Sevr Antlaşması ve Doğu-Güney Cepheleri Konu Anlatımı

Sevr Antlaşması ve Doğu-Güney Cepheleri

1. Sevr Antlaşması'na giden süreç

I. Dünya Savaşı'nın ardından Paris Barış Konferansı'nda yenilen devletlerle yapılacak antlaşmalar ele alındı. Osmanlı Devleti'yle antlaşmanın gecikmesinde iki gelişme etkiliydi: İşgal altındaki Anadolu'da direnişin başlaması ve İtilaf devletlerinin Osmanlı topraklarının paylaşımı konusunda anlaşmazlık yaşaması. Misakımillî'nin kabul edilmesi ve Ankara'da Büyük Millet Meclisinin açılması da işgalci devletlerin kaygılarını artırdı.

İtilaf devletleri, **18–26 Nisan 1920 San Remo Konferansı**'nda Osmanlı Devleti'ne sunacakları koşulları kendi aralarında kararlaştırdı. Osmanlı heyetinin görüşü alınmadı. Taslak, Paris'e çağrılan **Tevfik Paşa** başkanlığındaki heyete bildirildi. Tevfik Paşa, devletin bağımsızlığına ve toprak bütünlüğüne aykırı koşulların kabul edilemeyeceğini bildirdi.

Koşulları kabul ettirmek için Yunan ordusu, İngiliz desteğiyle **22 Haziran 1920**'den itibaren yeni işgallere girişti. Nazilli, Balıkesir, Bursa, İzmit, Uşak, Alaşehir ve Edirne işgal edildi; İngilizler Mudanya ve Bandırma'ya asker çıkardı. Bunun üzerine toplanan **Saltanat Şurası**nda Rıza Paşa dışındaki üyeler koşulları kabul etti. **Hâdi Paşa, Rıza Tevfik ve Reşat Halis**'ten oluşan heyet antlaşmayı **10 Ağustos 1920**'de imzaladı. Sevr, **433 maddelik** ağır bir antlaşmaydı.

2. Sevr'in hükümleri: bağımsızlık hangi alanlarda sınırlandırılıyordu?

Siyasal ve ülkesel hükümler

• İstanbul ve çevresinin Osmanlı Devleti'nde kalması azınlık haklarına ilişkin koşula bağlanıyordu.
• Boğazlar bütün devletlerin gemilerine açılıyor; yönetim Türk üyesi bulunmayan **uluslararası bir komisyona** bırakılıyordu.
• **Antalya, Konya, İç Batı Anadolu ve On İki Ada** İtalya'ya ayrılıyordu.
• **Batı Anadolu, Doğu Trakya ve Ege adaları** Yunanistan'a bırakılıyordu.
• **Antep, Urfa, Mardin ve Suriye** Fransa'ya veriliyor; **Adana'dan Kayseri'ye ve Sivas'ın kuzeyine uzanan alan** Fransız nüfuz bölgesi sayılıyordu.
• **Irak ve Ürdün başta olmak üzere Arap toprakları** İngiliz manda yönetimine bırakılıyordu.
• Doğu Anadolu'da **iki yeni devlet** kurulması öngörülüyordu; antlaşmanın Doğu Cephesi ile ilişkili hükmü, Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasıydı.

Askerî, ekonomik ve diğer hükümler

• Osmanlı ordusunun toplamı **jandarma dâhil 50.700 kişi** ile sınırlandırılacak; kara kuvvetleri gönüllülerden oluşturulacaktı.
• Kapitülasyonlar, İtilaf devletlerinin vatandaşları lehine tekrar uygulanacaktı.
• Bir **mali komisyon** Osmanlı bütçesini denetleyecekti.
• Azınlıklara tanınan haklar genişletilecekti.
• Arkeolojik kazı izinlerinde yabancı araştırmacılara geçerli neden bulunmadıkça ayrımcılık yapılmaması öngörülüyordu.

3. Sevr neden uygulanamadı?

Sevr, **Mebusan Meclisinin onayından geçmediği için kitabın ifadesiyle hukuken geçersizdi**. Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, Misakımillî'ye ters düşen bu antlaşmayı reddetti. Meclis, **19 Ağustos 1920**'de antlaşmayı imzalayanları ve onaylayanları vatan haini ilan etti. Türk milleti de taslağın gündeme geldiği günlerden itibaren protestolarla tepkisini gösterdi; **21 Mayıs 1920'de İstanbul'da büyük bir miting** yapıldı.

İşgal güçlerine karşı verilen bağımsızlık mücadelesi Sevr'in uygulanmasını engelledi. Bu nedenle Sevr için **ölü doğmuş antlaşma** ifadesi kullanılır: İmzalanmış olmasına karşın öngörülen şartlar hayata geçirilemedi.

4. Millî Mücadele'de cepheler nasıl oluştu?

İşgaller üzerine üç önemli cephede savaş verildi: **Doğu Cephesi'nde Ermeniler**, **Güney Cephesi'nde Fransızlar ve onları destekleyen Ermeniler**, **Batı Cephesi'nde Yunanlar** ile mücadele edildi. Anadolu'daki İngiliz ve İtalyan işgallerine rağmen bu iki devlete karşı ayrı bir savaş cephesi açılmadı. İngilizlerin Türklerin karşısına Yunanları çıkarması, İtalya'nın İngilizlerle anlaşmazlıkları ve İtalya'daki iç sorunlar bu durumla ilişkilendirilir.

5. Doğu Cephesi: Kâzım Karabekir ve Gümrü

Doğu'da çatışmaların arka planı

Kitaba göre Ermeni çeteleri, I. Dünya Savaşı sırasında Rus desteğinden yararlandı; Doğu Anadolu'da saldırı ve işgaller yaşandı. Rusya'daki Bolşevik İhtilali'nden sonra Ermeniler, Güney Kafkasya'da bir devlet kurdu. **Mondros'un 24. maddesi**, Paris Barış Konferansı ve Sevr'de Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti oluşturma düşüncesi yer aldı. Ermeni güçlerinin Kars, Sarıkamış ve Oltu çevresindeki saldırıları çatışmaları artırdı.

Askerî harekât ve sonuçları

• **8 Haziran 1920:** Doğu illerinde seferberlik ilan edildi.
• **15 Haziran 1920:** 15. Kolordu, **Doğu Cephesi Komutanlığı**na dönüştürüldü; **Kâzım Karabekir Paşa** komutan oldu.
• **28 Eylül 1920:** Türk kuvvetleri Sarıkamış–Kars–Gümrü yönünde ilerlemeye başladı.
• **29 Eylül:** Sarıkamış, **30 Ekim:** Kars geri alındı.
• **7 Kasım:** Gümrü'de son direniş kırıldı; Ermenistan barış istedi.
• Meclis, Gürcistan'a verdiği nota sonrasında boşaltılan **Ardahan, Artvin ve Batum'u** aldı.

3 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması

Bu antlaşmaya göre Ermeni güçleri işgal ettikleri yerlerden çekilecek; **Kars, Sarıkamış, Kağızman, Iğdır, Oltu ve Kulp** BMM Hükûmetine bırakılacaktı. Ermeniler, **Sevr'in geçersizliğini** ve Doğu Anadolu üzerindeki toprak isteklerinden vazgeçtiklerini kabul edecekti.

Gümrü ile **Doğu Cephesi kapandı**; BMM'nin uluslararası saygınlığı arttı. Bazı birlikler ile silah ve mühimmat **Batı Cephesi'ne** gönderildi. Ders kitabı bu zaferi BMM'nin **ilk askerî başarısı**, Gümrü'yü **ilk siyasi başarısı** ve Ermenistan'ı BMM'yi uluslararası alanda tanıyan **ilk devlet** olarak niteler.

General Harbord Raporu

ABD Başkanı Wilson tarafından gönderilen **James G. Harbord** yönetimindeki heyet Anadolu ve Kafkasya'da araştırma yaptı. Kitapta raporun, Ermenilerin Doğu Anadolu'da nüfus çoğunluğuna sahip olmadığını bildirdiği, dış müdahalelerin rolüne işaret ettiği ve Millî Mücadele'yi bozulan düzeni yeniden kurmaya yönelik bir hareket olarak değerlendirdiği anlatılır. Bölgeye dönük ABD mandası projesi uygulanmadı.

6. Güney Cephesi: yerel direnişin gücü

İşgaller ve halkın örgütlenmesi

Mondros'tan sonra **İngilizler İskenderun, Kilis, Antep, Maraş ve Urfa'yı**; **Fransızlar Adana, Mersin ve Osmaniye'yi** işgal etti. **15 Eylül 1919**'da İngiltere ile Fransa'nın yaptığı paylaşım uyarınca **Irak ve Filistin İngiliz**, **Suriye ve Lübnan Fransız** manda yönetimine bırakıldı. İngilizler, **Antep, Urfa ve Maraş'tan çekilip yerlerini Fransızlara** bıraktı.

Fransızların bazı Ermeni gruplarla iş birliği yapması ve halk üzerindeki baskılar tepki doğurdu. Güneyde düzenli ordu bulunmadığından direniş büyük ölçüde **halkın oluşturduğu Kuvâ-yı Millîye birlikleriyle** yürütüldü. Mustafa Kemal, bölgenin örgütlenmesi için subaylar görevlendirdi.

Maraş Savunması

Fransız işgali sırasında kadınlara yönelik saldırılara karşı **Sütçü İmam'ın müdahalesi** halkın direnişini ateşleyen olaylardan biri oldu. **Maraş Kalesi'ndeki Türk bayrağının indirilmesi**, Ulu Cami imamı **Rıdvan Hoca** ve halkın tepkisiyle direnişi büyüttü. Çocuklardan yaşlılara geniş halk kesimleri mücadeleye katıldı. **22 günlük direniş** sonunda Fransızlar **11 Şubat 1920'de çekildi**, **12 Şubat'ta Maraş kurtuldu**. Şehre **5 Nisan 1925'te İstiklal Madalyası**, **7 Şubat 1973'te “Kahraman” unvanı** verildi.

Urfa'nın Kurtuluşu

İngilizler **24 Mart 1919'da Urfa'yı** işgal etti; 1919 Ekim sonunda çekilip kenti Fransızlara bıraktı. **Urfa Jandarma Komutanı Ali Rıza Bey** ve **Belediye Başkanı Hacı Mustafa Bey** öncülüğünde **Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti**, yani halkın bildiği adıyla **Onikiler**, kuruldu.

Mustafa Kemal'in görevlendirdiği **Yüzbaşı Ali Saip (Ursavaş) Bey**, yaklaşık üç bin kişilik Kuvâ-yı Millîye gücü topladı. Fransızlara **24 saat içinde şehri terk etme** çağrısında bulunuldu. İki aya yakın çatışmaların ardından işgalciler **11 Nisan 1920'de Urfa'dan ayrıldı**. TBMM, **1984'te Urfa'ya “Şanlı” unvanını** verdi.

Antep Savunması

Antep **15 Ocak 1919'da İngilizlerce** işgal edildi; daha sonra Fransızlara bırakıldı. Türk bayrağına ve halka yönelik saldırılar direnişi güçlendirdi. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin bir şubesi açıldı. **Üsteğmen Mehmet Sait Bey**, **Şahin Bey** adıyla Antep–Kilis yolu Kuvâ-yı Millîye Komutanı oldu. Fransız ikmal kollarına karşı savaşırken **Mart 1920'de şehit düştü**. Ardından **Kılıç Ali Bey** komutanlık görevini üstlendi.

Yaklaşık **11 ay direnen Antep halkı**, çok ağır kayıplar ve kuşatma sonunda **9 Şubat 1921'de teslim oldu**. Buna rağmen direnişi onurlandırmak üzere BMM, **6 Şubat 1921'de “Gazi” unvanını** verdi; **7 Şubat 2008'de İstiklal Madalyası** ile ödüllendirildi.

Güney Cephesi'nin kapanması ve İtalyan işgalleri

Batı Cephesi'ndeki Türk başarılarının ardından Fransızların tutumu değişti. **Sakarya Zaferi sonrasında, 20 Ekim 1921'de Fransa'yla Ankara Antlaşması** imzalandı ve **Güney Cephesi kapandı**.

İtalyanlar da **Antalya, Kuşadası, Marmaris ve Fethiye** çevresini işgal etmişti; ancak onlara karşı ayrı cephe açılmadı. **II. İnönü Savaşı sonrasında** çekilmeye başladılar, **Sakarya Zaferi sonrasında** Anadolu'dan tamamen ayrıldılar.

7. Sık Karıştırılan Noktalar

| Birbiriyle karıştırılanlar | Doğru ayırım | |---|---| | Sevr – Gümrü – Ankara antlaşmaları | **Sevr:** Osmanlı yönetiminin imzaladığı, BMM'nin reddettiği dayatma. **Gümrü:** Doğu Cephesi'nin sonu. **Ankara:** Güney Cephesi'nin sonu. | | 11 Şubat – 12 Şubat 1920 | Maraş'ta **11 Şubat çekilme**, **12 Şubat kurtuluş**. | | 6 Şubat – 9 Şubat 1921 | Antep'e **6 Şubat'ta Gazi unvanı**, **9 Şubat'ta teslim**. | | Doğu – Güney Cephesi | Doğu'da **Kâzım Karabekir'in düzenli birlikleri**; güneyde **yerel Kuvâ-yı Millîye** ön plandadır. | | Şahin Bey – Ali Saip Bey – Sütçü İmam | **Antep – Urfa – Maraş** sırasıyla. | | “Gazi” – “Şanlı” – “Kahraman” | **Antep – Urfa – Maraş** sırasıyla. |

8. Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. **Antlaşma maddesi sorularında** düzenleme hangi alanı etkiliyor, belirle: siyasi egemenlik, askerî güç, ekonomi veya toprak bütünlüğü.
2. **Tarihli olay sorularında** imza–cephe kapanışı ve şehirlerin kurtuluşunu karıştırma; olayların sıra ilişkisini kur.
3. **Kişi–şehir eşleştirmelerinde** önce olayın geçtiği cepheyi saptayıp ardından önderi seç.
4. **Yargı sorularında** metnin doğrudan desteklediği çıkarımla metinde hiç söylenmeyen yargıyı ayır.
5. **Direniş biçimi sorularında** Doğu Cephesi'nin düzenli birliklerini, Güney Cephesi'nin yerel halk gücünü karşılaştır.

9. Konu Özeti

İtilaf devletleri Sevr'le Osmanlı Devleti'nin siyasi, askerî ve ekonomik bağımsızlığını kısıtlamaya, topraklarını paylaşmaya yöneldi. BMM ile Türk halkı antlaşmayı kabul etmedi; Millî Mücadele onun uygulanmasını önledi. Doğu'da Kâzım Karabekir komutasındaki birlikler başarılı olup Gümrü Antlaşması'nı imzaladı. Güney'de Maraş, Urfa ve Antep halkı Kuvâ-yı Millîye etrafında işgallere karşı mücadele etti. Fransa ile yapılan Ankara Antlaşması Güney Cephesi'ni sona erdirdi.

10. Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Sevr'in hazırlanış ve imza sürecini açıklayabilmek.
• Sevr hükümlerini bağımsızlığın etkilediği alanlara göre sınıflandırabilmek.
• BMM'nin Sevr'i neden kabul etmediğini açıklayabilmek.
• Doğu Cephesi komutanını, Gümrü'nün hükümlerini ve sonuçlarını ilişkilendirebilmek.
• Maraş, Urfa ve Antep direnişlerinde kişi–olay–tarih bağlarını kurabilmek.
• Doğu ve Güney cephelerinin mücadele biçimlerini karşılaştırabilmek.
• Ankara Antlaşması'nın hangi cepheyi kapattığını açıklayabilmek.