Isı, Sıcaklık ve Hâl Değişimleri – Ders Notu

**Kaynak:** MEB 5. Sınıf Fen Bilimleri 2. Kitap, s. 64–84.

1. Isı mı, Sıcaklık mı?

| Ölçüt | Isı | Sıcaklık | | --- | --- | --- | | Anlam | Madde arasında aktarılan enerji | Maddenin sıcaklık değeri | | Enerji mi? | **Evet** | **Hayır** | | Birim | **J (joule), cal (kalori)** | **°C (derece Celsius)** | | Araç | **Kalorimetre kabı ile hesaplama** | **Termometreyle ölçme** |

2. Isı Akışı ve Sıcaklığın Eşitlenmesi

• **Sıcak madde → soğuk madde** yönünde ısı aktarılır.
• Sıcak madde ısı verir, soğuk madde ısı alır.
• Isı alışverişi sıcaklıklar **eşitlenene kadar** sürer.
• **Başlangıçta eşit sıcaklık:** Net ısı alışverişi yoktur.
• Karıştırılan 20 °C ve 60 °C sıvıların son sıcaklığı **20–60 °C arasında** olur. Miktarlar belirtilmezse son sıcaklık otomatik 40 °C kabul edilmez.

3. Isı Alışverişi Deneyi

İki kapta farklı sıcaklıklarda su hazırlanır. Sıcaklıklar önce ayrı ayrı ölçülür; sular karıştırılır, son sıcaklık tekrar ölçülür. Karışımın sıcaklığı başlangıç değerlerinin arasında olur. Sonucu etkileyebilen değişkenler: miktar, maddenin cinsi, çevreyle alışveriş. “Sıcaklık ölçüldü” ile “ısı alışverişi oldu” aynı ifade değildir.

4. Hâl Değişimi Tablosu

| Geçiş | Ad | Isı | | --- | --- | --- | | Katı → Sıvı | **Erime** | Alır | | Sıvı → Katı | **Donma** | Verir | | Sıvı → Gaz | **Buharlaşma / Kaynama** | Alır | | Gaz → Sıvı | **Yoğuşma** | Verir | | Katı → Gaz | **Süblimleşme** | Alır | | Gaz → Katı | **Kırağılaşma** | Verir |

5. Buharlaşma–Kaynama Ayırıcıları

• **Buharlaşma:** Sıvının **yüzeyinde**, **her sıcaklıkta** gerçekleşebilir. Islak çamaşır ve kolonya.
• **Kaynama:** Sıvının **her yerinde**, **belirli kaynama sıcaklığında**. Kabarcık oluşumu görülür.
• **Ortak:** Sıvı → gaz ve **ısı alır**.

6. Günlük Hayatın Kodları

• Buzun elde suya dönüşmesi: **Erime / alır**.
• Suyun buzlukta katılaşması: **Donma / verir**.
• Çamaşırın kuruması: **Buharlaşma / alır**.
• Soğuk bardağın dışı damlacık: **Yoğuşma / verir**.
• Naftalinin küçülmesi: **Süblimleşme / alır**.
• Soğuk gecede yaprakta kırağı: **Kırağılaşma / verir**.

7. Sıcaklık Tablolarını Okuma

Kitabın saf su ısıtma örneğinde **0 °C erime**, **100 °C kaynama** sırasında sıcaklık sabit kalır. Buzun 0 °C'de erimesi ve suyun 0 °C'de donması ters yönlü hâl değişimleridir. **Yatay bölüm**, ısı verilmediği değil hâl değişiminin sürdüğü bir süreç olabilir.

8. Sık Karıştırılanlar

1. Isı °C ile ölçülmez.
2. Sıcaklık bir enerji türü değildir.
3. Soğuk madde, sıcak maddeye ısı vermez.
4. Sıcaklıklar eşitse net ısı akışı olmaz.
5. Buharlaşma kaynamayı beklemez.
6. Kaynama sıvının yalnız yüzeyinde değildir.
7. Şişenin dışındaki su, yoğuşmadan kaynaklanabilir.
8. Kırağı, sıvı su damlası değil **katı** oluşumudur.
9. Hâl değişimi sırasında saf maddenin sıcaklığı sabit olabilir.
10. Sıcaklıklar ve miktarlar verilmeden karışımın kesin son derecesi bulunmaz.

Soru Çözüm Yolu

1. **°C mi J/cal mi?** Birimi ayır.
2. **Sıcak ve soğuk hangisi?** Isı yönünü seç.
3. **İlk-son hâl ne?** Geçiş adını yaz.
4. **Yüzey mi, her yer mi?** Buharlaşma/kaynamayı ayır.
5. **Grafikte sabit sıcaklık var mı?** Hâl değişimi ihtimalini değerlendir.
6. **Doğrudan gaz–katı geçişi mi?** Süblimleşme/kırağılaşmayı hatırla.

Kısa Özet

**Isı = aktarılabilen enerji (J/cal)**; **sıcaklık = °C ile ölçülen değer**. Isı sıcaktan soğuğa akar. Erime/buharlaşma/süblimleşme ısı alır; donma/yoğuşma/kırağılaşma ısı verir. Buharlaşma her sıcaklıkta yüzeyde, kaynama belirli sıcaklıkta sıvının her yerindedir. Saf maddeler hâl değiştirirken sıcaklıkları sabit kalır.