TYT Felsefe 18.–19. Yüzyıl Felsefesi Çalışma Notu

18.–19. Yüzyıl Felsefesi – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu; Aydınlanma düşüncesini, bilgi ve ahlak problemlerini, toplum ve tarih anlayışlarını ve dönemin önemli filozoflarını sınav öncesi hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Dönemin Genel Özelliği

18.–19. yüzyılda öne çıkanlar:

• Akıl • Eleştiri • Özgürlük • Birey • Bilim • Toplum • Tarih • İlerleme

1. Aydınlanma

İnsanın kendi aklını kullanmasını ve otoriteleri sorgulamasını savunur.

Temel kavramlar:

• Akıl • Özgürlük • Eleştiri • Bilim • Hoşgörü • İlerleme

1. Kant ve Aydınlanma

Kant’ın çağrısı:

“Sapere aude!”

Yani:

“Kendi aklını kullanma cesaretini göster.”

1. Fransız Devrimi

Öne çıkan kavramlar:

• Özgürlük • Eşitlik • Yurttaşlık • Hak • Halk egemenliği

1. Sanayi Devrimi

Sonuçları:

• Fabrikalaşma • Kentleşme • İşçi sınıfının büyümesi • Yeni toplumsal sınıflar • Ekonomik ve sosyal sorunlar

1. Empirizm

Bilginin temel kaynağının:

Deney

olduğunu savunur.

Önemli isimler:

• Locke • Hume

1. John Locke

İnsan zihni başlangıçta:

Tabula rasa

yani:

Boş levhadır.

Bilgi deneyle oluşur.

1. Locke'ta Duyum – Düşünüm

Duyum: Dış dünyadan gelen deneyimler

Düşünüm: Zihnin kendi işlemleri üzerine deneyimi

1. David Hume

Bilginin temelinde:

İzlenimler vardır.

İzlenim: Canlı ve doğrudan deneyim

Fikir: İzlenimin zihindeki daha zayıf tasarımı

1. Hume ve Nedensellik

Neden ile sonuç arasındaki zorunlu bağlantıyı doğrudan gözlemleyemeyiz.

Olayların sürekli art arda gerçekleşmesi:

Zihinde alışkanlık oluşturur.

1. Kant ve Bilgi

Kant:

Empirizm ile rasyonalizm arasındaki karşıtlığı aşmaya çalışır.

Temel düşünce:

“Bütün bilgimiz deneyle başlar, ancak bütün bilgi deneyden doğmaz.”

1. Kritisizm

Kant’ın yaklaşımı:

Kritisizm (Eleştiricilik)

Temel sorular:

• Ne bilebilirim? • Nasıl bilebilirim? • Bilginin sınırları nelerdir?

1. Kant'ta Bilen Özne

Duyular:

Bilginin malzemesini sağlar.

Zihin:

Bu malzemeyi düzenler.

1. A Priori – A Posteriori

A priori: Deneyden bağımsız

A posteriori: Deneye dayalı

1. Fenomen – Numen

Fenomen: Şeylerin bize göründüğü biçim

Numen: Şeyin kendisi

Kant'a göre:

Bilgimiz fenomenler alanıyla sınırlıdır.

1. Locke – Hume – Kant

Locke: Tabula rasa + deney

Hume: İzlenim + fikir + alışkanlık

Kant: Deney + zihnin düzenleyici yapısı

1. Kant'ın Ahlakı

Kant:

Ödev ahlakını savunur.

Ahlaki değer:

Bir eylemin yalnız sonucuna değil,

Ödevden dolayı yapılmasına bağlıdır.

1. İyi İrade

Kant'a göre:

Koşulsuz biçimde iyi olan:

İyi iradedir.

1. Koşulsuz Buyruk

Bir davranış ilkesi:

Herkes için geçerli olabilecek bir yasa biçiminde seçilmelidir.

1. İnsan Amaçtır

Kant'a göre:

İnsan yalnızca araç olarak kullanılmamalıdır.

Her insan:

Kendi başına amaçtır.

1. Faydacılık

Ahlaki değerlendirmede:

Eylemin sonucuna bakar.

Temel ölçüt:

En fazla sayıda insana en fazla mutluluk

Önemli isimler:

• Bentham • Mill

1. Jeremy Bentham

Haz ve acıyı ahlaki değerlendirmede önemser.

Amaç:

En çok sayıda insan için en yüksek mutluluk

1. John Stuart Mill

Faydacılığı geliştirir.

Hazlar arasında:

Nitelik farkı da bulunduğunu savunur.

1. Kant – Faydacılık

Kant: Ödev + ilke + niyet

Faydacılık: Sonuç + yarar + mutluluk

1. Rousseau

Ünlü eseri:

Toplum Sözleşmesi

Temel kavramları:

• Genel irade • Halk egemenliği • Özgürlük

1. Genel İrade

Genel irade:

Toplumun ortak iyiliğini amaçlayan iradedir.

1. Rousseau ve Egemenlik

Rousseau’ya göre:

Egemenlik halka aittir.

Meşru siyasal düzen:

Halkın ortak iradesine dayanmalıdır.

1. Hegel

Temel kavramları:

• Tin • Diyalektik • Tarih • Gelişme

1. Hegel ve Diyalektik

Gerçeklik:

Durağan değil, gelişen bir süreçtir.

Çelişkiler:

Gelişmenin önemli unsurudur.

Okul düzeyinde sıklıkla:

Tez → antitez → sentez

şemasıyla anlatılır.

1. Hegel ve Tarih

Tarih:

Rastgele olaylar dizisi değildir.

Tarihsel süreç:

Tinin ve özgürlük bilincinin gelişmesiyle ilişkilidir.

1. Karl Marx

Hegel'in diyalektiğinden etkilenir.

Ancak tarihi:

Maddi ve ekonomik koşullarla açıklar.

Temel kavramları:

• Tarihsel materyalizm • Üretim ilişkileri • Sınıf mücadelesi • Yabancılaşma

1. Tarihsel Materyalizm

Marx'a göre tarihsel gelişmede:

• Üretim biçimleri • Ekonomik ilişkiler • Toplumsal sınıflar • Sınıf mücadeleleri

belirleyici öneme sahiptir.

1. Sınıf Mücadelesi

Sanayi toplumunda:

Burjuvazi: Üretim araçlarına sahip sınıf

Proletarya: Emek gücünü satan işçi sınıfı

1. Yabancılaşma

İşçi:

• Ürettiği ürüne • Emeğine • Kendisine • Diğer insanlara

yabancılaşabilir.

1. Hegel – Marx

Hegel: Tin ve idealizm

Marx: Madde ve üretim ilişkileri

Hegel: Tarih → tinin gelişimi

Marx: Tarih → maddi koşullar ve sınıf mücadeleleri

1. Auguste Comte

Pozitivizmin önemli temsilcisidir.

Güvenilir bilgi:

Gözlem ve olgulara dayanan bilimsel bilgidir.

1. Üç Hâl Yasası

Comte’a göre düşüncenin gelişimi:

• Teolojik evre • Metafizik evre • Pozitif evre

Pozitif evrede:

Olaylar bilimsel yöntem ve yasalarla açıklanır.

1. Filozofları Hızlı Eşleştir

Locke → tabula rasa

Hume → izlenim + nedensellik

Kant → kritisizm + ödev

Rousseau → genel irade

Bentham → faydacılık

Mill → hazlarda nitelik

Hegel → diyalektik + tin

Marx → tarihsel materyalizm

Comte → pozitivizm

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Locke → tabula rasa. • Locke ve Hume → empirizm. • Locke → duyum + düşünüm. • Hume → izlenim ve fikir. • Hume → nedensellikte alışkanlık. • Hume nedenselliği tamamen reddetmez. • Kant → kritisizm. • Kant → bilgi deneyle başlar ama tümü deneyden doğmaz. • A priori → deneyden bağımsız. • A posteriori → deneye dayalı. • Fenomen → bize görünen. • Numen → şeyin kendisi. • Kant → ödev ahlakı. • Kant → insanı yalnız araç olarak görme. • Bentham ve Mill → faydacılık. • Mill → hazlarda nitelik farkı. • Rousseau → genel irade. • Genel irade → kişisel isteklerin toplamı değildir. • Hegel → idealizm + diyalektik. • Marx → tarihsel materyalizm. • Marx → sınıf mücadelesi. • Marx → yabancılaşma. • Comte → pozitivizm. • Comte → Üç Hâl Yasası.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Aydınlanma → akıl + özgürlük

Locke → tabula rasa

Locke → deney

Hume → izlenim + fikir

Hume → alışkanlık

Kant → kritisizm

Kant → fenomen / numen

Kant → ödev ahlakı

Rousseau → genel irade

Bentham → faydacılık

Mill → nitelikli haz

Hegel → diyalektik + tin

Marx → tarihsel materyalizm

Marx → sınıf mücadelesi

Marx → yabancılaşma

Comte → pozitivizm

Comte → Üç Hâl Yasası