Konu Anlatımı / Ders Notu

MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar Konu Anlatımı

Rasyonel sayılar, kesirlerle işlemler, ondalık gösterimler ve günlük yaşam problemleri.

Rasyonel Sayılar — Konu Anlatımı

1. Rasyonel sayı nedir?

**a ve b tam sayı ve b sıfırdan farklı olmak üzere a/b biçiminde yazılabilen sayılar rasyoneldir.** Rasyonel sayılar kümesi Q ile gösterilir. Negatif sayılar, sıfır, tam sayılar ve sonlu/devirli ondalık sayılar bu kümeye girer. Örneğin -3/5, 0=0/2, 8=8/1 ve 0,25=1/4 rasyoneldir. Paydanın sıfır olması yasaktır; 7/0 rasyonel sayı değildir.

2. Kesirleri sadeleştirme ve genişletme

Bir kesrin payı ile paydası sıfırdan farklı aynı tam sayıyla çarpılıp bölünürse kesrin değeri değişmez. **Sadeleştirme** pay ve paydayı ortak bölenle bölmek, **genişletme** aynı sayıyla çarpmaktır.

  • 18/24 = 3/4: 18 ve 24, 6’ya bölünür.
  • -14/21 = -2/3: İşaret korunarak 7’ye bölünür.
  • 3/5 = 12/20: Pay ve payda 4 ile genişletilir.
  • 0,125 = 125/1000 = 1/8.

**Tam sayılı kesir:** 2 tam 1/3 = (2×3+1)/3 = 7/3. **Bileşik kesir:** 11/4 = 2 tam 3/4.

3. Sayı doğrusunda sıralama ve karşılaştırma

Rasyonel sayılar sayı doğrusunda sağa gittikçe büyür. Pozitif sayılar sıfırdan büyük, negatif sayılar sıfırdan küçüktür. Aynı payda üzerinden karşılaştırma yapılabilir; pozitif paydalarla çapraz çarpma da işe yarar.

Örnek: 3/5 ile 2/3 için 3×3=9 ve 2×5=10 olduğundan 3/5<2/3’tür. Negatiflerde sıfıra daha yakın olan daha büyüktür: -1/4 > -3/4. Paydaları karşılaştırırken negatif payda bırakmamaya çalış; işareti paya veya kesrin önüne taşı.

4. Rasyonel sayılarda toplama ve çıkarma

**Paydalar eşitse:** Payları topla veya çıkar, paydayı sabit bırak. Örnek: 5/9-2/9=3/9=1/3.

**Paydalar farklıysa:** Önce uygun ortak payda oluştur. Örnek: 3/4+5/6=9/12+10/12=19/12. İşaretlere dikkat: -5/12+7/18=-15/36+14/36=-1/36.

5. Çarpma ve bölme

**Çarpma:** Payları çarp, paydaları çarp, gerekiyorsa sadeleştir. (-3/5)×(10/9)=-30/45=-2/3.

**Bölme:** Birinci kesir, sıfırdan farklı ikinci kesrin çarpma işlemine göre tersiyle çarpılır. (5/8)÷(5/4)=(5/8)×(4/5)=1/2. Sıfıra bölme hiçbir zaman yapılamaz. Kesirlerde sıfır olmayan a/b’nin çarpma işlemine göre tersi b/a’dır.

İşaret kuralı: Aynı işaretli iki sayının çarpımı veya bölümü pozitif, farklı işaretli iki sayınınki negatiftir.

6. Parantez, üs ve mutlak değer

İşlem sırası: parantez, üs, çarpma-bölme, toplama-çıkarma. (-2/3)²=4/9, ancak -(2/3)²=-4/9 olur. |-5/7|=5/7’dir. Bir kesri negatif bir sayıyla çarparken ve karşılaştırırken işaretin konumuna dikkat et.

**İç içe kesir örneği:** 1/(1+1/2)=1/(3/2)=2/3. Büyük kesir çizgisinin üstünü ve altını ayrı birer parantez gibi düşün.

7. Ondalık gösterim ve devirli sayılar

Sonlu ondalık sayıyı 10, 100, 1000 gibi paydalı kesre çevirip sadeleştir: 0,2=2/10=1/5, 1,25=125/100=5/4. Sonsuz tekrar eden rakamlı ondalıklar da rasyoneldir. Örneğin x=0,272727... için 100x=27,272727...; fark 99x=27, yani x=27/99=3/11’dir.

Rakamlar herhangi bir döngüyle tekrarlanmıyor ve sayı tam kesir biçiminde yazılamıyorsa irrasyonel olabilir. Sınav sorusu devir uzunluğunu açık biçimde belirtmelidir.

8. Bir miktarın kesrini bulma ve kalan soruları

Bir miktarın a/b kadarı, miktarın a/b ile çarpımıdır. 120 TL’nin 3/8’i = 120×3/8 = 45 TL. Eğer bir deponun 3/5’i doluysa ve **içindeki suyun** 1/4’ü kullanılıyorsa kalan miktar (3/5)×(3/4)=9/20 depodur. Burada 1/4, bütün deponun değil dolu kısmın dörtte biridir.

Ters soru: “Bir sayının 2/5’i 18” ise (2/5)x=18 ve x=18×5/2=45 olur. Birden fazla “kalanın kesri” ifadesi varsa her aşamada yeni kalanı temel al.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. **Payda sıfır:** 0/7 mümkündür ama 7/0 tanımsızdır.
  2. **Toplama ve çarpma:** Toplamada ortak payda gerekir; çarpmada pay ile pay, payda ile payda çarpılır.
  3. **Bölme:** İkinci kesrin tersiyle çarpılır; birinci kesri ters çevirme.
  4. **Eksi ve üs:** (-2/3)²=4/9, -(2/3)²=-4/9.
  5. **Mutlak değer:** |-a/b|=|a/b|≥0.
  6. **Kesir kadar/kalanın kesri:** Hangi miktarın kesrinin alındığını belirle.
  7. **Devirli ondalık:** Sonlu veya periyodik ondalıklar rasyoneldir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. Bütün paydaların sıfırdan farklı olduğunu denetle ve eksi işaretlerini düzenle.
  2. Parantez ve üsleri öncelikle ele al.
  3. Toplama-çıkarma için ortak payda, çarpma-bölme için uygun sadeleştirmeyi uygula.
  4. Eşdeğer kesirleri sadeleştirerek seçeneklerle karşılaştır.
  5. Problemlerde toplamı 1 veya x seç, her kesrin hangi miktara ait olduğunu açıkça yaz.
  6. Bulduğun sonucu işlem sırasına ve yaklaşık değerine göre kontrol et.

Konu Özeti

  • Rasyonel sayılar b≠0 için a/b biçiminde yazılan sayılardır.
  • Sadeleştirme ve genişletme değeri korur; toplama-çıkarma ortak payda ister.
  • Çarpmada paylar/paylar ve paydalar/paydalar çarpılır; bölmede ikinci kesir ters çevrilir.
  • İşlem sırası, işaret, parantez ve üslere dikkat edilir.
  • Sonlu ve devirli ondalıklar rasyoneldir.
  • Bütün-kalan problemlerinde kesrin uygulandığı miktar netleştirilir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Bir sayının rasyonel olup olmadığını belirleyebilmelisin.
  • Kesirleri en sade hâle getirebilmeli, karşılaştırıp sıralayabilmelisin.
  • Dört işlemi ve parantezli işlemleri işaret hatası olmadan çözebilmelisin.
  • Sonlu ve devirli ondalıkları kesre çevirebilmelisin.
  • Bir miktarın kesrini ve kalanının kesrini hesaplayabilmelisin.
  • Kesir içeren birinci dereceden basit denklemleri çözebilmelisin.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar Ders Notları

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz