TYT Felsefe 20. Yüzyıl Felsefesi Çalışma Notu

1. Yüzyıl Felsefesi – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu; 20. yüzyıldaki temel felsefi akımları, önemli filozofları ve sınavda ayırt edilmesi gereken kavramları hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Dönemin Genel Özelliği

1. yüzyılda tek bir felsefi anlayış egemen değildir.

Öne çıkan problemler:

• İnsan varoluşu • Özgürlük • Bilinç • Varlık • Dil • Anlam • Bilim • Yorumlama

1. Fenomenoloji

Kurucusu:

Edmund Husserl

Fenomenoloji:

Bilince görünen fenomenleri incelemeyi amaçlar.

1. Epokhe

Gündelik hayatta doğru kabul ettiğimiz varsayımların geçici olarak:

Paranteze alınmasıdır.

1. Yönelimsellik

Husserl'e göre:

“Bilinç her zaman bir şeyin bilincidir.”

Bilinç mutlaka bir nesneye veya yaşantıya yönelir.

1. Husserl'i Hızlı Hatırla

Husserl → fenomenoloji

Epokhe → paranteze alma

Yönelimsellik → bilinç bir şeye yönelir

“Şeylerin kendisine!” → Husserl

1. Yeni Ontoloji

Önemli temsilci:

Nicolai Hartmann

Varlığın insan zihninden bağımsız olduğunu savunur.

1. Varlık Katmanları

Hartmann'a göre:

• İnorganik • Organik • Ruhsal • Tinsel

varlık katmanları vardır.

1. Varoluşçuluk

Temel konular:

• Birey • Özgürlük • Seçim • Sorumluluk • Kaygı • Ölüm • Anlam

1. Jean-Paul Sartre

Temel görüşü:

“Varoluş özden önce gelir.”

İnsan:

Önceden belirlenmiş değişmez bir özle doğmaz.

Kendisini seçimleriyle oluşturur.

1. Sartre'da Özgürlük

İnsan:

Seçim yapmak zorundadır.

Seçmemek bile:

Bir seçimdir.

1. Sartre'da Sorumluluk

Özgürlük:

Sorumluluğu beraberinde getirir.

İnsan kendi seçimlerinden sorumludur.

1. Heidegger

Heidegger:

Varlık sorununa yönelir.

İnsanı:

Dünya-içinde-varlık

olarak ele alır.

1. Heidegger ve Ölüm

İnsan:

Kendi sonluluğunun farkındadır.

Ölüm bilinci:

Kişinin kendi varoluşuyla yüzleşmesinde önemlidir.

1. Karl Jaspers

Temel kavram:

Sınır durumlar

Örnekler:

• Ölüm • Acı • Suçluluk • Mücadele

1. Varoluşçuları Ayır

Sartre → özgürlük + seçim + sorumluluk

Heidegger → dünya-içinde-varlık

Jaspers → sınır durumlar

Kierkegaard → bireysel varoluş + kaygı

1. Sezgicilik

Önemli temsilci:

Henri Bergson

Gerçekliğin bazı yönlerinin:

Sezgiyle kavranabileceğini savunur.

1. Bergson ve Süre

Süre:

Yaşanan zamanın kesintisiz akışıdır.

1. Zekâ – Sezgi

Zekâ: Gerçekliği analiz eder ve parçalara ayırır.

Sezgi: Gerçekliğin canlı akışını doğrudan kavramaya yönelir.

1. Pragmatizm

Bir düşüncenin anlamını ve doğruluğunu:

Pratik sonuçlarla ilişkilendirir.

Önemli isimler:

• William James • John Dewey

1. William James

Doğruluk:

Düşüncenin deneyim içindeki sonuçlarıyla ilişkilidir.

1. John Dewey

Öne çıkanlar:

• Deneyim • Eğitim • Problem çözme

Düşünce:

Sorun çözmeye yarayan etkin bir araçtır.

1. Mantıkçı Pozitivizm

Viyana Çevresi ile ilişkilidir.

Önemli isim:

Rudolf Carnap

Temel kavram:

Doğrulanabilirlik

1. Doğrulanabilirlik

Bir önermenin anlamlılığı:

Deney ve gözlemle doğrulanabilir olmasıyla ilişkilendirilir.

1. Analitik Felsefe

Felsefi problemlerde:

• Dil • Mantık • Kavram çözümlemesi

öne çıkar.

Önemli isimler:

• Bertrand Russell • Ludwig Wittgenstein

1. Bertrand Russell

Öne çıkan:

Mantıksal çözümleme

Felsefi problemlerin:

Açık ve mantıklı biçimde analiz edilmesini önemser.

1. Wittgenstein

Temel alan:

Dil felsefesi

Sonraki döneminde:

Bir sözcüğün anlamını kullanım içinde ele alır.

1. Dil Oyunları

Dil:

Farklı kullanım bağlamlarında farklı işlevler kazanır.

Bu kullanım biçimleri:

Dil oyunları

olarak adlandırılır.

1. Hermeneutik

Hermeneutik:

Anlama ve yorumlama felsefesidir.

1. Dilthey

Doğa bilimleri: Açıklama

İnsan bilimleri: Anlama

1. Gadamer

Anlamanın:

Tarihsel ve kültürel bağlamdan bağımsız olmadığını savunur.

İnsan:

Belirli bir tarihsel ufuk içinden yorum yapar.

1. Fenomenoloji – Hermeneutik

Fenomenoloji: Bilince görüneni inceler.

Hermeneutik: Anlamayı ve yorumlamayı inceler.

1. Karl Popper

Bilimsel teorilerin:

Yanlışlanabilir

olması gerektiğini savunur.

1. Yanlışlanabilirlik

Bir teori bilimsel olacaksa:

Onu yanlış çıkarabilecek olası bir durum bulunmalıdır.

1. Thomas Kuhn

Temel kavram:

Paradigma

Paradigma:

Bilim insanlarının paylaştığı:

• Kabuller • Yöntemler • Kavramlar • Problem çözme biçimleri

bütünüdür.

1. Kuhn ve Bilimsel Devrim

Süreç:

Normal bilim → anomaliler → kriz → paradigma değişimi → bilimsel devrim

1. Akımları Hızlı Ayır

Fenomenoloji → bilinç + fenomen

Yeni ontoloji → varlık katmanları

Varoluşçuluk → özgürlük + seçim

Sezgicilik → sezgi + süre

Pragmatizm → pratik sonuç

Mantıkçı pozitivizm → doğrulanabilirlik

Analitik felsefe → dil + mantık

Hermeneutik → anlama + yorumlama

1. Filozofları Hızlı Eşleştir

Husserl → fenomenoloji

Hartmann → yeni ontoloji

Sartre → varoluş özden önce gelir

Heidegger → dünya-içinde-varlık

Jaspers → sınır durumlar

Bergson → sezgi + süre

William James → pragmatizm

Dewey → eğitim + deneyim

Carnap → mantıkçı pozitivizm

Russell → mantıksal çözümleme

Wittgenstein → dil

Dilthey → anlama

Gadamer → hermeneutik

Popper → yanlışlanabilirlik

Kuhn → paradigma

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Husserl → fenomenoloji. • Epokhe → paranteze alma. • Yönelimsellik → bilinç bir şeye yönelir. • Hartmann → yeni ontoloji. • Sartre → varoluş özden önce gelir. • Sartre → özgürlük ve sorumluluk. • Heidegger → dünya-içinde-varlık. • Jaspers → sınır durumlar. • Bergson → sezgi ve süre. • Pragmatizm → “kişisel çıkar” demek değildir. • James ve Dewey → pragmatizm. • Viyana Çevresi → mantıkçı pozitivizm. • Doğrulanabilirlik → mantıkçı pozitivizm. • Russell → mantıksal çözümleme. • Wittgenstein → dil ve kullanım. • Hermeneutik → anlama ve yorumlama. • Dilthey → insan bilimlerinde anlama. • Gadamer → tarihsel yorum. • Popper → yanlışlanabilirlik. • Kuhn → paradigma. • Popper ile mantıkçı pozitivizmi karıştırma. • Husserl'deki epokhe ile kuşkucuların yargıyı askıya almasını aynı amaçta sanma.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Husserl → fenomenoloji

Epokhe → paranteze alma

Yönelimsellik → bilinç bir şeye yönelir

Hartmann → varlık katmanları

Sartre → varoluş özden önce gelir

Sartre → özgürlük + sorumluluk

Heidegger → dünya-içinde-varlık

Jaspers → sınır durum

Bergson → sezgi + süre

James → pragmatizm

Dewey → deneyim + eğitim

Carnap → mantıkçı pozitivizm

Russell → mantıksal çözümleme

Wittgenstein → anlam = kullanım

Dilthey → anlama

Gadamer → hermeneutik

Popper → yanlışlanabilirlik

Kuhn → paradigma