9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Sözün İnceliği Estetik Değer Konu Anlatımı

Estetik Değer

Bir gün batımına bakıp “ne kadar güzel” demek, bir şiiri okuyunca içimizin ürpermesi, bir müzik parçasını dinlerken zamanın nasıl geçtiğini fark etmemek... Bunların hepsinde ortak olan şey, bir nesnenin ya da eserin bize verdiği estetik duygudur. Estetik, güzellik duygusunu ve sanatın değerini inceleyen bir düşünce alanıdır; estetik değer ise bir varlığın ya da sanat eserinin güzellik, uyum ve etkileyicilik açısından taşıdığı değerdir. 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda “Estetik Değer” konusu; estetik kavramını, estetik değeri, estetik hazzı, güzel, yüce, trajik ve komik gibi estetik kategorileri, sanat eserinde estetik ölçütleri ve estetik beğeninin değişkenliğini kapsar. Estetik değeri kavramak, edebî eserleri duyarak ve değerlendirerek okumayı sağlar.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• estetik ve estetik değer kavramlarını tanımlayabilmesi,
• estetik haz ve estetik tavrı açıklayabilmesi,
• güzel, çirkin, yüce, trajik ve komik kavramlarını ayırt edebilmesi,
• doğadaki ve sanattaki estetik değeri karşılaştırabilmesi,
• sanat eserinde biçim ve içerik uyumunu yorumlayabilmesi,
• estetik beğeninin kişiye, topluma ve döneme göre değişebileceğini açıklayabilmesi,
• edebî bir metinde estetik değeri oluşturan unsurları belirleyebilmesi

gerekir.

Estetik ve Estetik Değer

• Estetik: güzellik duygusunu, sanatın doğasını ve değerini inceleyen düşünce alanıdır. Sözcük Yunanca “duyumsama” anlamındaki bir sözcükten gelir.
• Estetik değer: bir varlığın ya da sanat eserinin güzellik, uyum, denge ve etkileyicilik bakımından taşıdığı değerdir.
• Estetik haz: güzel bir şeyle karşılaşınca duyulan çıkarsız zevktir; yararlı olduğu için değil, güzel olduğu için hoşlanılır.
• Estetik tavır: bir nesneye ya da esere çıkar gözetmeden, yalnızca güzelliği açısından bakmaktır.
• Estetik değer yalnızca sanat eserlerinde değil, doğada ve günlük yaşamda da bulunabilir.
• Faydacı değer ile estetik değer farklıdır: bir bardağın su taşıması fayda, güzel biçimi estetiktir.

Estetik Kategoriler

• Güzel: uyumu, dengeyi ve ahengi olan, hoşa giden şeydir. Örnek: sakin bir göl manzarası.
• Çirkin: uyumsuz ve hoşa gitmeyen şeydir; ancak sanatta çirkin de etkili biçimde kullanılabilir.
• Yüce: büyüklüğüyle insanı etkileyen, hayranlık ve ürperti uyandıran şeydir. Örnek: uçsuz bucaksız deniz, yüksek dağlar, fırtına.
• Trajik: acıklı, insanı yıkıma götüren büyük bir çatışmayı anlatan durumdur; acıma ve korku uyandırır. Örnek: kaderiyle mücadele edip yenilen kahraman.
• Komik: gülme uyandıran, beklenmedik ya da çelişkili durumdur. Örnek: çok ciddi görünmeye çalışan birinin düşmesi.
• Dramatik: gerilimli ve duygu yüklü, trajiğe göre daha yumuşak sonuçlanabilen durumdur.

Sanat Eserinde Estetik Değer

• Sanat eserinin estetik değeri biçim ve içerik uyumuna dayanır: ne söylendiği (içerik) ile nasıl söylendiği (biçim) birbirini tamamlar.
• Özgünlük: eser sanatçıya özgü olmalı, kopya olmamalıdır.
• Ahenk, denge, simetri, ritim ve bütünlük estetik değeri artırır.
• Duygu ve düşünceyi etkili biçimde iletebilmek eseri değerli kılar.
• Edebî eserde estetik değeri oluşturan unsurlar: dil kullanımı, imgeler, söz sanatları, ahenk ve kurgu.
• Estetik değer, eserin yaratıldığı döneme ve yoruma göre farklı algılanabilir.

Doğa Güzelliği ve Sanat Güzelliği

• Doğa güzelliği kendiliğinden vardır; sanatçının emeğiyle oluşmaz.
• Sanat güzelliği insan eliyle, bilinçli olarak yaratılır; sanatçının duygu ve düşüncesini taşır.
• Doğadaki güzelliği sanatçı eserine yansıtabilir (manzara resmi, doğa şiiri).
• Sanat eseri çirkin bir konuyu bile estetik biçimde işleyebilir.
• Hem doğa hem sanat estetik haz verebilir; ancak sanat eseri sanatçının bakışını taşır.

Estetik Beğeninin Değişkenliği

• Estetik beğeni kişiden kişiye, toplumdan topluma ve dönemden döneme değişebilir.
• Bir dönemde güzel sayılan başka bir dönemde sıradan görülebilir.
• Eğitim, kültür ve yaşantı beğeniyi etkiler.
• Bu değişkenlik sanatın öznel yönüyle ilgilidir; her yorum eser ve ipuçlarına dayanmalıdır.
• Estetik eğitim, insanın çevresindeki güzelliği fark etmesini ve sanatı değerlendirmesini sağlar.

Estetik Tutum ve Faydacı Tutum

Aynı nesneye farklı tutumlarla bakılabilir. Bir gül karşısında bir bahçıvan onun nasıl yetiştirileceğini düşünebilir; bir şair ise rengine ve biçimine hayran kalır. Birincisi faydacı, ikincisi estetik tutumdur.

• Faydacı tutum: nesneye ne işe yaradığı açısından bakar.
• Bilimsel tutum: nesneyi bilgi edinmek amacıyla inceler.
• Estetik tutum: nesneye yalnız güzelliği ve etkisi açısından, çıkar gözetmeden bakar.
• Estetik tutumda kişi nesneye kendini kaptırır, zamanı unutur.
• Bir nesneye aynı anda birden fazla tutumla bakılabilir; ama estetik tutumda çıkar yoktur.

Güzel ve Çirkin

• Güzel: uyum, denge, düzen ve orantı taşıyan, hoşa giden ve haz veren estetik kategoridir.
• Çirkin: uyumsuzluk, bozukluk ve dengesizlik içeren, hoşa gitmeyen şeydir.
• Sanatta çirkin konu da işlenebilir; önemli olan sanatçının bunu nasıl aktardığıdır.
• Bir konu çirkin olsa bile başarılı biçimde işlenirse sanat eseri estetik değer kazanır.
• Güzel, yalnız dış görünüşte değil; davranış, söz ve düşüncede de bulunabilir.

Yüce

• Yüce, büyüklüğü, ululuğu ve gücüyle insanı hayran bırakan, bazen ürperten estetik kategoridir.
• Yüce olanın karşısında insan kendini küçük hisseder ama bu duygu yüceltici bir hayranlık doğurur.
• Dağlar, okyanuslar, fırtınalar, uçsuz bucaksız gökyüzü yüce örneklerdir.
• Edebiyatta kahramanlık, fedakârlık ve büyük ideallerin anlatımı yücelikle ilişkilendirilebilir.
• Güzel hoşa gider, yüce ise etkileyip büyüler.

Trajik

• Trajik, insanı yıkıma götüren büyük bir çatışma ve acı sonucunda ortaya çıkan estetik kategoridir.
• Kahraman çoğu zaman değerli biri olduğu hâlde kader, ahlaki seçim ya da güçlü bir engel nedeniyle yıkılır.
• Okur ya da izleyicide acıma ve korku duyguları uyanır; bu duygular arınma getirebilir.
• Trajedi (acıklı oyun), trajik duyguyu en yoğun işleyen tiyatro türüdür.
• Trajik, sıradan bir üzüntüden farklıdır; derin bir değer çatışması içerir.

Komik

• Komik, beklenmedik uyumsuzluk, abartı ya da tutarsızlıktan doğan güldürücü estetik kategoridir.
• Komik olanda bir beklentiyle gerçek arasında fark vardır: Ciddi bir toplantıda birinin kendi şapkasını arayıp başında bulması gibi.
• Komedi (güldürü), komik duyguyu en yoğun işleyen tiyatro türüdür.
• Mizah, güldürürken düşündürebilir; toplumsal eleştiri aracı olabilir.
• Alay ve komiklik aynı şey değildir; komik, kırıcı olmayabilir.

Estetik Ölçütler

Bir eserin estetik değeri taşıyıp taşımadığına bakılırken şu ölçütler kullanılır:

• Uyum ve denge: eserin parçaları birbiriyle ve bütünle uyumlu mu?
• Özgünlük: eser yeni, kendine özgü bir bakış sunuyor mu?
• Duygu etkisi: okur ya da izleyicide derin bir duygu uyandırıyor mu?
• Biçim ve içerik bütünlüğü: ne söylendiği ile nasıl söylendiği uyumlu mu?
• Kalıcılık: eser zamana direnebiliyor mu?
• Yaratıcılık: kalıpları aşan bir yaratım var mı?

Edebî Eserde Estetik Değeri Oluşturan Unsurlar

• Dilin özenle ve özgün kullanılması.
• İmge, söz sanatı ve ses uyumu.
• Konu ile biçim arasındaki uyum.
• Olay örgüsünün, kahramanların ve anlatımın tutarlılığı.
• Okurda duygu ve düşünce uyandırması.
• Evrensel temalara değinmesi.

Zor Problemler (Adım Adım)

Sınavlarda Görülen Soru Kalıpları

Aşağıdaki örnekler 9. sınıf yazılı sınav tarzı örneklerdir. Her kalıp için önce tanıma ipucu, sonra çözümlü örnek verilmiştir.

Sınavda En Önemli Bağlantılar

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Kavram Sorusu

Güzellik ve sanat değeri ipucunu ara.

Kategori Sorusu

Uyandırılan duyguya bak.

Değer Sorusu

İşe yarama mı güzellik mi diye sor.

Eser Sorusu

Biçim ve içerik uyumunu kontrol et.

Beğeni Sorusu

Kişi, toplum ve dönem farkını düşün.

Konu Özeti

Estetik: güzellik ve sanat değerini inceleyen alan.

Estetik haz: çıkarsız zevk.

Kategoriler: güzel, çirkin, yüce, trajik, komik.

Sanat eseri: biçim–içerik uyumu, özgünlük, ahenk.

Beğeni: kişiye ve döneme göre değişir.