TYT Felsefe 20. Yüzyıl Felsefesi Ders Notu

1. Yüzyıl Felsefesi Ders Notu

1. yüzyıl felsefesi; bilimsel gelişmeler, dünya savaşları, toplumsal dönüşümler ve modern yaşamın sorunlarının etkisiyle şekillenmiştir.

Bu dönemde tek bir felsefi anlayış egemen değildir.

Öne çıkan problemler:

• İnsan varoluşu • Özgürlük ve sorumluluk • Bilinç • Varlık • Dil ve anlam • Bilim • Yorumlama • Hakikat

1. Dönemin Genel Özellikleri

• Çok sayıda felsefi akım gelişmiştir. • İnsan varoluşu önem kazanmıştır. • Dil felsefenin temel problemlerinden biri olmuştur. • Bilimsel bilginin yapısı sorgulanmıştır. • Bilinç ve deneyim incelenmiştir. • Tarihsel ve kültürel bağlam önem kazanmıştır.

Kısa eşleştirme:

1. yüzyıl → çoğulcu felsefi yaklaşımlar

1. Fenomenoloji

Fenomenoloji:

Bilince görünen fenomenleri inceleyen felsefi yaklaşımdır.

Kurucusu:

Edmund Husserl

Kısa eşleştirme:

Husserl → fenomenoloji

1. Fenomen

Fenomen:

Bir şeyin bilince göründüğü biçimdir.

Fenomenoloji:

Nesnenin bilincimizde nasıl ortaya çıktığını araştırır.

1. Epokhe

Husserl'in yönteminde:

Gündelik hayatta doğru kabul edilen varsayımların geçici olarak askıya alınmasına:

Epokhe

denir.

Kısa eşleştirme:

Epokhe → paranteze alma

1. Yönelimsellik

Husserl'e göre:

Bilinç her zaman bir şeyin bilincidir.

Bilinç:

Bir nesneye veya yaşantıya yönelir.

Kısa eşleştirme:

Yönelimsellik → bilincin bir şeye yönelmesi

1. Yeni Ontoloji

Yeni ontoloji:

Varlığı yeniden merkeze alan yaklaşımdır.

Önemli temsilci:

Nicolai Hartmann

Kısa eşleştirme:

Hartmann → yeni ontoloji

1. Hartmann ve Varlık Katmanları

Hartmann gerçekliği farklı katmanlarla açıklar:

• İnorganik • Organik • Ruhsal • Tinsel

Üst katmanlar alt katmanlara dayanır ancak bütünüyle onlara indirgenemez.

Kısa eşleştirme:

Hartmann → varlık katmanları

1. Varoluşçuluk

Varoluşçuluk:

İnsanın somut varoluşunu merkeze alır.

Temel kavramlar:

• Özgürlük • Seçim • Sorumluluk • Kaygı • Ölüm • Anlam

Önemli isimler:

• Sartre • Heidegger • Jaspers • Kierkegaard

1. Jean-Paul Sartre

Sartre'ın temel görüşü:

“Varoluş özden önce gelir.”

İnsan:

Önceden belirlenmiş değişmez bir özle dünyaya gelmez.

Kendisini:

Seçimleri ve davranışlarıyla oluşturur.

Kısa eşleştirme:

Sartre → varoluş özden önce gelir

1. Sartre ve Özgürlük

İnsan:

Seçim yapmak zorundadır.

Seçmemek bile bir seçimdir.

Bu nedenle:

İnsan özgürlüğünden tamamen kaçamaz.

1. Sartre ve Sorumluluk

Özgürlük:

Sorumluluğu beraberinde getirir.

İnsan:

Kendi seçimlerinden sorumludur.

Kısa eşleştirme:

Sartre → özgürlük + seçim + sorumluluk

1. Heidegger

Heidegger:

Varlık problemini yeniden gündeme getirir.

İnsanı:

Dünya-içinde-varlık

olarak ele alır.

Kısa eşleştirme:

Heidegger → varlık + dünya-içinde-varlık

1. Heidegger ve Ölüm

İnsan:

Kendi sonluluğunun farkındadır.

Ölüm bilinci:

İnsanın kendi varoluşuyla daha sahici biçimde karşılaşmasına yardımcı olabilir.

Kısa eşleştirme:

Heidegger → sonluluk + ölüm bilinci

1. Karl Jaspers

Jaspers:

İnsan varoluşunu sınır durumlar üzerinden ele alır.

Sınır durumlar:

• Ölüm • Acı • Suçluluk • Mücadele

Kısa eşleştirme:

Jaspers → sınır durumlar

1. Varoluşçuları Hızlı Ayırma

Sartre: Özgürlük + seçim + sorumluluk

Heidegger: Varlık + dünya-içinde-varlık

Jaspers: Sınır durumlar

Kierkegaard: Bireysel varoluş + seçim + kaygı

1. Sezgicilik

Sezgicilik:

Gerçekliğin bazı yönlerinin sezgiyle kavranabileceğini savunur.

Önemli isim:

Henri Bergson

Kısa eşleştirme:

Bergson → sezgicilik

1. Bergson ve Süre

Bergson'a göre:

Gerçeklik sürekli bir oluş hâlindedir.

Süre:

Yaşanan zamanın kesintisiz akışıdır.

Kısa eşleştirme:

Bergson → sezgi + süre

1. Bergson'da Zekâ – Sezgi

Zekâ: Gerçekliği analiz eder ve parçalara ayırır.

Sezgi: Gerçekliğin canlı ve sürekli oluşunu doğrudan kavramaya yönelir.

1. Pragmatizm

Pragmatizm:

Düşüncelerin anlamını ve doğruluğunu pratik sonuçlarla ilişkilendirir.

Önemli isimler:

• William James • John Dewey

Kısa eşleştirme:

Pragmatizm → pratik sonuç

1. William James

William James:

Bir düşüncenin doğruluğunu yaşam içindeki sonuçları ve deneyimle ilişkilendirir.

Önemli:

Pragmatizm:

“İşime gelen her şey doğrudur.”

anlamına gelmez.

1. John Dewey

Dewey:

Düşünceyi problem çözmeye yarayan bir araç olarak görür.

Öne çıkan kavramlar:

• Deneyim • Eğitim • Problem çözme

Kısa eşleştirme:

Dewey → pragmatizm + eğitim

1. Mantıkçı Pozitivizm

1. yüzyılda gelişmiştir.

Viyana Çevresi

ile ilişkilidir.

Önemli isim:

Rudolf Carnap

Temel kavram:

Doğrulanabilirlik

Kısa eşleştirme:

Mantıkçı pozitivizm → Viyana Çevresi

1. Doğrulanabilirlik

Mantıkçı pozitivistlere göre:

Bir önermenin anlamlılığı:

Deney ve gözlemle doğrulanabilir olmasıyla ilişkilidir.

Metafizik önermelere:

Eleştirel yaklaşırlar.

Kısa eşleştirme:

Doğrulanabilirlik → mantıkçı pozitivizm

1. Analitik Felsefe

Analitik felsefe:

Felsefi problemleri:

Dil ve mantık çözümlemesiyle ele alır.

Önemli isimler:

• Bertrand Russell • Ludwig Wittgenstein

Kısa eşleştirme:

Analitik felsefe → dil + mantık

1. Bertrand Russell

Russell:

Mantıksal çözümlemeye önem verir.

Felsefi problemlerin:

Açık ve mantıksal biçimde analiz edilmesini savunur.

Kısa eşleştirme:

Russell → mantıksal çözümleme

1. Wittgenstein

Wittgenstein:

Dil felsefesinin önemli isimlerindendir.

İlk döneminde:

Dilin dünyayı nasıl temsil ettiğini araştırır.

Sonraki döneminde:

Sözcüklerin anlamını kullanım içinde ele alır.

Kısa eşleştirme:

Wittgenstein → dil felsefesi

1. Dil Oyunları

Wittgenstein'ın sonraki döneminde:

Dil oyunları

kavramı önemlidir.

Bir sözcüğün anlamı:

Kullanıldığı bağlama bağlıdır.

Kısa eşleştirme:

Wittgenstein → anlam = kullanım

1. Hermeneutik

Hermeneutik:

Anlama ve yorumlama felsefesidir.

Başlangıçta:

Metin yorumlamayla ilişkiliyken,

daha sonra:

Tarih, kültür ve insan deneyimini anlamaya yönelik geniş bir yaklaşım hâline gelmiştir.

Kısa eşleştirme:

Hermeneutik → anlama + yorumlama

1. Dilthey

Dilthey:

İnsan bilimleriyle doğa bilimlerini ayırır.

Doğa bilimleri: Açıklama

İnsan bilimleri: Anlama

Kısa eşleştirme:

Dilthey → insan bilimleri + anlama

1. Gadamer

Gadamer:

Hermeneutiğin önemli temsilcisidir.

Ona göre:

Anlama tarihsel ve kültürel bağlamdan bağımsız değildir.

İnsan:

Her zaman belirli bir tarihsel ufuk içinden yorum yapar.

Kısa eşleştirme:

Gadamer → hermeneutik + tarihsel bağlam

1. Fenomenoloji – Hermeneutik

Fenomenoloji: Bilince görüneni inceler.

Hermeneutik: Anlama ve yorumlamayı inceler.

Kısa ayrım:

Husserl → fenomenoloji

Gadamer → hermeneutik

1. Bilim Felsefesi

1. yüzyılda önemli sorular:

• Bilimsel teori nedir? • Bilim nasıl gelişir? • Bir teoriyi bilimsel yapan nedir?

Önemli isimler:

• Karl Popper • Thomas Kuhn

1. Karl Popper

Popper:

Bilimsel teorilerin yanlışlanabilir olması gerektiğini savunur.

Bir teori:

Onu yanlış çıkarabilecek olası durumlara açık olmalıdır.

Kısa eşleştirme:

Popper → yanlışlanabilirlik

1. Thomas Kuhn

Kuhn:

Bilimin gelişimini paradigma kavramıyla açıklar.

Paradigma:

Bilim insanlarının paylaştığı:

• Kavramlar • Yöntemler • Kabuller • Problem çözme biçimleri

bütünüdür.

Kısa eşleştirme:

Kuhn → paradigma

1. Kuhn ve Bilimsel Devrim

Bilimsel gelişme:

Normal bilim → anomaliler → kriz → paradigma değişimi → bilimsel devrim

Kısa ayrım:

Popper → yanlışlanabilirlik

Kuhn → paradigma değişimi

1. Temel Akımları Hızlı Ayırma

Fenomenoloji: Bilinç + fenomen

Yeni ontoloji: Varlık katmanları

Varoluşçuluk: Özgürlük + seçim + sorumluluk

Sezgicilik: Sezgi + süre

Pragmatizm: Pratik sonuç

Mantıkçı pozitivizm: Doğrulanabilirlik

Analitik felsefe: Dil + mantık

Hermeneutik: Anlama + yorumlama

1. Filozofları Hızlı Eşleştirme

Husserl: Fenomenoloji

Hartmann: Yeni ontoloji

Sartre: Varoluş özden önce gelir

Heidegger: Dünya-içinde-varlık

Jaspers: Sınır durumlar

Bergson: Sezgi + süre

William James: Pragmatizm

Dewey: Pragmatizm + eğitim

Carnap: Mantıkçı pozitivizm

Russell: Mantıksal çözümleme

Wittgenstein: Dil felsefesi

Dilthey: Anlama

Gadamer: Hermeneutik

Popper: Yanlışlanabilirlik

Kuhn: Paradigma

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Husserl → fenomenoloji. • Epokhe → paranteze alma. • Yönelimsellik → bilinç bir şeye yönelir. • Hartmann → yeni ontoloji. • Sartre → varoluş özden önce gelir. • Sartre → özgürlük ve sorumluluk. • Heidegger → dünya-içinde-varlık. • Jaspers → sınır durumlar. • Bergson → sezgi ve süre. • Pragmatizm → kişisel çıkarcılık değildir. • James ve Dewey → pragmatizm. • Viyana Çevresi → mantıkçı pozitivizm. • Mantıkçı pozitivizm → doğrulanabilirlik. • Russell ve Wittgenstein → analitik felsefe. • Wittgenstein → anlam ve kullanım. • Hermeneutik → anlama ve yorumlama. • Dilthey → insan bilimlerinde anlama. • Gadamer → tarihsel yorum. • Popper → yanlışlanabilirlik. • Kuhn → paradigma.

1. Yüzyıl Felsefesi Kısa Özeti

Husserl: Fenomenoloji + epokhe + yönelimsellik

Hartmann: Yeni ontoloji + varlık katmanları

Sartre: Varoluş + özgürlük + sorumluluk

Heidegger: Varlık + dünya-içinde-varlık

Jaspers: Sınır durumlar

Bergson: Sezgi + süre

James: Pragmatizm

Dewey: Pragmatizm + deneyim

Mantıkçı pozitivizm: Doğrulanabilirlik

Russell: Mantıksal çözümleme

Wittgenstein: Dil + anlamın kullanımı

Dilthey: Anlama

Gadamer: Hermeneutik

Popper: Yanlışlanabilirlik

Kuhn: Paradigma