9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Dilin Zenginliği Tutarlılık Konu Anlatımı

Tutarlılık

Bir arkadaşınız size “Hiç spor yapmam, hareketsiz yaşamayı severim ama her sabah koşuya çıkarım” dese ne düşünürsünüz? Cümlenin ilk yarısı ile ikinci yarısı birbirini yalanlıyor. Dinleyen kişi ne demek istendiğini anlamakta zorlanır; çünkü anlatım kendi içinde çelişmektedir. Tutarlılık; bir anlatımda düşüncelerin, anlamın ve biçimin birbiriyle çelişmeden, uyum içinde ilerlemesidir. Tutarlı bir metinde başta söylenen sonda yalanlanmaz, cümleler aynı çizgide birleşir, kişi ve zaman anlatım boyunca korunur. 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda “Tutarlılık” konusu; tutarlılığın tanımını, tutarsızlık türlerini (düşünce, anlam, zaman ve kişi), çelişkiyi, bütünlüğü sağlayan unsurları ve tutarsız anlatımı düzeltme yollarını kapsar. Tutarlılık, güvenilir ve anlaşılır bir anlatımın temelidir.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• tutarlılığı tanımlayabilmesi,
• tutarsız bir cümle veya metinde çelişkiyi bulabilmesi,
• düşünce, anlam, zaman ve kişi tutarsızlığını ayırt edebilmesi,
• tutarlılığı sağlayan unsurları sayabilmesi,
• tutarsız anlatımı düzeltebilmesi,
• tutarlılık, açıklık, duruluk ve akıcılık arasındaki farkı söyleyebilmesi,
• paragrafta ve metinde bütünlüğü gözetebilmesi

gerekir.

Tutarlılık Nedir?

• Tutarlılık: Anlatımda düşünce, anlam ve biçimin birbiriyle çelişmemesi, uyum içinde olmasıdır.
• Tutarlı anlatımda başta söylenenle sonda söylenen çatışmaz.
• Tutarlılık, düşüncenin ana çizgisinden sapmadan ilerlemesini gerektirir.
• Tutarsız anlatım okuru şaşırtır ve metne olan güveni zedeler.
• Tutarlılık yazılı anlatımda olduğu kadar konuşmada da aranır.
• Tutarlılık, bir anlatımın kendi içinde “tutması”dır.

Tutarsızlık Türleri

Düşünce Tutarsızlığı (Çelişki)

• Aynı anlatımda birbirine ters iki yargı bulunur.
• Örnek: “Yalnız yaşamayı severim, bu yüzden hep kalabalık ortamlarda bulunurum.”

Anlam Tutarsızlığı

• Cümledeki sözcükler ya da bölümler anlamca birbiriyle bağdaşmaz.
• Örnek: “Karanlık bir odada parlak renkleri açıkça seçebiliyordu.”

Zaman Tutarsızlığı

• Cümlede ya da metinde zaman kayması vardır; geçmiş ve gelecek karıştırılır.
• Örnek: “Dün okula gideceğim ve kitabımı alacaktım.”

Kişi Tutarsızlığı

• Özne ile yüklemin kişisi uyuşmaz ya da anlatım boyunca kişi gereksiz değişir.
• Örnek: “Ben sabah erken kalktı, kahvaltısını yaptı.”

Biçim ve Üslup Tutarsızlığı

• Aynı metinde gereksiz yere resmî ve argo anlatım karıştırılır.

Çelişki Nedir?

• Çelişki: Aynı anlatımda aynı konu hakkında birbirine ters iki yargının bulunmasıdır.
• Çelişen yargılar aynı anda doğru olamaz.
• Çelişki, tutarsızlığın en belirgin biçimidir.
• Örnek: “Bu film çok sıkıcıydı; bu yüzden heyecandan yerimde duramadım.”
• Her zıtlık çelişki değildir: “Gündüz sıcak, gece soğuktu.” cümlesinde zıt ifadeler farklı zamanlara ait olduğu için tutarlıdır.

Tutarlılığı Sağlayan Unsurlar

• Düşüncenin ana çizgisini korumak.
• Neden-sonuç ilişkilerini mantıklı kurmak.
• Zaman ve kişi uyumunu korumak.
• Özne-yüklem uyumuna dikkat etmek.
• Aynı konuda birbirine ters yargılardan kaçınmak.
• Üslubu metin boyunca korumak.
• Paragraflar arasında anlam geçişini sağlamak.
• Yazdıktan sonra metni baştan sona okuyup denetlemek.

Bütünlük: Paragrafta ve Metinde Tutarlılık

• Paragrafta bütün cümleler ana düşünceye hizmet etmelidir.
• Konu dışına çıkan cümle tutarlılığı bozar.
• Giriş, gelişme, sonuç bölümleri birbiriyle uyumlu olmalıdır.
• Başlık ile metin içeriği çelişmemelidir.
• Metnin başında verilen bilgi sonunda yalanlanmamalıdır.

Tutarlılık ve Diğer Kavramlar

• Açıklık: Anlamın net olması.
• Duruluk: Fazlalık ve yabancı öge olmaması.
• Yalınlık: Süs ve gösterişten kaçınma.
• Akıcılık: Takılmadan okunma.
• Özgünlük: Kişisel ve yeni anlatım.
• Tutarlılık: Düşünce, anlam ve biçimin çelişmemesi.
• Bir anlatım akıcı ve yalın olabilir ama kendi içinde çelişiyorsa tutarlı değildir.

Tutarsız Anlatımı Düzeltme

• Önce çelişen iki yargıyı bul.
• Hangisinin doğru olduğuna karar ver.
• Diğerini düzelt ya da çıkar.
• Zaman ve kişi uyumunu kontrol et.
• Neden-sonuç ilişkisini mantıkla sına.
• Düzelttiğin metni baştan sona yeniden oku.

Tutarlılığın Önemi ve Günlük Hayattaki Yeri

• Tutarlı konuşan kişiye güvenilir; sözü ile davranışı çelişen kişiye güven azalır.
• Haber, rapor ve dilekçe gibi metinlerde çelişki, metnin inandırıcılığını yok eder.
• Savunma ya da tartışma yazılarında önce söylenen görüşü sonra yalanlamak, savı çürütür.
• Sınavda cevap yazarken ilk cümleyle son cümle çelişirse puan kaybı yaşanır.
• Tutarlılık yalnız mantık değil, saygı konusudur: okurun ya da dinleyenin zamanını ve zekâsını gözetmektir.

Tutarlılık İçin Küçük Kontrol Listesi

• Başta söylediğimi sonda yalanlıyor muyum?
• Zaman ekleri ve zarfları birbirine uyuyor mu?
• Özne ile yüklemin kişisi aynı mı?
• Neden dediğim şey gerçekten sonucu doğuruyor mu?
• Her cümle ana düşünceye hizmet ediyor mu?
• Başlığım içeriğimle uyuşuyor mu?

Zor Problemler (Adım Adım)

Sınavlarda Görülen Soru Kalıpları

Aşağıdaki örnekler 9. sınıf yazılı sınav tarzı örneklerdir. Her kalıp için önce tanıma ipucu, sonra çözümlü örnek verilmiştir.

Sınavda En Önemli Bağlantılar

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Tanım Sorusu

Çelişmeme, uyum ve bütünlük ipuçlarını ara.

Çelişki Bulma Sorusu

Birbirini yalanlayan iki yargıyı işaretle.

Zaman-Kişi Sorusu

Zaman zarfı ile ek, özne ile yüklem uyumuna bak.

Düzeltme Sorusu

Çelişen yargıyı değiştir, anlamı koruyarak tutarlı kıl.

Kavram Sorusu

Tutarlılık, açıklık, yalınlık, özgünlüğün anahtar sözcüklerini hatırla.

Konu Özeti

Tutarlılık: anlatımda düşünce, anlam ve biçimin çelişmemesi.

Tutarsızlık türleri: düşünce, anlam, zaman, kişi, üslup.

Sağlayanlar: düşünce çizgisi, zaman-kişi uyumu, mantıklı neden-sonuç, bütünlük.

Bozanlar: çelişki, konu dışına çıkma, zaman kayması, kişi uyumsuzluğu.

İlişkili kavramlar: açıklık, duruluk, yalınlık, akıcılık, özgünlük.