TYT Felsefe 18.–19. Yüzyıl Felsefesi Ders Notu

18.–19. Yüzyıl Felsefesi Ders Notu

1. ve 19. yüzyıllarda felsefe; Aydınlanma, Fransız Devrimi, Sanayi Devrimi ve bilimsel gelişmelerin etkisiyle bilgi, özgürlük, ahlak, toplum, devlet ve tarih problemlerine yönelmiştir.

Temel gelişmeler:

• Akıl ve eleştirel düşünce önem kazanmıştır. • Bireysel hak ve özgürlükler tartışılmıştır. • Bilginin kaynağı sorgulanmıştır. • Toplum ve devletin temelleri araştırılmıştır. • Tarihsel ve toplumsal değişme felsefenin konusu hâline gelmiştir.

1. Aydınlanma Felsefesi

Aydınlanma:

İnsanın kendi aklını kullanmasını, geleneksel otoriteleri sorgulamasını ve özgür düşünmesini savunan düşünce hareketidir.

Temel kavramlar:

• Akıl • Özgürlük • Eleştiri • Bilim • Birey • İlerleme • Hoşgörü

Kısa eşleştirme:

Aydınlanma → aklın özgür kullanımı

1. Kant ve Aydınlanma

Kant’ın Aydınlanma çağrısı:

“Sapere aude!”

Yani:

“Kendi aklını kullanma cesaretini göster.”

Kısa eşleştirme:

Kant → Aydınlanma → aklını kendin kullan

1. Dönemi Etkileyen Gelişmeler

18.–19. yüzyıl düşüncesini etkileyen başlıca gelişmeler:

• Bilimsel gelişmeler • Aydınlanma • Amerikan Bağımsızlık Süreci • Fransız Devrimi • Sanayi Devrimi • Kentleşme • Yeni toplumsal sınıflar

1. Fransız Devrimi

1789 Fransız Devrimi ile:

• Özgürlük • Eşitlik • Yurttaşlık • Halk egemenliği • Hak

kavramları daha fazla önem kazanmıştır.

Kısa eşleştirme:

Fransız Devrimi → özgürlük + eşitlik + yurttaşlık

1. Sanayi Devrimi

Sanayi Devrimi:

Üretim ve toplum yapısını değiştirmiştir.

Sonuçları:

• Fabrikalaşma • Kentleşme • İşçi sınıfının büyümesi • Sermaye birikimi • Yeni toplumsal sorunlar

Bu gelişmeler özellikle Marx’ın görüşleri üzerinde etkili olmuştur.

1. Empirizm

Empirizm:

Bilginin temel kaynağının deney olduğunu savunur.

Önemli temsilciler:

• John Locke • David Hume

Kısa eşleştirme:

Empirizm → deney

1. John Locke

Locke’a göre:

İnsan zihninde doğuştan hazır bilgiler yoktur.

Zihin başlangıçta:

Tabula rasa

yani:

Boş levha

gibidir.

Bilgi deney yoluyla oluşur.

Kısa eşleştirme:

Locke → tabula rasa + empirizm

1. Locke'ta Duyum ve Düşünüm

Deney iki kaynaktan gelir:

Duyum: Dış dünyadan edinilen deneyimler

Düşünüm: Zihnin kendi işlemleri üzerine deneyimi

Kısa ayrım:

Locke → duyum + düşünüm

1. David Hume

Hume:

Empirizmin önemli temsilcisidir.

Bilgimizin temelinde:

İzlenimler

vardır.

İzlenim: Canlı ve doğrudan deneyim

Fikir: İzlenimin zihindeki daha zayıf tasarımı

Kısa eşleştirme:

Hume → izlenim + fikir

1. Hume ve Nedensellik

Hume’a göre:

Neden ile sonuç arasındaki zorunlu bağlantıyı doğrudan gözlemleyemeyiz.

Biz yalnızca:

Bir olaydan sonra başka bir olayın tekrar tekrar gerçekleştiğini görürüz.

Bu tekrar:

Alışkanlık oluşturur.

Kısa eşleştirme:

Hume → nedensellik + alışkanlık

1. Hume Hakkında Önemli Ayrım

Hume:

Nedenselliğin günlük veya bilimsel kullanımını tamamen reddetmez.

Eleştirdiği şey:

Neden ile sonuç arasındaki zorunlu bağın deneyde doğrudan görülebildiği düşüncesidir.

1. Kant ve Bilgi Problemi

Kant:

Rasyonalizm ile empirizm arasındaki karşıtlığı aşmaya çalışmıştır.

Ünlü düşüncesi:

“Bütün bilgimiz deneyle başlar, ancak bütün bilgi deneyden doğmaz.”

Kısa eşleştirme:

Kant → deney + zihnin yapısı

1. Kritisizm

Kant’ın bilgi anlayışı:

Kritisizm (Eleştiricilik)

olarak adlandırılır.

Kant’ın temel soruları:

• Ne bilebilirim? • Nasıl bilebilirim? • Bilginin sınırları nelerdir?

Kısa eşleştirme:

Kant → kritisizm

1. Kant'ta Bilginin Oluşumu

Kant’a göre:

Duyular: Bilginin malzemesini sağlar.

Zihin: Bu malzemeyi düzenler.

Bilen özne:

Pasif değildir.

Bilginin oluşumuna aktif olarak katılır.

1. A Priori – A Posteriori

A priori: Deneyden bağımsız bilgi veya bilgi unsuru

A posteriori: Deneye dayalı bilgi

Kısa eşleştirme:

A priori → deneyden bağımsız

A posteriori → deneye dayalı

1. Fenomen – Numen

Fenomen: Şeylerin bize göründüğü biçim

Numen: Şeyin kendisi

Kant’a göre:

İnsan bilgisi fenomenler alanıyla sınırlıdır.

Numenin kendisi teorik bilgi açısından doğrudan bilinemez.

Kısa eşleştirme:

Fenomen → görünen

Numen → şeyin kendisi

1. Locke – Hume – Kant

Locke: Tabula rasa + deney

Hume: İzlenimler + nedensellik eleştirisi

Kant: Deney + zihnin düzenleyici yapısı

Kısa ayrım:

Locke ve Hume → empirizm

Kant → kritisizm

1. Kant'ın Ahlak Anlayışı

Kant:

Ödev ahlakını savunur.

Bir eylemin ahlaki değeri:

Yalnız sonucuna değil,

Eylemin hangi ilkeyle ve hangi niyetle yapıldığına bağlıdır.

Ahlaki değer:

Ödevden dolayı davranmayla ilişkilidir.

Kısa eşleştirme:

Kant → ödev ahlakı

1. İyi İrade

Kant’a göre:

Koşulsuz biçimde iyi olan şey:

İyi iradedir.

Bir davranış yalnızca dışarıdan doğru görünüyorsa:

Bu, tek başına ahlaki değer için yeterli değildir.

1. Koşulsuz Buyruk

Kant’a göre:

Bir davranış ilkesi herkes için geçerli olabilecek biçimde seçilmelidir.

Bu:

Koşulsuz buyruk

anlayışıyla ilişkilidir.

Kısa eşleştirme:

Kant → evrensel ahlak ilkesi

1. İnsan Amaçtır

Kant’a göre:

İnsan hiçbir zaman yalnızca araç olarak kullanılmamalıdır.

Her insan:

Kendi başına bir amaçtır.

Kısa eşleştirme:

İnsanı yalnız araç olarak görme → Kant’a aykırı

1. Faydacılık

Faydacılık:

Eylemlerin sonuçlarına göre değerlendirilmesini savunur.

Temel ölçüt:

En fazla sayıda insana en fazla mutluluk

Önemli isimler:

• Jeremy Bentham • John Stuart Mill

Kısa eşleştirme:

Faydacılık → sonuç + yarar + mutluluk

1. Jeremy Bentham

Bentham:

Haz ve acıyı ahlaki değerlendirmede önemli görür.

Amaç:

En çok insan için en fazla mutluluğun sağlanmasıdır.

Kısa eşleştirme:

Bentham → faydacılık

1. John Stuart Mill

Mill:

Faydacılığı geliştirir.

Hazlar arasında yalnızca miktar değil:

Nitelik bakımından da fark bulunduğunu savunur.

Kısa ayrım:

Bentham → hazların niceliği

Mill → hazların niteliği de önemli

1. Kant – Faydacılık

Kant: Ödev + ilke + niyet

Faydacılık: Sonuç + yarar + mutluluk

Kısa ayrım:

Kant → “Hangi ilkeye göre yaptın?”

Faydacılık → “Sonuç ne kadar yarar sağladı?”

1. Rousseau

Jean-Jacques Rousseau:

Özgürlük, toplum, devlet ve egemenlik problemleriyle ilgilenmiştir.

Ünlü eseri:

Toplum Sözleşmesi

Kısa eşleştirme:

Rousseau → Toplum Sözleşmesi

1. Genel İrade

Rousseau’ya göre:

Meşru siyasal düzen:

Genel iradeye dayanmalıdır.

Genel irade:

Toplumun ortak iyiliğini amaçlayan iradedir.

Önemli:

Genel irade, bireysel isteklerin basit toplamı değildir.

Kısa eşleştirme:

Rousseau → genel irade

1. Rousseau ve Egemenlik

Rousseau:

Egemenliğin halka ait olduğunu savunur.

Devletin meşruiyeti:

Halkın ortak iradesine dayanmalıdır.

Kısa eşleştirme:

Rousseau → halk egemenliği

1. Hegel

Hegel:

Alman idealizminin önemli filozoflarından biridir.

Temel kavramlar:

• Tin • Diyalektik • Tarih • Gelişme

Kısa eşleştirme:

Hegel → idealizm + diyalektik

1. Hegel'de Diyalektik

Hegel’e göre:

Gerçeklik durağan değildir.

Çelişkiler ve bunların aşılmasıyla gelişen bir süreçtir.

Okul düzeyinde sıklıkla:

Tez → antitez → sentez

şemasıyla anlatılır.

Ancak Hegel’in diyalektiği bu basit şemadan daha kapsamlıdır.

1. Hegel ve Tarih

Hegel’e göre:

Tarih rastgele olaylar dizisi değildir.

Tarihsel süreç:

Tinin ve özgürlük bilincinin gelişmesiyle ilişkilidir.

Kısa eşleştirme:

Hegel → tarih + tin + özgürlük bilinci

1. Karl Marx

Marx:

Hegel’in diyalektik düşüncesinden etkilenmiştir.

Ancak tarihi:

Maddi ve ekonomik koşullar üzerinden açıklar.

Önemli kavramlar:

• Üretim ilişkileri • Sınıf mücadelesi • Tarihsel materyalizm • Yabancılaşma

1. Tarihsel Materyalizm

Marx’a göre tarihsel gelişmede:

• Üretim biçimleri • Ekonomik ilişkiler • Toplumsal sınıflar • Sınıf mücadeleleri

önemli rol oynar.

Kısa eşleştirme:

Marx → tarihsel materyalizm

1. Sınıf Mücadelesi

Marx:

Tarihsel değişimde sınıflar arasındaki çatışmaların önemli olduğunu savunur.

Sanayi toplumunda:

Burjuvazi: Üretim araçlarına sahip sınıf

Proletarya: Emek gücünü satan işçi sınıfı

Kısa eşleştirme:

Marx → sınıf mücadelesi

1. Yabancılaşma

Marx’a göre işçi:

• Ürettiği ürüne • Kendi emeğine • Kendisine • Diğer insanlara

yabancılaşabilir.

Kısa eşleştirme:

Marx → yabancılaşma

1. Hegel – Marx

Hegel: İdealist

Tarih: Tinin gelişimi

Marx: Materyalist

Tarih: Maddi üretim ilişkileri ve sınıf mücadeleleri

Kısa ayrım:

Hegel → tin

Marx → maddi koşullar

1. Auguste Comte

Comte:

Pozitivizmin önemli temsilcisidir.

Güvenilir bilgi:

Gözleme ve olgulara dayanan bilimsel bilgidir.

Kısa eşleştirme:

Comte → pozitivizm

1. Üç Hâl Yasası

Comte’a göre insan düşüncesi üç aşamadan geçer:

• Teolojik evre • Metafizik evre • Pozitif evre

Pozitif evrede:

Olaylar bilimsel yöntem ve yasalarla açıklanır.

Kısa eşleştirme:

Comte → Üç Hâl Yasası

1. Pozitivizm

Pozitivizm:

Olgulara, gözleme ve bilimsel yönteme önem verir.

Metafizik açıklamalar yerine:

Olaylar arasındaki düzenli ilişkileri araştırır.

Kısa eşleştirme:

Pozitivizm → olgu + gözlem + bilim

1. Filozofları Hızlı Eşleştirme

Locke: Tabula rasa + empirizm

Hume: İzlenim + fikir + nedensellik eleştirisi

Kant: Kritisizm + fenomen/numen + ödev ahlakı

Rousseau: Genel irade + halk egemenliği

Bentham: Faydacılık

Mill: Faydacılık + hazlarda nitelik

Hegel: İdealizm + diyalektik

Marx: Tarihsel materyalizm + sınıf mücadelesi

Comte: Pozitivizm + Üç Hâl Yasası

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Locke → tabula rasa. • Locke ve Hume → empirizm. • Hume → izlenim ve fikir. • Hume → nedensellikte zorunlu bağ eleştirisi. • Hume nedenselliği tamamen reddetmez. • Kant → kritisizm. • Kant → bilgi deneyle başlar fakat tümü deneyden doğmaz. • A priori → deneyden bağımsız. • A posteriori → deneye dayalı. • Fenomen → bize görünen. • Numen → şeyin kendisi. • Kant → ödev ahlakı. • Bentham ve Mill → faydacılık. • Rousseau → genel irade. • Genel irade → bireysel isteklerin toplamı değildir. • Hegel → idealizm ve diyalektik. • Marx → tarihsel materyalizm. • Marx → sınıf mücadelesi ve yabancılaşma. • Comte → pozitivizm. • Comte → Üç Hâl Yasası.

18.–19. Yüzyıl Felsefesi Kısa Özeti

Aydınlanma: Akıl + özgürlük + eleştiri

Locke: Tabula rasa + deney

Hume: İzlenim + fikir + alışkanlık

Kant: Kritisizm + fenomen/numen

Kant ahlakı: Ödev + iyi irade

Rousseau: Genel irade + halk egemenliği

Bentham: Faydacılık

Mill: Nitelikli hazlar

Hegel: İdealizm + diyalektik + tin

Marx: Tarihsel materyalizm + sınıf mücadelesi + yabancılaşma

Comte: Pozitivizm + Üç Hâl Yasası