Konu Anlatımı / Ders Notu

Yazım Kuralları, Noktalama ve Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı

ÖABT Türkçe yazım kuralları, noktalama ve anlatım bozuklukları konu anlatımı.

Yazım Kuralları, Noktalama ve Anlatım Bozuklukları

ÖABT Türkçede yazım ve noktalama soruları kural bilgisini bağlamda uygulamayı, anlatım bozukluğu soruları ise bir cümlenin anlam ve dil bilgisi yönünden kusursuz olup olmadığını değerlendirmeyi gerektirir. Yazım ve noktalama kurallarında Türk Dil Kurumunun güncel Yazım Kılavuzu esas alınmalıdır.

1. Büyük Harflerin Kullanımı

Cümlelerin ilk sözcüğü, kişi ve yer özel adları, eser ve kurum adlarının uygun bölümleri büyük harfle başlar. “Elif Ankara'ya gitti.”, “Ayşe Hanım konuştu.” biçimlerinde kişi ve yer özel adları ile kişi adından sonra gelen saygı sözleri büyük yazılır. Belirli tarih bildiren gün ve ay adları büyük harfle başlar: “29 Ekim 1923 Pazartesi”. Genel zaman kullanımında “ekim ayında” küçük harfle yazılır. Eser adlarında bağlaçlar ve soru eki kendi özel yazım kurallarına göre küçük yazılabilir: “Suç ve Ceza”. Kurum adlarını sırf büyük harfle yazılmış oldukları için eklerini kesmeyle ayırmak doğru değildir.

2. Bağlaç Olan de/da ve Bulunma Durumu Eki

Bağlaç olan “de/da” ayrı yazılır ve sertleşerek “te/ta” biçimini almaz: “Ahmet de geldi.” Bulunma durumu eki bitişik yazılır; ünsüz uyumuyla “-te/-ta” olabilir: “Kitapta örnek var.”, “Evde kaldı.” Ayırma denetimi: “Ben de gördüm.” sözünden “de” çıkarılırsa temel yapı ayakta kalır, katılma anlamı eksilir. Ancak yalnız çıkarma deneyi her bağlamda tek kanıt değildir; sözcüğün görevi de incelenir.

3. Bağlaç Olan ki ve Ek Olan -ki

“Biliyorum ki geleceksin.” cümlesindeki ki bağımsız bağlaçtır ve ayrı yazılır. “Evdeki defter” sözünde -ki bir ektir ve bitişik yazılır. Bazı sözcüklerde kalıplaşmış ki bitişiktir: belki, çünkü, sanki. “Benimki” sözcüğündeki -ki ilgi zamiri oluşturan ektir. Bir metinde ki'nin işlevini ad/sıfat oluşturma veya cümleleri bağlama üzerinden değerlendirin.

4. Soru Eki mı/mi/mu/mü

Soru eki gelenekleşmiş olarak kendinden önceki sözcükten ayrı yazılır: “Geldin mi?” Öncesindeki ünlüye göre biçimi değişir. Soru ekine gelen kişi ekleri bitişik yazılır: “Geliyor musun?” Birleşik fiilde soru eki iki sözcük arasında da yer alabilir: “Vaz mı geçtin?” Soru anlamı taşımayan “Akşam oldu mu eve döneriz.” türü bağlamlarda cümle sonuna otomatik soru işareti konmaz.

5. Birleşik Sözcükler ve Ayrı Yazılan Yapılar

“Birçok”, “hiçbir”, “başkent” bitişik; “bir şey”, “her şey”, “art arda”, “peş peşe”, “yan yana” ayrı yazılır. Her iki sözcüğü de tanıyıp yine de yazılışını yanlış seçmek sık görülür. Kelimenin bitişik/ayrı yazılışına yalnız anlamdan veya tahminden karar verilmez; Yazım Kılavuzu verisi kontrol edilir.

6. İkilemeler ve Pekiştirmeler

İkilemeler genellikle ayrı yazılır: “yavaş yavaş”, “eski püskü”, “irili ufaklı”. Pekiştirmeli sıfatlarda pekiştirme hecesi sözcüğe bitişiktir: “masmavi”, “tertemiz”, “sapasağlam”. İkileme ile pekiştirmeyi biçim olarak ayırt etmek gerekir.

7. Sayılar, Kısaltmalar ve Özel Ad Ekleri

Rakamla yazılan sayılara gelen ekler kesmeyle ayrılır: “2026'da”, “5'inci”. Özel kişi ve yer adlarına gelen çekim ekleri kesmeyle ayrılır: “İzmir'e”, “Ayşe'nin”. Özel adlara gelen yapım ekleri ve bu ekleri izleyen çekim ekleri kesmeyle ayrılmaz: “Türkçenin”, “İstanbullu”. Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler de kesmeyle ayrılmaz: “Türk Dil Kurumuna”. Kısaltmalara gelen eklerin yazımı, kısaltmanın okunuşuna göre değerlendirilir.

8. Nokta, Virgül ve Noktalı Virgül

Nokta tamamlanmış bildirme cümlelerinde, bazı kısaltmalarda ve sayısal tarih gösterimlerinde kullanılabilir. Virgül eş görevli sözleri ayırır, sıralı cümleleri böler ve ara sözleri belirleyebilir: “Kalem, defter ve kitap aldım.” “ve” bağlacından önce gelişigüzel virgül konmaz. Noktalı virgül özellikle kendi içinde virgülle ayrılmış grupları veya cümleleri ayırarak karışıklığı önler: “Elma, armut, ayva; domates, biber, patlıcan alındı.”

9. İki Nokta, Üç Nokta ve Kısa Çizgi

İki nokta açıklama veya sıralamadan önce kullanılabilir: “Şunları getirin: kalem, cetvel, defter.” Üç nokta tamamlanmamış, devamı okuyucuya bırakılmış sözlerde yer alabilir. Kısa çizgi satır sonunda bölünme, ara söz veya belirli dil bilgisi gösterimlerinde kullanılır; konuşma çizgisi olan uzun çizgiyle karıştırılmaz.

10. Soru, Ünlem, Tırnak, Yay Ayraç ve Kesme İşareti

Soru işareti doğrudan soru anlamı taşıyan yargı sonunda kullanılır: “Ne zaman döneceksin?” Dolaylı soruda “Ne zaman döneceğini bilmiyorum.” biçiminde nokta gerekir. Ünlem işareti seslenme, şaşırma, sevinç ve benzeri duygulara eşlik edebilir. Tırnak işareti doğrudan alıntıyı gösterebilir; tırnağın içine giren tam cümlenin noktalaması kendi sınırında tutulur. Yay ayraç açıklayıcı ek bilgi verebilir. Kesme işareti, özel adlara gelen çekim ekleri gibi belirli durumlarda kullanılır; kurum adlarının ekleri için aynı işlem geçerli değildir.

11. Anlamla İlgili Anlatım Bozuklukları

Gereksiz sözcük: “Geri iade etti.” sözü çoğu bağlamda “iade etti” olarak yeterlidir. Anlamca çelişen sözcükler: “Kesinlikle galiba gelecek.” kesinlik ve olasılığı tutarsız biçimde bir araya getirir. Yanlış anlamda sözcük kullanımı: “Fiyatlar artış gösterdi” doğal olabilir; “Yöntem verimli oldu” ile “Yöntem verim gösterdi” arasında kullanım denetlenir. Deyimlerin yanlış kullanımı, mantık hataları ve belirsiz gönderimler de anlam kusurlarıdır. Özel ifadeler, alıntılar ve bilerek kurulan ironi sırf kalıp dışı oldukları için bozukluk sayılmaz.

12. Dil Bilgisiyle İlgili Anlatım Bozuklukları

Özne–yüklem uyuşmazlığı, tamlama hatası, yanlış ek kullanımı, çatı uyumsuzluğu, öge eksikliği veya yanlış bağlanma anlatım bozukluğuna neden olabilir. “Herkes geldi, yerlerine oturdu.” cümlesi tekil “herkes” ve çoğul iyelik ilişkisi bakımından yeniden kurulmalıdır: “Herkes geldi, yerine oturdu.” “Öğrencileri seviyor ve onlarla ilgileniyordu.” cümlesinde öge yönetimi bakımından iki fiilin farklı durum gerektirdiğine dikkat edilir; bu örnek zaten doğru kurulmuştur. Buna karşılık “Öğrencilere seviyor ve ilgileniyordu.” yapısında “seviyor” için gerekli belirtme durumlu nesne eksiktir.

13. Özne, Tamlama ve Ek Uyuşmazlığı

“Herkes fikirlerini söyledi.” yaygın anlatımda çoğul iyelikle anlam ilişkisi kurulabilir; anlatım bozukluğu yargısı için cümlenin zorunlu uyum koşullarını ve bağlamını dikkatle değerlendirin. Daha kesin bir örnek: “Ben ve arkadaşım toplantıya katıldım.” ifadesinde birinci çoğul kişi özneyle “katıldık” yüklemi uyum sağlar. “Çocukların her biri geldiler.” yerine “Çocukların her biri geldi.” tercih edilir. Eksik tamlayan veya tamlanan sözcüğün oluşturduğu belirsizlik de ayrı incelenir.

14. Çatı ve Öge Eksiklikleri

Ortak özneye bağlı fiillerin çatıları arasında uygunsuzluk oluşabilir: “Bu kitabı okuyup özet çıkarıldı.” sözü edilgen ve etken yapıyı karıştırır; “Bu kitap okundu ve özeti çıkarıldı.” biçimi aynı çatı çizgisinde kurulabilir. İki yüklemin istediği durum ekleri farklı olabilir: “Onu güveniyor ve seviyorum.” cümlesi yanlış; “Ona güveniyor ve onu seviyorum.” doğrudur. Tek ortak öge ile iki ayrı fiili bağlamak, her fiilin istemini karşılamıyorsa bozukluk doğurur.

15. En Az Müdahaleyle Düzeltme

Soruda yanlış sözcüğü hemen değiştirmek yerine bozukluğun nereden kaynaklandığını belirleyin. Gereksiz sözcüğü çıkarın, eksik ögeyi tamamlayın veya ek uyuşmazlığını onarın; cümlenin amaçlanan anlamını koruyun. Bir düzeltme yeni anlam sorunu doğuruyorsa başarılı değildir. “Yalnızca iki seçenekten herhangi birini seç.” yerine “İki seçenekten birini seç.” daha nettir.

Sık Karıştırılan Noktalar

  • Bağlaç olan de/da ayrı; bulunma eki bitişik yazılır.
  • Bağlaç ki ayrı; ilgi eki -ki bitişiktir. Kalıplaşmış istisnalar ayrıca öğrenilir.
  • Soru eki ayrı; ona gelen kişi eki bitişik yazılır.
  • Özel adlara gelen çekim eki kesmeyle ayrılırken yapım eki ayrılmaz.
  • Kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz.
  • Dolaylı soru cümlesi doğrudan soru işareti istemez.
  • Bir cümlenin iki ayrı yüklemi aynı ögeyi farklı eklerle istiyor olabilir.
  • Gereksiz sözcük çıkarma işlemi anlamı değiştirmemelidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. Soru kökünü belirleyin: yazım, noktalama, anlam bozukluğu, dil bilgisi bozukluğu veya düzeltme.
  2. Yazım için sözcüğün ek mi bağımsız sözcük mü olduğunu inceleyin.
  3. Kesme ve büyük harfte özel adın türünü kontrol edin.
  4. Noktalamada işaretin cümledeki gerçek görevini belirleyin.
  5. Bozuklukta özne–yüklem, nesne–yüklem ve ek–tamlama uyumlarını denetleyin.
  6. Önerilen düzeltmenin hem dil bilgisi hem anlamı koruduğundan emin olun.

Konu Özeti

TDK Yazım Kılavuzunun güncel kuralları de/da, ki, soru eki, büyük harf, birleşik sözcük, özel ad ekleri ve noktalamanın temelidir. Anlatım bozukluğu gereksiz sözcük, çelişki, yanlış sözcük veya uyumsuz dil bilgisi ilişkisiyle doğabilir. Sınavda kuralın yanı sıra gerekçe ve en uygun düzeltme aranır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Bağlaç/ek ayrımını ve kesme işaretini doğru uygulayabilmek.
  • Noktalama işaretini kullanıldığı işleve göre tanımak.
  • Anlam ve dil bilgisi kaynaklı bozuklukları ayırt edebilmek.
  • Anlamı bozmadan en küçük düzeltmeyi yapabilmek.

Kaynak kontrolü: Türk Dil Kurumu Yazım Kılavuzu, 2026 (yazim.tdk.gov.tr).

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

Yazım Kuralları, Noktalama ve Anlatım Bozuklukları Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

Yazım Kuralları, Noktalama ve Anlatım Bozuklukları Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

ÖABT Türkçe Yazım Kuralları, Noktalama ve Anlatım Bozuklukları - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

ÖABT Türkçe Yazım Kuralları, Noktalama ve Anlatım Bozuklukları - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

ÖABT Türkçe Yazım Kuralları, Noktalama ve Anlatım Bozuklukları - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

ÖABT Türkçe Yazım Kuralları, Noktalama ve Anlatım Bozuklukları - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz