9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Anlamın Yapı Taşları Konu Anlatımı

Anlamın Yapı Taşları

Bir metnin anlamı sözcüklerle başlar, cümlelerle gelişir ve paragraflarla bütünlük kazanır. Sözcük anlamın en küçük yapı taşıdır; sözcükler bir araya gelerek cümleyi, cümleler de paragrafı oluşturur. Bu yüzden iyi anlayabilmek için sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını, sözcükler arasındaki anlam ilişkilerini, cümlelerdeki neden–sonuç, amaç–sonuç ve koşul gibi bağları ve paragrafın nasıl kurulduğunu bilmek gerekir. 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda “Anlamın Yapı Taşları” teması; sözcükte anlam (gerçek, yan, mecaz, terim), sözcükler arası ilişkiler (eş sesli, eş anlamlı, zıt anlamlı), cümlede anlam ilişkileri ve paragrafın yapısını kapsar.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• sözcüğün gerçek, yan, mecaz ve terim anlamlarını ayırt edebilmesi,
• eş sesli, eş anlamlı (yakın anlamlı) ve zıt anlamlı sözcükleri tanıyabilmesi,
• cümlelerdeki neden–sonuç, amaç–sonuç, koşul–sonuç ve karşılaştırma ilişkilerini belirleyebilmesi,
• tanımlama, örnekleme ve benzetme gibi anlatım yollarını ayırt edebilmesi,
• paragrafın giriş, gelişme ve sonuç bölümlerini tanıyabilmesi,
• ana düşünceyi ve yardımcı düşünceleri paragrafta bulabilmesi

gerekir.

Sözcükte Anlam

• Gerçek (temel) anlam: sözcüğün akla ilk gelen, sözlükteki ilk anlamıdır. Örnek: Soğuk su içtim.
• Yan anlam: sözcüğün gerçek anlamıyla bağlantılı olarak kazandığı diğer anlamlardır. Örnek: Masanın ayağı kırıldı. (ayak: yan anlam)
• Mecaz anlam: sözcüğün gerçek anlamıyla ilgisi olmayacak biçimde, benzetme yoluyla kullanılmasıdır. Örnek: Soğuk bir insandı. (soğuk: mecaz)
• Terim anlam: bilim, sanat veya meslek alanına özgü kavramları karşılayan anlamdır. Örnek: Üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir. (üçgen: terim)
• Sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı cümleye, yani bağlama bakılarak anlaşılır.

Sözcükler Arası Anlam İlişkileri

• Eş sesli (sesteş) sözcükler: yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları farklı sözcüklerdir. Örnek: yüz (sayı, çehre, yüzmek).
• Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler: anlamları aynı ya da çok yakın, yazılışları farklı sözcüklerdir. Örnek: büyük – kocaman, güzel – hoş.
• Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler: anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir. Örnek: uzun – kısa, sıcak – soğuk.
• Yakın anlamlı sözcükler tamamen aynı değildir; küçük anlam farkları vardır.
• Çok anlamlılık: bir sözcüğün birden fazla anlamı olmasıdır; bağlama göre anlam seçilir.

Cümlede Anlam İlişkileri

• Neden–sonuç: bir olayın nedeni ve sonucunu bildirir. Örnek: Yağmur yağdığı için maç ertelendi.
• Amaç–sonuç: bir eylemin hangi amaçla yapıldığını bildirir. Örnek: Sınavı kazanmak için çok çalıştı.
• Koşul–sonuç: bir şeyin gerçekleşmesi başka bir şeye bağlıdır. Örnek: Erken kalkarsan treni yakalarsın.
• Karşılaştırma: iki durumu birbiriyle kıyaslar. Örnek: Bu kitap öbüründen daha ilginç.
• Öznel ve nesnel yargı, çıkarım ve benzetme de cümlede anlam ilişkileri kurar.
• Tanımlama: bir kavramın ne olduğunu açıklar. Örnek: Kitap, yazılı sayfaların ciltlenmiş hâlidir.
• Örnekleme: bir düşünceyi örnekle destekler. Örnek: Meyveler, örneğin elma ve armut, vitamin kaynağıdır.

Paragraf ve Yapısı

• Paragraf: bir düşünceyi başlı başına anlatan, birbiriyle ilişkili cümlelerden oluşan metin parçasıdır.
• Giriş: konunun tanıtıldığı bölüm. Gelişme: düşüncenin açıldığı ve desteklendiği bölüm. Sonuç: düşüncenin toparlandığı bölüm.
• Ana düşünce: paragrafın asıl mesajı; yardımcı düşünceler: ana düşünceyi destekleyen ayrıntılar.
• Konu cümlesi: genellikle paragrafın başında yer alan ve ana düşünceyi veren cümledir.
• Paragraf bir bütündür; cümleler birbirine anlam bağıyla bağlanır.
• Düşünceyi geliştirme yolları: tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, benzetme, sayısal verilerden yararlanma, tanık gösterme.

Zor Problemler (Adım Adım)

Sınavlarda Görülen Soru Kalıpları

Aşağıdaki örnekler 9. sınıf yazılı sınav tarzı örneklerdir. Her kalıp için önce tanıma ipucu, sonra çözümlü örnek verilmiştir.

Sınavda En Önemli Bağlantılar

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Sözcük Sorusu

Cümleye bak, gerçek anlama dön.

İlişki Sorusu

Eş sesli, eş anlamlı ve zıt anlamlıyı ayır.

Cümle Sorusu

Bağlacı ve eki bul.

Paragraf Sorusu

Konu cümlesini ve yardımcı düşünceleri ayır.

Yol Sorusu

Cümlenin ne yaptığını adlandır.

Konu Özeti

Sözcük anlamı: gerçek, yan, mecaz, terim.

Sözcük ilişkisi: eş sesli, eş anlamlı, zıt anlamlı.

Cümle ilişkisi: neden–sonuç, amaç–sonuç, koşul–sonuç, karşılaştırma.

Paragraf: giriş, gelişme, sonuç.

Geliştirme yolları: tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, benzetme.