Konu Anlatımı / Ders Notu
MSÜ Matematik EBOB ve EKOK Konu Anlatımı
EBOB ve EKOK hesaplama, problem türleri, asal çarpan yöntemi ve sınavda dikkat edilecek ayrımlar.
EBOB ve EKOK — Konu Anlatımı
1. Ortak bölen ve ortak kat
Pozitif iki doğal sayının ikisini de kalansız bölen pozitif sayılara **ortak bölen** denir. Ortak bölenlerin en büyüğü **en büyük ortak bölen (EBOB)** olarak adlandırılır. Aynı iki sayının her birine kalansız bölünen pozitif sayılar **ortak kat**tır. Bunların en küçüğü **en küçük ortak kat (EKOK)** olur.
Örneğin 12 ve 18'in ortak bölenleri 1, 2, 3 ve 6'dır; **EBOB(12,18)=6**. Ortak katları 36, 72, 108,... diye devam eder; **EKOK(12,18)=36**. Ortak katların sayısı sonsuzken EBOB ve EKOK'un her biri tek bir pozitif tam sayıdır.
2. Asal çarpanlara ayırma yöntemi
Bir sayıyı asal sayıların kuvvetleri biçiminde yaz. EBOB hesaplarken **tüm sayılarda ortak bulunan asal çarpanların en küçük üslerini**, EKOK hesaplarken **sayılardan en az birinde bulunan bütün asal çarpanların en büyük üslerini** çarp.
- 72 = 2³ × 3² ve 120 = 2³ × 3 × 5.
- EBOB(72,120) = 2³ × 3 = **24**.
- EKOK(72,120) = 2³ × 3² × 5 = **360**.
Üç sayıda da aynı kural geçerlidir: EBOB için asal çarpan her üç sayıda da bulunmalı, EKOK için en az birinde bulunması yeterlidir. Örneğin EBOB(12,18,30)=6 ve EKOK(12,18,30)=180.
3. Birbirinden türeyen temel özellikler
**EBOB(a,b) × EKOK(a,b) = a × b** bağıntısı pozitif iki tam sayı için geçerlidir. Üç veya daha çok sayıya aynı biçimde uygulanmaz. Örneğin 24 ve 36 için EBOB=12, EKOK=72; çarpım 864 olup 24×36'ya eşittir.
- Bir sayı diğerinin katıysa EBOB küçük, EKOK büyük sayıdır. Örnek: EBOB(8,40)=8, EKOK(8,40)=40.
- İki sayı aralarında asalsa EBOB=1 ve EKOK=sayıların çarpımıdır. Örnek: EBOB(9,10)=1, EKOK(9,10)=90.
- Bir sayının kendisiyle EBOB'u ve EKOK'u o sayının kendisidir.
- EBOB(a,b) hiçbir zaman iki sayıdan küçük olanı aşmaz. EKOK(a,b) hiçbir zaman iki sayıdan büyük olandan küçük olamaz.
- a ve b'nin ortak katları EKOK(a,b)'nin pozitif katlarıdır; ortak bölenleri EBOB(a,b)'nin pozitif bölenleridir.
4. EBOB gerektiren problemler
**En büyük eş uzunluk:** 48 ve 60 cm'lik iki kurdele en uzun eş parçalara ayrılacaksa uzunluk EBOB(48,60)=12 cm'dir. Toplam parça sayısı 48÷12 + 60÷12 = **9** olur.
**En çok özdeş paket:** 54 kalem ve 72 silgi, her pakette aynı sayıda kalem ve aynı sayıda silgi olacak biçimde artmadan dağıtılıyorsa en çok EBOB(54,72)=**18 paket** hazırlanır. Her pakette 3 kalem ve 4 silgi bulunur.
**En büyük kare fayans:** 84 cm × 126 cm dikdörtgen, kesmeden yerleştirilen en büyük eş karelerle kaplanacaksa kare kenarı EBOB(84,126)=42 cm'dir. Kare sayısı (84÷42)×(126÷42)=**6** olur.
Buradaki en önemli ayrım, EBOB'un istenen *parça uzunluğu* veya *paket adedi* olması; parça sayısının ise toplam uzunlukların EBOB'a bölünmesiyle ayrı hesaplanmasıdır.
5. EKOK gerektiren problemler
**Birlikte yeniden gerçekleşme:** 12 ve 18 dakikada bir hareket eden iki servis aynı anda hareket ettikten sonra **EKOK(12,18)=36 dakika** sonra yeniden birlikte hareket eder. 08.20'de başladılarsa yeniden ortak saat 08.56'dır.
**Birden çok çevrim:** 8, 10 ve 15 dakikada tekrarlanan üç etkinlik için EKOK(8,10,15)=120 dakikadır.
**Alt sınırı aşan en küçük ortak kat:** 12 ve 18'e tam bölünen en küçük 100'den büyük sayıyı ararken önce EKOK=36 bul; 36'nın 100'ü aşan ilk katı **108**'dir. EKOK her zaman sorudaki nihai yanıt olmak zorunda değildir.
6. EBOB ve EKOK'u verilmiş iki sayı
EBOB(a,b)=d ve EKOK(a,b)=k için a=d×x, b=d×y; x ve y aralarında asal, x×y=k/d olmalıdır. Sayı çiftlerini sayarken k/d'nin bölen çiftlerini bulur ve **aralarında asal olanları** seçersin.
Örnek: EBOB(a,b)=6, EKOK(a,b)=210 ise xy=35; aralarında asal çarpan çiftleri (1,35) ve (5,7)'dir. a<b koşuluyla sayı çiftleri (6,210), (30,42) olur. En küçük toplam 30+42=72, en büyük toplam 6+210=216'dır.
Pozitif sayılar için a×b=d×k özdeşliği bilinmeyen bir sayıyı bulmada da kullanılır: EBOB(84,b)=12 ve EKOK(84,b)=420 ise b=12×420÷84=60. Bulduğun sonucu mutlaka EBOB ve EKOK koşullarına geri koyarak denetle.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **EBOB mu, EKOK mu?** 'En büyük eş parça' EBOB, 'ilk ortak tekrar' EKOK'tur; yalnız 'en büyük' veya 'en küçük' sözcüğüne bakma.
- **Bölünecek nesne mi, paket sayısı mı?** 48 ve 60 birimden en uzun eş parça 12 birim, toplam parça sayısı 9'dur.
- **Asal üs seçimi:** EBOB'da ortak olanların küçük üsleri, EKOK'ta tüm asal çarpanların büyük üsleri kullanılır.
- **İki sayı çarpımı:** EBOB×EKOK=a×b formülünü üç sayı için doğrudan kullanma.
- **Aralarında asal koşulu:** x×y sabit diye her çarpan çifti uygun olmaz; EBOB(x,y)=1 de gerekir.
- **Katların sıfırı:** 0 her pozitif sayının katı olsa da EKOK en küçük **pozitif** ortak kattır; cevap sıfır değildir.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- İstenen büyüklüğü tanımla: ortak bölen, ortak kat, paket sayısı, parça adedi, ortak zaman veya sayı çifti.
- Sayıları asal çarpanlarına ayır ya da küçük sayılarda bölen/kat listesi çıkar.
- Gereken EBOB veya EKOK'u bul, ardından sorunun istediği nihai işlemi uygula.
- Verilmiş EBOB–EKOK ilişkisinde x,y aralarında asallık denetimi yap.
- Sonuçta bölünebilme, kalan olmama, zaman aralığı ve sıralama koşullarını kontrol et.
Konu Özeti
- EBOB ortak bölenlerin en büyüğü, EKOK pozitif ortak katların en küçüğüdür.
- Asal çarpanlarla EBOB: ortak asal çarpanların en küçük üsleri; EKOK: tüm asal çarpanların en büyük üsleri.
- İki pozitif tam sayı için EBOB×EKOK=sayıların çarpımı.
- Aralarında asallarda EBOB=1 ve EKOK=çarpım.
- Bölme ve en çok özdeş paket sorunları genellikle EBOB; eş zamanlı tekrar ve ortak kat soruları EKOK gerektirir.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- İki veya üç sayının EBOB ve EKOK'unu asal çarpanlarla doğru hesaplayabilmelisin.
- Günlük yaşam probleminin EBOB mu EKOK mu istediğini belirleyebilmelisin.
- En büyük parça boyundan toplam parça sayısına geçebilmelisin.
- EBOB ve EKOK'u verilen iki sayının kendisini ya da olası çiftlerini bulabilmelisin.
- Aralarında asallık ve büyüklük koşullarını denetleyebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MSÜ Matematik EBOB ve EKOK - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MSÜ Matematik EBOB ve EKOK - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MSÜ Matematik EBOB ve EKOK - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MSÜ Matematik EBOB ve EKOK - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene