Konu Anlatımı / Ders Notu
MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar Konu Anlatımı
Rasyonel sayılar, kesirlerle işlemler, ondalık gösterimler ve günlük yaşam problemleri.
Rasyonel Sayılar — Konu Anlatımı
1. Rasyonel sayı nedir?
**a ve b tam sayı ve b sıfırdan farklı olmak üzere a/b biçiminde yazılabilen sayılar rasyoneldir.** Rasyonel sayılar kümesi Q ile gösterilir. Negatif sayılar, sıfır, tam sayılar ve sonlu/devirli ondalık sayılar bu kümeye girer. Örneğin -3/5, 0=0/2, 8=8/1 ve 0,25=1/4 rasyoneldir. Paydanın sıfır olması yasaktır; 7/0 rasyonel sayı değildir.
2. Kesirleri sadeleştirme ve genişletme
Bir kesrin payı ile paydası sıfırdan farklı aynı tam sayıyla çarpılıp bölünürse kesrin değeri değişmez. **Sadeleştirme** pay ve paydayı ortak bölenle bölmek, **genişletme** aynı sayıyla çarpmaktır.
- 18/24 = 3/4: 18 ve 24, 6’ya bölünür.
- -14/21 = -2/3: İşaret korunarak 7’ye bölünür.
- 3/5 = 12/20: Pay ve payda 4 ile genişletilir.
- 0,125 = 125/1000 = 1/8.
**Tam sayılı kesir:** 2 tam 1/3 = (2×3+1)/3 = 7/3. **Bileşik kesir:** 11/4 = 2 tam 3/4.
3. Sayı doğrusunda sıralama ve karşılaştırma
Rasyonel sayılar sayı doğrusunda sağa gittikçe büyür. Pozitif sayılar sıfırdan büyük, negatif sayılar sıfırdan küçüktür. Aynı payda üzerinden karşılaştırma yapılabilir; pozitif paydalarla çapraz çarpma da işe yarar.
Örnek: 3/5 ile 2/3 için 3×3=9 ve 2×5=10 olduğundan 3/5<2/3’tür. Negatiflerde sıfıra daha yakın olan daha büyüktür: -1/4 > -3/4. Paydaları karşılaştırırken negatif payda bırakmamaya çalış; işareti paya veya kesrin önüne taşı.
4. Rasyonel sayılarda toplama ve çıkarma
**Paydalar eşitse:** Payları topla veya çıkar, paydayı sabit bırak. Örnek: 5/9-2/9=3/9=1/3.
**Paydalar farklıysa:** Önce uygun ortak payda oluştur. Örnek: 3/4+5/6=9/12+10/12=19/12. İşaretlere dikkat: -5/12+7/18=-15/36+14/36=-1/36.
5. Çarpma ve bölme
**Çarpma:** Payları çarp, paydaları çarp, gerekiyorsa sadeleştir. (-3/5)×(10/9)=-30/45=-2/3.
**Bölme:** Birinci kesir, sıfırdan farklı ikinci kesrin çarpma işlemine göre tersiyle çarpılır. (5/8)÷(5/4)=(5/8)×(4/5)=1/2. Sıfıra bölme hiçbir zaman yapılamaz. Kesirlerde sıfır olmayan a/b’nin çarpma işlemine göre tersi b/a’dır.
İşaret kuralı: Aynı işaretli iki sayının çarpımı veya bölümü pozitif, farklı işaretli iki sayınınki negatiftir.
6. Parantez, üs ve mutlak değer
İşlem sırası: parantez, üs, çarpma-bölme, toplama-çıkarma. (-2/3)²=4/9, ancak -(2/3)²=-4/9 olur. |-5/7|=5/7’dir. Bir kesri negatif bir sayıyla çarparken ve karşılaştırırken işaretin konumuna dikkat et.
**İç içe kesir örneği:** 1/(1+1/2)=1/(3/2)=2/3. Büyük kesir çizgisinin üstünü ve altını ayrı birer parantez gibi düşün.
7. Ondalık gösterim ve devirli sayılar
Sonlu ondalık sayıyı 10, 100, 1000 gibi paydalı kesre çevirip sadeleştir: 0,2=2/10=1/5, 1,25=125/100=5/4. Sonsuz tekrar eden rakamlı ondalıklar da rasyoneldir. Örneğin x=0,272727... için 100x=27,272727...; fark 99x=27, yani x=27/99=3/11’dir.
Rakamlar herhangi bir döngüyle tekrarlanmıyor ve sayı tam kesir biçiminde yazılamıyorsa irrasyonel olabilir. Sınav sorusu devir uzunluğunu açık biçimde belirtmelidir.
8. Bir miktarın kesrini bulma ve kalan soruları
Bir miktarın a/b kadarı, miktarın a/b ile çarpımıdır. 120 TL’nin 3/8’i = 120×3/8 = 45 TL. Eğer bir deponun 3/5’i doluysa ve **içindeki suyun** 1/4’ü kullanılıyorsa kalan miktar (3/5)×(3/4)=9/20 depodur. Burada 1/4, bütün deponun değil dolu kısmın dörtte biridir.
Ters soru: “Bir sayının 2/5’i 18” ise (2/5)x=18 ve x=18×5/2=45 olur. Birden fazla “kalanın kesri” ifadesi varsa her aşamada yeni kalanı temel al.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Payda sıfır:** 0/7 mümkündür ama 7/0 tanımsızdır.
- **Toplama ve çarpma:** Toplamada ortak payda gerekir; çarpmada pay ile pay, payda ile payda çarpılır.
- **Bölme:** İkinci kesrin tersiyle çarpılır; birinci kesri ters çevirme.
- **Eksi ve üs:** (-2/3)²=4/9, -(2/3)²=-4/9.
- **Mutlak değer:** |-a/b|=|a/b|≥0.
- **Kesir kadar/kalanın kesri:** Hangi miktarın kesrinin alındığını belirle.
- **Devirli ondalık:** Sonlu veya periyodik ondalıklar rasyoneldir.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Bütün paydaların sıfırdan farklı olduğunu denetle ve eksi işaretlerini düzenle.
- Parantez ve üsleri öncelikle ele al.
- Toplama-çıkarma için ortak payda, çarpma-bölme için uygun sadeleştirmeyi uygula.
- Eşdeğer kesirleri sadeleştirerek seçeneklerle karşılaştır.
- Problemlerde toplamı 1 veya x seç, her kesrin hangi miktara ait olduğunu açıkça yaz.
- Bulduğun sonucu işlem sırasına ve yaklaşık değerine göre kontrol et.
Konu Özeti
- Rasyonel sayılar b≠0 için a/b biçiminde yazılan sayılardır.
- Sadeleştirme ve genişletme değeri korur; toplama-çıkarma ortak payda ister.
- Çarpmada paylar/paylar ve paydalar/paydalar çarpılır; bölmede ikinci kesir ters çevrilir.
- İşlem sırası, işaret, parantez ve üslere dikkat edilir.
- Sonlu ve devirli ondalıklar rasyoneldir.
- Bütün-kalan problemlerinde kesrin uygulandığı miktar netleştirilir.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Bir sayının rasyonel olup olmadığını belirleyebilmelisin.
- Kesirleri en sade hâle getirebilmeli, karşılaştırıp sıralayabilmelisin.
- Dört işlemi ve parantezli işlemleri işaret hatası olmadan çözebilmelisin.
- Sonlu ve devirli ondalıkları kesre çevirebilmelisin.
- Bir miktarın kesrini ve kalanının kesrini hesaplayabilmelisin.
- Kesir içeren birinci dereceden basit denklemleri çözebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MSÜ Matematik Rasyonel Sayılar - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene