belirler.

Yazar ile Anlatıcı Arasındaki Fark

Yazar gerçek kişidir. Anlatıcı kurmaca yapının bir unsurudur.

Anlatıcı ile Başkişi Arasındaki Fark

Başkişi olayların merkezindeki kişidir. Anlatıcı ise olayları aktaran sestir.

Bazı metinlerde başkişi anlatıcı olabilir. Bazı metinlerde anlatıcı yalnızca olayların tanığıdır veya olayların tamamen dışındadır.

Birinci Kişi Anlatıcı

Birinci kişi anlatıcı genellikle:

• ben,
• biz

anlatımını kullanır.

Olayların içinde yer alır ve çoğunlukla:

• kendi gördüklerini,
• kendi duyduklarını,
• kendi bildiklerini,
• kendi duygu ve düşüncelerini

aktarır.

Kahraman Anlatıcı

Olayların merkezindeki kişinin yaşadıklarını kendisinin anlatmasıdır.

Tanık Anlatıcı

Birinci kişi anlatıcı olayların içinde olabilir ancak başkişi olmayabilir. Başka bir kişinin yaşadıklarını gözlemleyerek aktarabilir.

Üçüncü Kişi Anlatıcı

Olayların:

• o,
• onlar

üzerinden aktarılmasıdır.

Gözlemci Anlatıcı

Gözlemci anlatıcı, kişilerin:

• hareketlerini,
• konuşmalarını,
• yüz ifadelerini,
• dışarıdan görülebilen davranışlarını

aktarır.

Kamera gibi dışarıdan gözlem yapar.

Hâkim Anlatıcı

Hâkim anlatıcının bilgi alanı geniştir.

Şunları bilebilir:

• kişilerin düşünceleri,
• geçmişte yaşananlar,
• kişilerin bilmediği bilgiler,
• farklı mekânlarda aynı anda gerçekleşen olaylar.

Anlatıcının Bilgi Alanı

Anlatıcıyı belirlemek için şu sorular önemlidir:

• Kimin düşüncesini biliyor?
• Kaç kişinin iç dünyasına girebiliyor?
• Farklı yerlerdeki olayları biliyor mu?
• Kişilerin bilmediği bilgileri verebiliyor mu?
• Yalnız dışarıdan gözlediği şeyleri mi aktarıyor?

Anlatıcı ve Bakış Açısı

Anlatıcı:

• kim anlatıyor?

Bakış açısı:

• hangi konumdan,
• ne kadar bilgiyle,
• hangi algı sınırlarıyla anlatıyor?

Birinci Kişi Anlatıcının Bilgi Sınırı

Birinci kişi anlatıcı doğal olarak:

• kendi deneyimine,
• duyduklarına,
• öğrendiklerine

bağlıdır.

Başka bir kişinin zihnini doğrudan bilemez; ancak kişi ona bir şey söylemişse veya sonradan öğrenmişse bu bilgiyi aktarabilir.

Anlatıcıda Öznellik

Anlatıcı olayları:

• kendi duygularıyla,
• değerleriyle,
• önyargılarıyla

yorumlayabilir.

Güvenilir Anlatıcı

Anlatıcının söyledikleri:

• olaylarla uyumluysa,
• açık çelişki taşımıyorsa,
• diğer kanıtlarla destekleniyorsa

daha güvenilir görülebilir.

Güvenilmez Anlatıcı

Anlatıcı:

• yanlış hatırlayabilir,
• bilgi saklayabilir,
• kendisini haklı göstermeye çalışabilir,
• olayları önyargıyla yorumlayabilir.

Anlatıcı ve Zaman

Anlatıcı olayları:

• yaşandığı anda,
• yıllar sonra,
• geçmişe dönerek

aktarabilir.

Anlatıcı ve Mekân

Anlatıcının mekân bilgisi bilgi alanıyla ilişkilidir.

Gözlemci anlatıcı çoğunlukla bulunduğu veya gözleyebildiği çevreyi aktarırken hâkim anlatıcı farklı yerlerdeki olayları birlikte anlatabilir.

Anlatıcı ve Şahıs Kadrosu

Anlatıcı kişileri:

• doğrudan tanıtabilir,
• davranışları üzerinden gösterebilir,
• düşüncelerini aktarabilir,
• diğer kişilerin yorumlarına yer verebilir.

Doğrudan ve Dolaylı Karakterizasyon

“Ahmet sabırlı biriydi.” → doğrudan tanıtım.

“Ahmet saatlerce bekledi, tek kelime şikâyet etmedi.” → dolaylı tanıtım.

Anlatıcı Değişimi

Bazı metinlerde anlatıcı bölümden bölüme değişebilir.

Bu durumda:

• aynı olay farklı yorumlanabilir,
• bilgi miktarı değişebilir,
• anlatımın duygusal tonu değişebilir.

Çoklu Anlatıcı

Bir metinde birden fazla anlatıcının kullanılmasıdır.

Anlatıcının Dili ve Üslubu

Anlatıcının:

• sözcük seçimi,
• cümle yapısı,
• mizahi veya ciddi tonu,
• duygusal veya mesafeli yaklaşımı

onun kişiliği ve olaylara bakışı hakkında ipucu verebilir.

Diyalog ile Anlatıcıyı Karıştırmamak

Karakterlerin konuşması anlatıcı sesi değildir.

Diyalog:

• kişilerin doğrudan konuşmasıdır.

Anlatıcı:

• bu konuşmaları ve olayları aktaran sestir.

İç Konuşma ile Anlatıcı Değişimini Karıştırmamak

Bir karakterin düşüncelerinin doğrudan verilmesi, anlatıcının mutlaka değiştiği anlamına gelmez.

Üçüncü kişi anlatım sürerken karakterin iç sesi kısa süreli aktarılabilir.

Anlatıcıyı Bulma Yöntemi

1. Olayları aktaran temel sesi bul.
2. Ben/biz mi, o/onlar mı kullanılıyor bak.
3. Anlatıcı olayların içinde mi belirle.
4. Başkişi mi, tanık mı incele.
5. Kaç kişinin iç dünyasını biliyor kontrol et.
6. Farklı mekânlardaki olayları bilip bilmediğine bak.
7. Yorum yapıyorsa öznellik düzeyini incele.
8. Diyalogları temel anlatıcı sesiyle karıştırma.

Kısa Metin Üzerinde Anlatıcı

“Sabah istasyona vardığımda tren çoktan hareket etmişti. Koşarak perona çıktım ama yetişemedim. O an bütün planlarımın değiştiğini düşündüm.”

Bu parçada:

• birinci kişi anlatımı vardır,
• anlatıcı olayın içindedir,
• kendi düşüncesini aktarır.

Üçüncü Kişi Örneği

“Deniz kapıyı açtı ve içeri girdi. Masadaki mektubu gördü fakat dokunmadı. Mektubun onu yıllardır aradığı gerçeğe götüreceğini henüz bilmiyordu.”

Anlatıcı Deniz’in bilmediği bir bilgiye sahiptir. Bu durum bilgi alanının karakterden geniş olduğunu gösterir.

Gözlemci Örneği

“Adam pencereye yaklaştı. Perdeyi araladı. Sokakta bekleyen araca baktı ve perdeyi kapattı.”

Yalnız gözlenebilir davranışlar aktarılmıştır.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Yazar ile anlatıcı aynı değildir.
2. Anlatıcı ile başkişi aynı olmak zorunda değildir.
3. Birinci kişi anlatıcı ben/biz anlatımı kullanır.
4. Ben anlatıcı her zaman kahraman anlatıcı değildir.
5. Tanık anlatıcı olayların içinde olabilir.
6. Üçüncü kişi anlatıcı o/onlar anlatımı kullanabilir.
7. Üçüncü kişi anlatıcı her zaman hâkim değildir.
8. Gözlemci anlatıcı dışarıdan gözlenebilir bilgileri aktarır.
9. Hâkim anlatıcının bilgi alanı geniştir.
10. Anlatıcı ile bakış açısı aynı değildir.
11. Birinci kişi anlatıcı doğal olarak sınırlı bilgiye sahiptir.
12. Anlatıcının yorumları öznel olabilir.
13. Anlatıcının her sözü mutlak gerçek değildir.
14. Güvenilmez anlatıcı metindeki diğer kanıtlarla çelişebilir.
15. Anlatıcı değişimi bilgi ve tonu değiştirebilir.
16. Bir metinde birden fazla anlatıcı bulunabilir.
17. Karakter konuşması anlatıcı sesi olmak zorunda değildir.
18. İç konuşma anlatıcı değişimi değildir.
19. Anlatıcının dili kişiliği hakkında ipucu verebilir.
20. Anlatıcıyı belirlerken zamir, konum ve bilgi alanı birlikte incelenmelidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Yazar-Anlatıcı Sorusu

Gerçek kişiyi kurmaca sesten ayır.

Birinci Kişi Sorusu

Ben/biz kullanımına ve anlatıcının olay içindeki konumuna bak.

Üçüncü Kişi Sorusu

O/onlar kullanımını belirledikten sonra bilgi alanını incele.

Kahraman Anlatıcı Sorusu

Anlatıcı olayların merkezindeki kişi mi kontrol et.

Tanık Anlatıcı Sorusu

Anlatıcı olayların içinde ancak merkezde başka biri mi bak.

Gözlemci Anlatıcı Sorusu

Yalnız dış davranış ve konuşmalar mı veriliyor incele.

Hâkim Anlatıcı Sorusu

Birden fazla kişinin iç dünyası veya farklı yerlerdeki olaylar biliniyor mu kontrol et.

Güvenilirlik Sorusu

Anlatıcının söylediklerini metindeki diğer olaylarla karşılaştır.

Konu Özeti

Anlatıcı: olayları aktaran kurmaca ses.

Yazar: metni oluşturan gerçek kişi.

Birinci kişi: ben/biz.

Kahraman anlatıcı: olayların merkezindeki birinci kişi.

Tanık anlatıcı: olay içinde, merkez dışında olabilir.

Üçüncü kişi: o/onlar.

Gözlemci anlatıcı: dışarıdan görülebilenleri aktarır.

Hâkim anlatıcı: geniş bilgi alanına sahiptir.

Bakış açısı: anlatıcının bilgi ve algı konumu.

Çoklu anlatıcı: birden fazla anlatıcının kullanılması.