DNA ve Genetik Kod Ders Notu

DNA ve Genetik Kod – Ders Notu

Temel yapılar ve görevleri

• **DNA (deoksiribonükleik asit):** Canlının kalıtsal bilgisini taşır; gelişmiş hücrelerde çekirdekte, ilkel hücrelerde sitoplazmada bulunur.
• **Kromatin:** DNA ve özel proteinlerin oluşturduğu ince ağ. Kısalıp kalınlaşınca **kromozom** olur.
• **Gen:** DNA'nın belirli kalıtsal özellikten sorumlu görev birimi; nükleotid dizilerinden oluşur.
• **Nükleotid:** DNA'nın yapı birimi.
• **Büyükten küçüğe:** **Kromozom → DNA → Gen → Nükleotid**.
• Genler göz rengi, saç rengi, kan grubu gibi özelliklerin aktarılmasında etkilidir.

Kromozom sayısına ilişkin uyarı

| Canlı | Sayı | |---|---:| | Eğrelti otu | 500 | | Denizyıldızı | 94 | | İnsan | 46 | | Moli balığı | 46 | | Buğday | 42 | | Kızıl tilki | 38 |

• **Kromozom sayısı canlıların büyüklüğü veya gelişmişliğini göstermez.**
• **İnsan ve moli balığı 46 kromozomlu olmasına rağmen farklı türlerdir.**

Nükleotid ve DNA yapısı

• Bir nükleotid = **deoksiriboz (beş karbonlu şeker) + fosfat + azotlu organik baz**.
• Bazlar: **A adenin, T timin, G guanin, C sitozin**.
• **Karşılıklı eşleşme:** A–T ve G–C.
• DNA iki zincirden oluşan **çift sarmal** yapıdadır.
• Nükleotidlerin **sayısı ve dizilişi** kalıtsal çeşitliliğe katkı sağlar.

**Kitabın model renkleri:** Fosfat siyah kapak, şeker beyaz; adenin sarı, timin yeşil, guanin turuncu, sitozin mavi.

DNA hasarı ve onarım

• Radyasyon ve kimyasal maddeler eşlenme sırasında DNA hasarına yol açabilir.
• **Tek zincirdeki hasar onarılabilir; iki zincirin karşılıklı yerlerindeki hasar onarılamaz.**
• **2015 Nobel Kimya Ödülü:** Aziz Sancar, Paul Modrich ve Tomas Lindahl – bağımsız DNA onarımı çalışmaları.
• Aziz Sancar'ın kitapta anılan çalışmaları: doğrudan tamir ve nükleotid kesip çıkarma.

Kısa tarihçe

• **Friedrich Miescher (1860'ların sonu):** Hücreden farklı bir madde ayırdı; **nüklein** adını verdi. Sonraki adlandırmalar: nükleik asit, DNA.
• **James Watson ve Francis Crick:** DNA'nın iki zincirli sarmal yapısını ortaya koydu.

DNA'nın kendini eşlemesi

1. Karşılıklı bazların arasındaki bağlar **kopar**.
2. İki DNA zinciri **ayrılır**.
3. Sitoplazmadaki serbest nükleotidler (çekirdekli hücrelerde çekirdeğe girerek) ayrılan zincirlere **A–T / G–C** kuralıyla bağlanır.
4. **Birbirinin ve başlangıç DNA'sının aynısı iki DNA** oluşur.

**Örnek:** A–G–C–T zincirinin karşısına T–C–G–A tamamlanır.

Kısa Özet

DNA kalıtsal bilgiyi taşır. Kromozom–DNA–gen–nükleotid sırasını, nükleotidin üç bileşenini ve **A–T / G–C** eşleşmesini bil. Kromozom sayısı gelişmişliği göstermez. DNA eşlenirken iki zincir ayrılır; karşılarına yeni uygun nükleotidler eklenerek iki özdeş DNA elde edilir.