Konu Anlatımı / Ders Notu
MSÜ Matematik Permütasyon ve Kombinasyon Konu Anlatımı
Faktöriyel, permütasyon, kombinasyon, sıralama koşulları ve seçmeler.
Permütasyon ve Kombinasyon — Konu Anlatımı
Öğrenme Hedefi
MSÜ Matematikte sayma kurallarını, faktöriyeli, tekrarlı ve tekrarsız sıralamayı, yuvarlak masa yerleşimlerini, kombinasyonla grup seçimini ve kısıtlı durumlarda tamamlayıcı saymayı uygulamak.
1. Toplama ve Çarpma İlkesi
Bir iş birbirinden ayrık A veya B yollarından yapılabiliyorsa toplama ilkesi, ardışık aşamalarla yapılıyorsa çarpma ilkesi kullanılır. Örneğin 3 gömlek ve 2 pantolonla 3·2=6 farklı takım yapılır. İki ayrı seçenek grubu aynı durumu tekrar saymamalıdır.
2. Faktöriyel
n!=n(n−1)…2·1; 0!=1’dir. 5!=120; 6!/4!=6·5=30. Büyük sayılarda bütün çarpımı açmak yerine ortak faktöriyel sadeleştirilir. Faktöriyel kavramı sıralama ve seçme formüllerinin temelidir.
3. Permütasyon: Sıralama Önemli
n farklı nesneden r tanesi sıralanıyorsa P(n,r)=n!/(n−r)! kullanılır; 0≤r≤n. İlk sıraya n, ikinciye n−1, sonuncuya n−r+1 seçim düşer. Beş adaydan başkan ve yardımcı seçmek P(5,2)=5·4=20 yoldur. Bütün n nesne sıralanırsa n! olur.
4. Kombinasyon: Sıralama Önemsiz
n elemandan r tanesi yalnız grup olarak seçiliyorsa C(n,r)=n!/[r!(n−r)!]. C(6,2)=15, C(7,3)=35. Seçim sırası önem taşımaz: {Ayşe,Berk} ve {Berk,Ayşe} aynı ikilidir. C(n,0)=C(n,n)=1 ve C(n,r)=C(n,n−r) eşitlikleri işe yarar.
5. Permütasyon ve Kombinasyon Ayrımı
“Birinci, ikinci”, “başkan, yardımcısı”, “şifre sırası”, “raf dizilişi” ifadelerinde sıralama önemlidir: permütasyon. “Komisyon”, “ekip”, “seçilecek kişiler” ifadelerinde görev ya da sıra verilmediyse kombinasyon. Seçilen grup daha sonra görevlendiriliyorsa önce kombinasyon, sonra görev sıralaması yapılabilir.
6. Tekrarlı Permütasyon
Aynı türden k₁,k₂,… nesneleri olan n elemanın farklı diziliş sayısı n!/(k₁!·k₂!·…) biçimindedir. ANNE için iki N vardır: 4!/2!=12. MAMA için iki M ve iki A vardır: 4!/(2!·2!)=6. Harfleri ayırt edilemeyen sözcükte n! doğrudan kullanılamaz.
7. Yan Yana ve Uçlarda Olma Koşulları
İki kişi yan yana olmalıysa iki kişiyi blok say, blokla birlikte kalan nesneleri sırala, blok içi 2! ile çarp. Altı kişide A ve B yan yana: 5!·2!=240. İki kişi uçlarda olmalıysa önce uçları 2! sırala, sonra ortadakileri sırala. “Yan yana değil” ise tüm durumdan yan yana durumunu çıkar.
8. Dairesel Permütasyon
Yuvarlak masada döndürülerek elde edilen oturuşlar aynı kabul edilirse n farklı kişinin sayısı (n−1)! olur; bir kişi sabitlenebilir. Altı kişi yuvarlak masada 5!=120 düzen oluşturur. Yansımanın aynı kabul edilmesi yalnız ayrıca belirtilen kolye/bileklik gibi özel bağlamlarda geçerlidir.
9. Rakamlarla Sayı Oluşturma
Basamaklara sırayla seçim yapılır; ilk basamak 0 olamaz. Tek sayı için birler basamağı tek; çift sayı için çift; 5’e bölünebilme için son basamak 0 veya 5 olmalıdır. Tekrarsız sayıda kullanılan rakam sonraki basamaklarda tekrar seçilemez. Durumları ayrı hesaplayıp topla.
10. Koşullu Komisyon Soruları
“Belirli kişi mutlaka var”: onu baştan seçip kalanı diğer adaylardan seç. “Belirli kişi yok”: kişiyi aday havuzundan çıkar. “En az biri var”: tüm seçimlerden hiçbiri olmayanları çıkar. “A ve B birlikte ya da ikisi de yok”: iki ayrık durumu ayrı hesaplayıp topla.
11. En Az / En Çok ve Tamamlayıcı Sayma
“En az iki kız” gibi koşullarda mümkün kız sayılarını ayırıp uygun kombinasyonları toplayabilirsin. “En az bir kadın bir erkek” koşulunda tüm kurullardan yalnız kadın ve yalnız erkek kurulları çıkarmak daha hızlıdır. Çıkarılan durumların çakışması varsa içerme-dışlama gerekir.
12. İki Gruba Bölme ve Dağıtım
Nesneler birbirinden farklı ve alıcılar belli ise her nesnenin alıcı seçimi çarpılır. Her alıcıya en az bir nesne gitmesi gerekiyorsa boş alıcı durumları içerme-dışlama ile çıkarılır. On kişiyi isimsiz beşer kişilik iki gruba bölmek C(10,5)/2’dir; gruplar A ve B diye adlandırılmışsa ikiye bölme yapılmaz.
Sık Karıştırılan Noktalar
- Komisyon seçmek ile başkan/yardımcı belirlemek aynı sayma değildir.
- n! sıralamada, C(n,r) sırasız seçimde kullanılır.
- 0! = 1; C(n,0)=1.
- Aynı harfler ayırt edilmediğinden uygun faktöriyellerle bölünür.
- Yuvarlak masa (n−1)!; düz sıra n!.
- Yan yana olan iki kişi için blok içi 2! unutulmaz.
- “Yan yana değil” için tümden komşu durum çıkarılır.
- Sayı oluştururken en soldaki basamağa 0 gelemez.
- İsimsiz eşit gruplar iki kez sayılabilir.
- Ayrı durumların kesişimi varsa sıradan çıkarma hatalıdır.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Seçim mi, sıralama mı olduğuna karar ver.
- Seçim sayısını belirle: n, r ve özel koşullar.
- Farklı basamaklar için çarpma ilkesini kur.
- Ayrık durumlar için toplama ilkesini kullan.
- Faktöriyel ifadeleri önce sadeleştir.
- Aynı nesne varsa tekrarlı permütasyon formülünü uygula.
- Yan yana koşulunda blok; yan yana değil koşulunda tamamlayıcı durum hesapla.
- Dairesel oturuşta bir kişiyi sabitle.
- Basamak sorusunda ilk basamakta 0 yasağını ve son basamak koşulunu kontrol et.
- Sonuç toplam mümkün durum sayısından büyükse çözümü yeniden denetle.
Konu Özeti
- n!=n(n−1)…1, 0!=1.
- P(n,r)=n!/(n−r)!: sıra önemli.
- C(n,r)=n!/[r!(n−r)!]: sıra önemsiz.
- Tekrarlı harfler: n!/(tekrar eden adetlerin faktöriyelleri).
- Dairede oturuş: (n−1)!.
- Yan yana: blok yap, sonra blok içini sırala.
- Yan yana değil: tüm−yan yana.
- En az bir: uygun durumları topla veya tamamlayıcıyı çıkar.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Faktöriyel sadeleştirebilmelisin.
- Sıralama ve seçme farkını ayırabilmelisin.
- P(n,r) ve C(n,r) hesaplayabilmelisin.
- Tekrarlı harflerin farklı sıralanışlarını bulabilmelisin.
- Yan yana, uçta ve yuvarlak masa koşullarını işleyebilmelisin.
- Rakamların tekrarsız kullanıldığı sayıları doğru sayabilmelisin.
- “En az”, “mutlaka”, “hiçbiri” koşullu kurulları hesaplayabilmelisin.
- Gruplara dağıtımda aynı sonucun iki kez sayılmasını önleyebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MSÜ Matematik Permütasyon ve Kombinasyon - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MSÜ Matematik Permütasyon ve Kombinasyon - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MSÜ Matematik Permütasyon ve Kombinasyon - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MSÜ Matematik Permütasyon ve Kombinasyon - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene