TYT Coğrafya Doğa ve İnsan Ders Notu

Doğa ve İnsan Ders Notu

Coğrafya, insan ile doğal çevre arasındaki karşılıklı etkileşimi inceleyen bilimdir.

İnsan doğadan etkilenir, aynı zamanda doğal çevreyi değiştirir.

1. Coğrafya Nedir?

Coğrafya; yeryüzündeki doğal ve beşerî olayların:

• Dağılışını • Nedenlerini • Sonuçlarını • Birbirleriyle ilişkilerini

inceler.

Coğrafya yalnız “nerede?” sorusuna değil;

• Neden? • Nasıl? • Ne ile ilişkili? • İnsan yaşamını nasıl etkiliyor?

sorularına da cevap arar.

Kısa eşleştirme:

Coğrafya → dağılış + neden + ilişki

1. Coğrafyanın Konusu

Coğrafyanın inceleme alanına giren başlıca unsurlar:

• Yer şekilleri • İklim • Sular • Toprak • Bitki örtüsü • Nüfus • Yerleşme • Göç • Tarım • Sanayi • Ulaşım • Ticaret • Turizm

1. Doğal Ortam

Doğal süreçler sonucunda oluşan çevre unsurlarının bütünüdür.

Başlıca doğal unsurlar:

• Dağ • Ova • Plato • Akarsu • Göl • Deniz • İklim • Toprak • Bitki örtüsü

Kısa eşleştirme:

Dağ + akarsu + iklim + toprak → doğal unsur

1. Beşerî Ortam

İnsan faaliyetleri sonucunda ortaya çıkan unsurların bütünüdür.

Başlıca beşerî unsurlar:

• Şehir • Köy • Yol • Baraj • Fabrika • Liman • Tarım alanı • Maden işletmesi

Kısa eşleştirme:

Yol + fabrika + baraj + şehir → beşerî unsur

1. İnsan ve Doğa Etkileşimi

İnsan ile doğal çevre arasındaki ilişki çift yönlüdür.

Doğa insanı etkiler.

İnsan da doğayı etkiler.

Örnek:

Bir akarsu doğal unsurdur.

Akarsu üzerine kurulan baraj beşerî unsurdur.

1. Doğanın İnsana Etkisi

Doğal çevre:

• Yerleşmeyi • Ekonomik faaliyetleri • Ulaşımı • Konut tipini • Giyimi • Beslenmeyi

etkileyebilir.

1. İklimin İnsan Yaşamına Etkisi

İklim:

• Tarım ürünlerini • Turizmi • Ulaşımı • Konut tipini • Giyim biçimini • Enerji tüketimini

etkiler.

Örnek:

Akdeniz kıyılarında yaz turizminin gelişmesi iklimle ilişkilidir.

1. Yer Şekillerinin Etkisi

Dağlık ve engebeli alanlarda:

• Ulaşım zorlaşır. • Yol maliyetleri artar. • Tarım alanları daralabilir. • Yerleşmeler seyrekleşebilir.

Düz alanlarda:

• Ulaşım kolaylaşır. • Tarım alanları genişleyebilir. • Yerleşmeler gelişebilir.

Kısa eşleştirme:

Engebeli arazi → ulaşım zor + maliyet yüksek

1. Su Kaynaklarının Etkisi

Su kaynakları:

• Yerleşme • Tarım • Sanayi • Enerji • Turizm • Ulaşım

üzerinde etkilidir.

Bu nedenle birçok tarihî yerleşme su kaynakları çevresinde kurulmuştur.

1. Toprak ve Bitki Örtüsü

Toprak: Tarımı doğrudan etkiler.

Bitki örtüsü:

• Hayvancılık • Ormancılık • Turizm • Yapı malzemesi

üzerinde etkili olabilir.

1. İnsanın Doğaya Etkisi

İnsan doğal çevreyi değiştirebilir.

Örnekler:

• Baraj yapmak • Yol ve tünel açmak • Tarım alanlarını genişletmek • Ormanları kesmek • Şehirleri büyütmek • Maden işletmek

1. İnsan Faaliyetlerinin Olumsuz Etkileri

• Ormansızlaşma • Erozyon • Hava kirliliği • Su kirliliği • Toprak kirliliği • Biyoçeşitliliğin azalması • Plansız kentleşme • Kaynakların aşırı tüketilmesi

1. İnsan Faaliyetlerinin Olumlu Etkileri

• Ağaçlandırma • Erozyonla mücadele • Millî parklar • Geri dönüşüm • Su kaynaklarının korunması • Yenilenebilir enerji kullanımı

1. Teknolojinin Etkisi

Teknoloji doğal çevrenin insan üzerindeki sınırlayıcı etkisini azaltabilir.

Örnekler:

Tünel: Dağların ulaşım üzerindeki etkisini azaltır.

Sulama: Kurak bölgelerde tarımı geliştirir.

Isıtma-soğutma: İklimin günlük yaşama etkisini azaltır.

Ancak teknoloji doğanın etkisini tamamen ortadan kaldırmaz.

1. Coğrafyanın Bölümleri

Coğrafya genel olarak:

• Fiziki Coğrafya • Beşerî Coğrafya • Ekonomik Coğrafya

başlıklarında incelenir.

1. Fiziki Coğrafya

Doğal çevreyi inceler.

Jeomorfoloji: Yer şekilleri

Klimatoloji: İklim

Hidrografya: Sular

Biyocoğrafya: Canlıların dağılışı

Toprak Coğrafyası: Topraklar

Kısa eşleştirme:

Jeomorfoloji → yer şekilleri

Klimatoloji → iklim

Hidrografya → sular

Biyocoğrafya → canlılar

1. Beşerî Coğrafya

İnsan ve toplumla ilgili coğrafi olayları inceler.

Başlıca:

• Nüfus coğrafyası • Yerleşme coğrafyası • Siyasi coğrafya • Kültürel coğrafya

1. Ekonomik Coğrafya

Ekonomik faaliyetleri inceler.

Başlıca:

• Tarım • Hayvancılık • Sanayi • Madencilik • Ulaşım • Ticaret • Turizm • Enerji

Kısa eşleştirme:

Tarım + sanayi + ulaşım + turizm → ekonomik coğrafya

1. Coğrafyanın Temel İlkeleri

Üç temel ilke vardır:

• Dağılış • Nedensellik • Karşılıklı ilgi

1. Dağılış İlkesi

Bir coğrafi olayın:

• Nerede? • Ne kadar? • Hangi bölgelerde?

görüldüğünü inceler.

Kısa eşleştirme:

“Nerede?” → dağılış

1. Nedensellik İlkesi

Bir olayın neden oluştuğunu araştırır.

Temel soru:

“Neden?”

Örnek:

Karadeniz’de heyelan neden fazladır?

→ Nedensellik

1. Karşılıklı İlgi İlkesi

Coğrafi olayların birbirleri üzerindeki etkilerini inceler.

Örnek:

Yağış miktarı:

• Bitki örtüsünü • Akarsu rejimini • Tarımı

etkileyebilir.

Kısa eşleştirme:

“Olaylar arasındaki ilişki” → karşılıklı ilgi

1. Coğrafi Bakış Açısı

Bir olay değerlendirilirken:

• Nerede? • Neden? • Nasıl dağılmış? • Neyi etkiliyor? • Başka hangi olaylarla ilişkili?

soruları sorulur.

Kısa eşleştirme:

Coğrafi bakış → yer + neden + dağılış + ilişki

1. Doğal Olay ve Doğal Afet

Doğal olay: Doğada meydana gelen olaydır.

Doğal afet: İnsanlara, yerleşmelere veya ekonomik faaliyetlere ciddi zarar veren doğal olaydır.

Her doğal olay afet değildir.

1. Doğal Kaynaklar

İnsanların doğadan yararlandığı kaynaklardır.

Başlıca:

• Su • Toprak • Orman • Maden • Güneş • Rüzgâr • Fosil yakıtlar

1. Yenilenebilir Kaynaklar

Kendini doğal süreçlerle yenileyebilen kaynaklardır.

Örnek:

• Güneş • Rüzgâr • Su • Jeotermal

1. Yenilenemeyen Kaynaklar

Oluşumu çok uzun süren ve kullanıldıkça azalan kaynaklardır.

Örnek:

• Petrol • Kömür • Doğal gaz • Bazı madenler

Kısa eşleştirme:

Güneş + rüzgâr → yenilenebilir

Petrol + kömür → yenilenemeyen

1. Sürdürülebilirlik

Doğal kaynakların:

Bugünün ihtiyaçlarını karşılarken

gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan

kullanılmasıdır.

Kısa eşleştirme:

Sürdürülebilirlik → gelecek nesilleri gözetme

1. Çevresel Determinizm

Doğal çevrenin insan faaliyetlerini kesin biçimde belirlediğini savunan görüştür.

Günümüzde:

İnsanın teknoloji ve bilgi sayesinde doğanın sınırlayıcı etkisini azaltabileceği kabul edilir.

Doğa insanı etkiler fakat insan faaliyetlerini tek başına belirlemez.

1. Zincirleme İnsan-Doğa Etkileşimi

Bir çevresel değişiklik başka olayları etkileyebilir.

Örnek:

Ormanların kesilmesi

→ yüzey akışı artar

→ erozyon artar

→ sel riski artabilir

Bu durum coğrafi olaylar arasındaki karşılıklı ilişkiyi gösterir.

1. Coğrafyanın Diğer Bilimlerle İlişkisi

Coğrafya farklı bilimlerden yararlanır.

Jeoloji: Yer kabuğu

Meteoroloji: Atmosfer olayları

Biyoloji: Canlılar

Tarih: Geçmiş insan faaliyetleri

Ekonomi: Üretim ve tüketim

Sosyoloji: Toplum

Coğrafya disiplinler arası bir bilimdir.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Doğal unsur → insan yapımı değildir. • Beşerî unsur → insan faaliyetleriyle oluşur. • İnsan-doğa ilişkisi → karşılıklıdır. • Teknoloji → doğanın etkisini azaltabilir, tamamen kaldırmaz. • Jeomorfoloji → yer şekilleri. • Klimatoloji → iklim. • Hidrografya → sular. • Biyocoğrafya → canlılar. • Nüfus ve yerleşme → beşerî coğrafya. • Tarım ve sanayi → ekonomik coğrafya. • Nerede? → dağılış. • Neden? → nedensellik. • İlişki? → karşılıklı ilgi. • Güneş ve rüzgâr → yenilenebilir. • Petrol ve kömür → yenilenemeyen.

Doğa ve İnsan Kısa Özeti

Coğrafya: İnsan + çevre

Doğal ortam: Doğal süreçler

Beşerî ortam: İnsan faaliyetleri

İnsan-doğa: Karşılıklı etkileşim

Fiziki coğrafya: Doğal çevre

Beşerî coğrafya: İnsan ve toplum

Ekonomik coğrafya: Ekonomik faaliyetler

Jeomorfoloji: Yer şekilleri

Klimatoloji: İklim

Hidrografya: Sular

Biyocoğrafya: Canlılar

Dağılış: Nerede?

Nedensellik: Neden?

Karşılıklı ilgi: Nasıl etkiler?

Yenilenebilir: Güneş + rüzgâr

Yenilenemeyen: Petrol + kömür

Sürdürülebilirlik: Gelecek nesilleri gözetme