TYT Felsefe Ahlak Felsefesi Konu Anlatımı

Ahlak Felsefesi

Ahlak felsefesi ya da etik; insan davranışlarını iyi-kötü, doğru-yanlış, özgürlük, sorumluluk ve erdem gibi kavramlar açısından sorgulayan felsefe alanıdır.

Temel sorular:

• İyi nedir? • Kötü nedir? • İnsan özgür müdür? • İnsan davranışlarından sorumlu mudur? • Evrensel ahlak yasası var mıdır? • Ahlaki eylemin amacı nedir?

1. Ahlak Nedir?

Ahlak:

Bir toplumda veya bireyde doğru-yanlış, iyi-kötü davranışlarla ilgili kurallar ve değerler bütünüdür.

Etik ise:

Ahlak üzerine felsefi düşünmedir.

1. Ahlaki Eylem

Ahlaki eylem:

Bilinçli ve özgür biçimde gerçekleştirilen, iyi-kötü açısından değerlendirilebilen davranıştır.

Bir davranışın ahlaki olarak değerlendirilebilmesi için:

• Bilinç • Özgür seçim • Sorumluluk

önemlidir.

1. İyi ve Kötü

İyi:

Ahlaki bakımdan olumlu ve değerli kabul edilen davranış veya amaç

Kötü:

Ahlaki bakımdan olumsuz ve sakıncalı kabul edilen davranış veya amaç

Ancak filozoflar:

“İyi nedir?”

sorusuna farklı cevaplar vermiştir.

1. Özgürlük

Özgürlük:

Bireyin seçenekler arasından kendi iradesiyle tercih yapabilmesidir.

Ahlak felsefesinin temel problemlerinden biri:

“İnsan gerçekten özgür müdür?”

sorusudur.

1. Sorumluluk

Sorumluluk:

Kişinin kendi davranışlarının sonuçlarını üstlenebilmesidir.

1. Vicdan

Vicdan:

Kişinin kendi davranışlarını ahlaki açıdan değerlendirmesine yardımcı olan içsel yargı gücüdür.

Vicdan:

• Davranış öncesinde yönlendirebilir. • Davranış sonrasında değerlendirme yapabilir.

1. Erdem

Erdem:

İyi ve doğru davranmayı sağlayan karakter özellikleridir.

Örnek:

• Adalet • Cesaret • Ölçülülük • Dürüstlük

1. Ahlaki Karar

Ahlaki karar:

Bir davranışın iyi veya kötü olduğuna ilişkin bilinçli değerlendirmedir.

Ahlaki karar üzerinde:

• Bireysel değerler • Toplumsal normlar • İnançlar • Akıl yürütme • Vicdan

etkili olabilir.

1. Ahlak Yasası

Ahlak yasası:

İnsanların nasıl davranması gerektiğine ilişkin genel ilkedir.

Temel problem:

“Evrensel bir ahlak yasası mümkün müdür?”

Bu soruya farklı cevaplar verilmiştir.

1. Evrensel Ahlak Yasasını Reddeden Yaklaşımlar

Bazı filozoflara göre:

Herkes için geçerli tek bir ahlak yasası yoktur.

Bu görüşlerde:

• Birey • Toplum • Kültür • Çıkar • Haz

gibi unsurlar belirleyici olabilir.

1. Egoizm

Egoizm:

Ahlaki eylemin temelinde bireyin kendi çıkarının bulunduğunu savunan görüştür.

1. Hedonizm

Hazcılık olarak adlandırılır.

Ahlaki eylemin amacı:

Hazza ulaşmak

olarak görülür.

Önemli isimlerden biri:

Epikuros

1. Epikuros

Epikuros’a göre:

İyi yaşamın amacı hazdır.

Ancak gerçek mutluluk:

• Gereksiz acılardan kaçınma • Ölçülü yaşam • Ruh dinginliği

ile ilişkilidir.

1. Anarşizm ve Ahlak

Bazı anarşist düşünürler:

Dışarıdan dayatılan otorite ve kurallara eleştirel yaklaşır.

Bireyin özgürlüğünü ön plana çıkarır.

Bu nedenle evrensel ve zorlayıcı ahlak yasalarına mesafeli yaklaşımlar görülebilir.

1. Nihilizm ve Ahlak

Ahlaki nihilizm:

Nesnel ve evrensel ahlaki değerlerin bulunmadığını savunan yaklaşımlarla ilişkilidir.

1. Evrensel Ahlak Yasasını Kabul Eden Yaklaşımlar

Bazı filozoflar:

İnsanlar için genel geçer ahlaki ilkelerin mümkün olduğunu savunur.

Başlıca yaklaşımlar:

• Sokrates • Platon • Aristoteles • Farabi • Kant • Faydacılık

1. Sokrates

Sokrates’e göre:

Bilgi ile erdem arasında güçlü bir ilişki vardır.

Ünlü anlayışı:

“Kimse bilerek kötülük yapmaz.”

İnsan gerçekten neyin iyi olduğunu bilirse iyi davranır.

1. Platon

Platon’a göre:

İyi ideası ahlaki yaşamın temelidir.

Ruhun düzenli olması ve aklın egemenliği önemlidir.

Başlıca erdemler:

• Bilgelik • Cesaret • Ölçülülük • Adalet

1. Aristoteles

Aristoteles’e göre insanın amacı:

Mutluluk

yani:

Eudaimonia

dır.

Mutluluk:

Erdemli yaşamla elde edilir.

1. Altın Orta

Aristoteles’e göre erdem:

Aşırılıklar arasındaki uygun ortadır.

Örnek:

Korkaklık ← Cesaret → Gözü karalık

1. Farabi

Farabi’ye göre:

İnsanın temel amacı mutluluktur.

Mutluluk:

Akla ve erdemli yaşama dayanır.

Toplumsal yaşamda da:

Erdemli toplum

önemlidir.

1. Kant ve Ahlak

Kant’a göre ahlaki eylem:

Sonucuna göre değil,

ödeve uygun biçimde ve doğru niyetle yapılmasına göre değerlendirilir.

1. İyi İrade

Kant’a göre:

Koşulsuz olarak iyi olan şey:

İyi iradedir.

Bir davranış çıkar, korku veya ödül beklentisiyle değil:

Ödev olduğu için yapılmalıdır.

1. Kategorik Imperatif

Kant’ın ahlak anlayışının temel ilkelerindendir.

Temel düşünce:

“Yalnızca aynı zamanda evrensel bir yasa olmasını isteyebileceğin ilkeye göre davran.”

Yani kişi:

Kendi davranış ilkesinin herkes için geçerli olmasını isteyebilmelidir.

1. İnsan Araç Değil Amaçtır

Kant’ın önemli ahlak ilkelerinden biri:

İnsana yalnızca araç olarak değil, aynı zamanda amaç olarak davranmaktır.

1. Faydacılık

Faydacılık:

Bir eylemin ahlaki değerini ortaya çıkardığı sonuçlara göre değerlendirir.

Temel ölçüt:

En fazla sayıda insan için en fazla yarar veya mutluluk

Önemli temsilciler:

• Jeremy Bentham • John Stuart Mill

1. Bentham

Bentham:

Haz ve acı hesabına önem verir.

Ahlaki eylem:

En fazla mutluluğu sağlayan eylemdir.

1. John Stuart Mill

Mill de faydacıdır.

Ancak hazlar arasında nitelik farkı bulunduğunu savunur.

Yalnız haz miktarı değil:

Hazların niteliği de önemlidir.

1. Kant – Faydacılık Farkı

Kant: Eylemin niyeti ve ödeve uygunluğu önemlidir.

Faydacılık: Eylemin sonucu ve sağladığı yarar önemlidir.

1. Determinizm

Determinizm:

İnsan davranışlarının neden-sonuç ilişkileriyle belirlendiğini savunan yaklaşımdır.

Bu görüşe göre:

İnsan davranışları önceki nedenlerden bağımsız değildir.

1. İndeterminizm

İndeterminizm:

İnsanın tamamen belirlenmiş olmadığını ve özgür seçim yapabildiğini savunan yaklaşımdır.

1. Otodeterminizm

Otodeterminizm:

İnsanın kendi iradesi, aklı ve değerleriyle kendini belirleyebileceğini savunur.

Özgürlük:

Hiçbir nedene bağlı olmamak değil,

kişinin kendi kararlarını bilinçli biçimde oluşturabilmesidir.

1. Fatalizm

Kadercilik olarak adlandırılır.

İnsan yaşamındaki olayların önceden belirlenmiş olduğunu savunan görüştür.

Bu anlayışta insanın özgürlüğü oldukça sınırlıdır.

1. Determinizm – İndeterminizm – Otodeterminizm

Determinizm: Davranışlar nedenlerle belirlenir.

İndeterminizm: İnsan özgür seçim yapabilir.

Otodeterminizm: İnsan kendini bilinçli biçimde belirleyebilir.

Fatalizm: Olaylar önceden belirlenmiştir.

1. Jean-Paul Sartre

Sartre:

Varoluşçu düşünürdür.

İnsan özgürlüğüne büyük önem verir.

Ünlü düşüncesi:

“İnsan özgürlüğe mahkûmdur.”

1. Sartre’da Özgürlük

Sartre’a göre insan:

Seçim yapmak zorundadır.

Seçimlerinden kaçamaz.

Bu nedenle:

Özgürlük aynı zamanda sorumluluk getirir.

1. Ahlaki Eylemin Amacı

Filozoflar ahlaki eylemin amacını farklı biçimde açıklamıştır:

Epikuros: Haz / dinginlik

Aristoteles: Mutluluk

Farabi: Mutluluk

Kant: Ödev

Bentham: En fazla yarar

Mill: Yarar ve nitelikli mutluluk

Sartre: Özgür seçim ve sorumluluk

1. Mutluluk Ahlakı

Bazı ahlak anlayışlarında insan eylemlerinin temel amacı:

Mutluluk

olarak görülür.

Bu tür yaklaşımlar:

Eudaimonizm

ile ilişkilendirilebilir.

1. Haz ve Mutluluk Aynı Şey Değildir

Haz:

Belirli bir hoşnutluk duygusu

Mutluluk:

Daha kapsamlı ve kalıcı bir iyi yaşam durumu olarak düşünülebilir.

Bu nedenle:

Aristoteles’in mutluluk anlayışı basit hazcılıkla aynı değildir.

1. Ahlaki Görecelik

Ahlaki görecelik:

Ahlaki değerlerin kişi, toplum veya kültüre göre değişebileceğini savunur.

1. Evrensel Ahlak

Evrensel ahlak anlayışı:

Bazı ahlaki ilkelerin herkes için geçerli olabileceğini savunur.

Kant’ın:

Evrenselleştirilebilir ilke

anlayışı bunun önemli örneklerinden biridir.

1. Ahlak – Hukuk Farkı

Ahlak:

İyi-kötü ve vicdanla ilişkilidir.

Hukuk:

Devlet tarafından düzenlenen ve yaptırımı bulunan kurallardır.

1. Niyet – Sonuç Problemi

Bir eylemin ahlaki değerini belirlerken:

Niyet mi?

Sonuç mu?

sorusu önemlidir.

Kant: Niyet ve ödev

Faydacılık: Sonuç ve yarar

1. Özgürlük – Sorumluluk İlişkisi

Kişinin özgür seçim yapma imkânı arttıkça:

Davranışlarının sorumluluğunu üstlenmesi beklenir.

1. Ahlak Felsefesindeki Temel Kavramları Hızlı Ayırma

İyi: Ahlaki olarak olumlu

Kötü: Ahlaki olarak olumsuz

Özgürlük: Seçebilme

Sorumluluk: Sonuçları üstlenme

Vicdan: İçsel ahlaki değerlendirme

Erdem: İyi karakter özelliği

Ahlak yasası: Genel davranış ilkesi

1. Filozofları Hızlı Eşleştirme

Sokrates: Bilgi = erdem

Platon: İyi ideası

Aristoteles: Mutluluk + altın orta

Epikuros: Haz / dinginlik

Farabi: Mutluluk + erdemli yaşam

Kant: Ödev ahlakı

Bentham: Faydacılık

Mill: Faydacılık + nitelikli haz

Sartre: Özgürlük + sorumluluk

Sık Karıştırılan Noktalar

• Ahlak → yaşanan değer ve kurallar. • Etik → ahlak üzerine felsefi sorgulama. • Özgürlük → seçim yapabilme. • Sorumluluk → davranışın sonucunu üstlenme. • Vicdan → içsel ahlaki değerlendirme. • Erdem → iyi karakter özelliği. • Egoizm → bireysel çıkar. • Hedonizm → haz. • Epikuros → ölçülü haz ve dinginlik. • Sokrates → bilgi = erdem. • Aristoteles → mutluluk + altın orta. • Kant → ödev + iyi irade. • Faydacılık → sonuç + yarar. • Bentham → hazların niceliği. • Mill → hazların niteliği de önemlidir. • Determinizm → belirlenmişlik. • İndeterminizm → özgürlük. • Otodeterminizm → kendi kendini belirleme. • Fatalizm → kadercilik. • Sartre → özgürlük ve sorumluluk. • Kant ile faydacılık aynı değildir. • Aristoteles’in mutluluk anlayışı basit hazcılık değildir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Ahlak felsefesi: Etik

İyi: Ahlaki olumlu

Kötü: Ahlaki olumsuz

Özgürlük: Seçim

Sorumluluk: Sonuçları üstlenme

Vicdan: İçsel değerlendirme

Erdem: İyi karakter

Egoizm: Çıkar

Hedonizm: Haz

Epikuros: Haz + dinginlik

Sokrates: Bilgi = erdem

Platon: İyi ideası

Aristoteles: Mutluluk + altın orta

Farabi: Mutluluk

Kant: Ödev + iyi irade

Bentham: Faydacılık

Mill: Nitelikli haz + fayda

Determinizm: Belirlenmişlik

İndeterminizm: Özgürlük

Otodeterminizm: Kendi kendini belirleme

Fatalizm: Kadercilik

Sartre: Özgürlük + sorumluluk