TYT Tarih Atatürkçülük ve Türk İnkılabı Konu Anlatımı

Atatürkçülük ve Türk İnkılabı

Millî Mücadele ile bağımsızlığını kazanan Türkiye, yeni devletin çağdaş, millî ve egemenliğe dayalı bir yapıya kavuşması amacıyla siyasi, hukuki, toplumsal, eğitim, kültür ve ekonomi alanlarında kapsamlı değişiklikler gerçekleştirdi.

Bu değişim sürecinin temel hedefleri:

• Millî egemenliği güçlendirmek • Çağdaş ve laik devlet düzeni kurmak • Hukuk ve eğitim birliği sağlamak • Toplumsal eşitliği geliştirmek • Ekonomik bağımsızlığı güçlendirmek • Millî kimlik ve kültürü geliştirmek

oldu.

1. İnkılap Kavramı

İnkılap:

Bir toplumun siyasi, sosyal, hukuki, ekonomik ve kültürel yapısında kısa sürede gerçekleştirilen köklü değişikliktir.

Atatürk döneminde yapılan inkılaplar:

• Birbirini tamamlar. • Millî ihtiyaçlara dayanır. • Çağdaşlaşmayı hedefler. • Millî egemenliği ve bağımsızlığı güçlendirmeyi amaçlar.

1. Atatürkçülük

Atatürkçülük:

Türk milletinin bağımsız, çağdaş, millî egemenliğe dayanan ve akıl-bilim doğrultusunda gelişen bir devlet ve toplum yapısına ulaşmasını amaçlayan düşünce sistemidir.

Temel özellikleri:

• Akılcıdır. • Bilimseldir. • Millîdir. • Çağdaşlaşmayı amaçlar. • Dogmatik değildir. • Bağımsızlığı esas alır.

1. Saltanatın Kaldırılması – 1 Kasım 1922

Millî Mücadele döneminde kaldırıldı.

Temel nedenlerden biri:

Lozan Konferansı’na hem İstanbul Hükümeti hem TBMM Hükümeti’nin çağrılmasıyla ortaya çıkan temsil ikiliğini sona erdirmekti.

Sonuç:

• Osmanlı Devleti hukuken sona erdi. • Millî egemenlik güçlendi. • Lozan’da Türkiye’yi TBMM Hükümeti temsil etti.

1. Ankara’nın Başkent Olması – 13 Ekim 1923

Ankara Türkiye’nin başkenti oldu.

Nedenleri:

• Millî Mücadele’nin yönetim merkezi olması • Anadolu’nun iç kesimlerinde bulunması • Güvenli konumu • Yeni devletin İstanbul merkezli Osmanlı yönetiminden farklılığını göstermesi

1. Cumhuriyet’in İlanı – 29 Ekim 1923

1921 Anayasası’nda yapılan değişiklikle:

“Türkiye Devleti’nin hükümet şekli Cumhuriyettir.”

hükmü kabul edildi.

Mustafa Kemal: İlk Cumhurbaşkanı

İsmet İnönü: İlk Cumhuriyet hükümetinin başbakanı

1. Cumhuriyet’in İlanının Sonuçları

• Devletin rejiminin adı kesinleşti. • Cumhurbaşkanlığı makamı oluşturuldu. • Hükümet kurma sistemi daha düzenli hâle geldi. • Millî egemenlik anlayışı güçlendi.

1. Halifeliğin Kaldırılması – 3 Mart 1924

Halifelik kaldırıldı.

Amaç:

• Devlet yönetimindeki çift başlılığı önlemek • Laik devlet düzenini güçlendirmek • Millî egemenliği sağlamlaştırmak

1. 3 Mart 1924 Düzenlemeleri

Aynı gün önemli değişiklikler yapıldı:

• Halifelik kaldırıldı. • Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkarıldı. • Şer’iye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı. • Erkan-ı Harbiye Vekâleti kaldırıldı.

Yerlerine:

• Diyanet İşleri Başkanlığı • Vakıflar Genel Müdürlüğü • Genelkurmay Başkanlığı

gibi kurumlar oluşturuldu.

1. Tevhid-i Tedrisat Kanunu

Anlamı: Öğretim Birliği

Amaç:

Bütün eğitim kurumlarını Millî Eğitim Bakanlığı çatısı altında toplamak

Sonuç:

• Eğitimde birlik sağlandı. • Medrese-mektep ikiliğinin sona erdirilmesi yönünde önemli adım atıldı. • Millî ve çağdaş eğitim sistemi güçlendirildi.

1. 1924 Anayasası

20 Nisan 1924’te kabul edildi.

Yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin temel siyasi yapısını düzenledi.

Özellikleri:

• Millî egemenlik anlayışını sürdürdü. • Cumhuriyet rejimini esas aldı. • TBMM’yi temel siyasi kurum olarak kabul etti.

1. Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri

Cumhuriyet yönetiminin demokratikleşmesi için çok partili siyasi hayata geçiş denemeleri yapıldı.

Başlıca:

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası • Serbest Cumhuriyet Fırkası

1. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası – 1924

Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisidir.

Kurucuları arasında:

• Kazım Karabekir • Ali Fuat Cebesoy • Rauf Orbay • Refet Bele

yer aldı.

1. Şeyh Sait İsyanı – 1925

Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da çıktı.

İsyan:

• Cumhuriyet yönetimini tehdit etti. • Toplumsal düzeni bozdu. • Musul görüşmeleri sırasında Türkiye’nin iç sorunlarla uğraşmasına neden oldu.

İsyanın bastırılması için:

Takrir-i Sükûn Kanunu

çıkarıldı.

1. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın Kapatılması

Şeyh Sait İsyanı sonrasında siyasi ortam sertleşti.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası:

1925’te kapatıldı.

Bu gelişmeyle ilk çok partili hayat denemesi sona erdi.

1. İzmir Suikastı Girişimi – 1926

Mustafa Kemal’e yönelik bir suikast girişimi ortaya çıkarıldı.

Girişim başarısız oldu.

Olay sonrasında sorumlular yargılandı.

1. Serbest Cumhuriyet Fırkası – 1930

Mustafa Kemal’in teşvikiyle:

Fethi Okyar

tarafından kuruldu.

Amaçlardan biri:

Çok partili demokratik hayatı yeniden denemek

Parti kısa sürede rejim karşıtlarının da toplandığı bir alan hâline gelince Fethi Okyar tarafından kapatıldı.

1. Menemen Olayı – 1930

Cumhuriyet ve laiklik karşıtı bir ayaklanmadır.

Olay sırasında:

Asteğmen Kubilay

öldürüldü.

1. Hukuk Alanındaki İnkılapların Amacı

Osmanlı dönemindeki çok hukuklu yapının yerine:

• Çağdaş • Laik • Millî • Eşitlikçi

bir hukuk sistemi kurmak amaçlandı.

1. Türk Medeni Kanunu – 1926

İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlandı.

Düzenlediği alanlar:

• Evlenme • Boşanma • Miras • Aile hukuku • Kişiler hukuku

1. Türk Medeni Kanunu’nun Sonuçları

• Resmî nikâh esası getirildi. • Tek eşlilik esas alındı. • Kadın ve erkek arasında medeni haklar bakımından önemli eşitlik adımları atıldı. • Kadınlara boşanma ve miras konularında önemli haklar tanındı.

1. Diğer Hukuk Düzenlemeleri

Yeni hukuk sistemi oluşturulurken Avrupa’daki çeşitli kanunlardan yararlanıldı.

Başlıca:

• Türk Ceza Kanunu • Türk Ticaret Kanunu • Borçlar Kanunu

1. Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması – 1925

Tekke ve zaviyeler kapatıldı.

Bazı tarikat unvanlarının kullanılması yasaklandı.

Amaç:

• Laik devlet düzenini güçlendirmek • Dinî yapıların siyasi ve toplumsal istismarını önlemek • Toplumsal birlik sağlamak

1. Şapka Kanunu – 1925

Kılık kıyafette çağdaşlaşma amacıyla düzenlemeler yapıldı.

Şapka Kanunu kabul edildi.

1. Takvim, Saat ve Ölçülerde Değişiklik

Uluslararası ilişkileri ve ekonomik hayatı kolaylaştırmak amacıyla:

• Miladi takvim • Uluslararası saat sistemi • Metre • Kilogram

gibi ölçü ve sistemler kullanılmaya başlandı.

1. Soyadı Kanunu – 1934

Her Türk vatandaşının soyadı taşıması zorunlu hâle getirildi.

Amaç:

• Resmî işlemleri kolaylaştırmak • Kişilerin birbirinden ayrılmasını sağlamak • Toplumsal düzeni geliştirmek

TBMM, Mustafa Kemal’e:

Atatürk

soyadını verdi.

1. Unvan ve Lakapların Kaldırılması

Ağa, hacı, hafız, hoca, efendi, bey, paşa gibi bazı geleneksel unvanların resmî kullanımına ilişkin düzenlemeler yapıldı.

Amaç: Toplumsal eşitlik anlayışını güçlendirmek

1. Kadınlara Siyasi Haklar

Kadınların siyasi hayata katılımı aşamalı olarak genişletildi.

1930: Belediye seçimlerine katılma

1933: Muhtarlık seçimlerine katılma

1934: Milletvekili seçme ve seçilme

1. Harf İnkılabı – 1928

Arap harfleri yerine Latin esaslı yeni Türk alfabesi kabul edildi.

Amaç:

• Okuma yazmayı kolaylaştırmak • Eğitim seviyesini yükseltmek • Kültürel gelişmeyi hızlandırmak

1. Millet Mektepleri

Yeni Türk alfabesini halka öğretmek amacıyla açıldı.

Mustafa Kemal:

Başöğretmen

unvanını aldı.

1. Türk Tarih Kurumu – 1931

Türk tarihini bilimsel yöntemlerle araştırmak amacıyla kuruldu.

Amaç:

• Türk tarihinin araştırılması • Millî tarih bilincinin güçlendirilmesi

1. Türk Dil Kurumu – 1932

Türk dilini araştırmak ve geliştirmek amacıyla kuruldu.

Amaç:

• Türkçeyi geliştirmek • Dilin zenginliklerini ortaya çıkarmak • Millî kültürü güçlendirmek

1. Üniversite Reformu – 1933

Darülfünun kapatıldı.

Yerine:

İstanbul Üniversitesi

kuruldu.

Amaç:

• Yükseköğretimi çağdaşlaştırmak • Bilimsel eğitimi geliştirmek

1. Güzel Sanatlar ve Kültür

Cumhuriyet döneminde:

• Resim • Heykel • Müzik • Tiyatro • Opera • Mimari

gibi alanlar desteklendi.

Amaç:

Çağdaş ve millî kültürün birlikte geliştirilmesi

1. Ekonomi Politikalarının Temel Hedefi

Temel amaç:

Ekonomik bağımsızlık

Millî Mücadele sonrasında siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla tamamlanması gerektiği düşüncesi benimsendi.

1. İzmir İktisat Kongresi – 1923

Lozan görüşmeleri devam ederken toplandı.

Amaç:

Yeni devletin ekonomi politikasının temel hedeflerini belirlemek

Katılan kesimler:

• Çiftçiler • Tüccarlar • Sanayiciler • İşçiler

1. Misak-ı İktisadi

İzmir İktisat Kongresi’nde ekonomik bağımsızlık ve millî ekonomi anlayışını yansıtan ilkeler benimsendi.

1. Aşar Vergisinin Kaldırılması – 1925

Köylünün ürününden alınan aşar vergisi kaldırıldı.

Amaç:

Çiftçinin üzerindeki vergi yükünü azaltmak

1. Kabotaj Kanunu – 1926

Türkiye’nin limanları arasında yük ve yolcu taşıma hakkı:

Türk vatandaşlarına ve Türk gemilerine bırakıldı.

1. Teşvik-i Sanayi Kanunu – 1927

Özel sektörün sanayi yatırımlarını artırmak amacıyla çıkarıldı.

Devlet:

Özel girişimcileri desteklemeye çalıştı.

1. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı

Dünya çapındaki ekonomik kriz Türkiye’yi de etkiledi.

Özel sektörün sermaye yetersizliği de görülünce devlet ekonomide daha aktif rol üstlenmeye başladı.

Bu süreç:

Devletçilik politikasını güçlendirdi.

1. Devletçilik Politikası

Devletçilik:

Özel girişimi tamamen ortadan kaldırmak değildir.

Devletin gerekli gördüğü ekonomik alanlarda yatırım yapması ve ekonomiyi desteklemesidir.

1. Beş Yıllık Sanayi Planları

Devletçilik politikası kapsamında sanayi yatırımları planlı hâle getirildi.

Başlıca sektörler:

• Tekstil • Maden • Kâğıt • Kimya • Cam

1. Atatürk İlkeleri

Altı temel ilke:

• Cumhuriyetçilik • Milliyetçilik • Halkçılık • Devletçilik • Laiklik • İnkılapçılık

1. Cumhuriyetçilik

Temel düşünce:

Egemenliğin millete ait olması

Özellikleri:

• Seçim • Millî irade • Halkın yönetime katılması • Cumhuriyet yönetimi

1. Milliyetçilik

Türk milletinin:

• Birlik ve beraberliğini • Bağımsızlığını • Millî kültürünü • Millî çıkarlarını

esas alır.

Atatürk milliyetçiliği:

Irkçı değildir.

Ortak tarih, kültür ve vatandaşlık bağını önemser.

1. Halkçılık

Toplumda:

• Kanun önünde eşitlik • Ayrıcalıklı sınıfların bulunmaması • Halkın yararının gözetilmesi

esaslarına dayanır.

1. Devletçilik

Ekonomik kalkınmada devletin aktif rol üstlenmesini savunur.

Özel girişimi reddetmez.

1. Laiklik

Devlet ve hukuk düzeninin din kurallarından bağımsız biçimde yürütülmesini esas alır.

Aynı zamanda:

Din ve vicdan özgürlüğünü güvence altına almayı amaçlar.

1. İnkılapçılık

Yapılan inkılapları korumak ve çağın ihtiyaçlarına göre gelişmeyi sürdürmektir.

1. İlkeler ve İnkılaplar Arasındaki İlişki

1. Atatürk Dönemi Dış Politikasının Temel İlkeleri

• Tam bağımsızlık • Gerçekçilik • Barışçılık • Millî çıkarları koruma • Karşılıklılık • Uluslararası hukuka saygı

Atatürk’ün:

“Yurtta sulh, cihanda sulh.”

sözü dış politikanın barışçı yönünü özetler.

1. Musul Sorunu

Lozan’da çözülemeyen Türkiye-Irak sınırı sorunudur.

Türkiye ile İngiltere arasında görüşüldü.

Sorun:

1926 Ankara Antlaşması

ile çözüldü.

Musul: Irak sınırları içinde kaldı.

1. Nüfus Mübadelesi Sorunu

Lozan sonrası Türkiye ile Yunanistan arasında uygulandı.

Mübadele dışında:

• İstanbul Rumları • Batı Trakya Türkleri

bırakıldı.

Uygulamada özellikle “etabli” konusu sorun oluşturdu.

1. Türkiye’nin Milletler Cemiyetine Girmesi – 1932

Türkiye:

1932’de Milletler Cemiyetine davet edildi ve üye oldu.

Bu gelişme:

Türkiye’nin uluslararası itibarının arttığını gösterir.

1. Balkan Antantı – 1934

Türkiye:

• Yunanistan • Yugoslavya • Romanya

ile Balkan Antantı’nı kurdu.

Amaç: Balkanlarda barış ve güvenliği korumak

1. Montrö Boğazlar Sözleşmesi – 1936

Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliği güçlendirildi.

Türkiye:

Boğazları yeniden askerî olarak kontrol edebilme hakkı kazandı.

1. Sadabat Paktı – 1937

Türkiye:

• İran • Irak • Afganistan

ile Sadabat Paktı’nı kurdu.

Amaç: Orta Doğu’da barış ve güvenliği güçlendirmek

1. Hatay Sorunu

Hatay, 1921 Ankara Antlaşması sonrasında Fransız mandasındaki Suriye sınırları içinde kalmıştı.

Türkiye konuyu diplomatik yollarla çözmeye çalıştı.

1938: Hatay Devleti kuruldu.

1939: Hatay Türkiye’ye katıldı.

1. Atatürk Dönemi Dış Politikası Genel Değerlendirme

Türkiye:

• Sınır sorunlarını diplomasiyle çözmeye çalıştı. • Bölgesel ittifaklara katıldı. • Boğazlardaki egemenliğini güçlendirdi. • Barışçı dış politika izledi.

Sık Karıştırılan Noktalar

• 1 Kasım 1922 → Saltanat kaldırıldı. • 13 Ekim 1923 → Ankara başkent. • 29 Ekim 1923 → Cumhuriyet ilan edildi. • 3 Mart 1924 → Halifelik kaldırıldı. • Tevhid-i Tedrisat → eğitim birliği. • 1924 → Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. • Şeyh Sait → Takrir-i Sükûn. • 1930 → Serbest Cumhuriyet Fırkası. • Menemen → Kubilay. • 1926 → Medeni Kanun. • Medeni Kanun → kadın hakları + laik hukuk. • 1925 → tekke ve zaviyeler kapatıldı. • 1928 → Harf İnkılabı. • Millet Mektepleri → yeni alfabe. • 1931 → Türk Tarih Kurumu. • 1932 → Türk Dil Kurumu. • 1933 → Üniversite Reformu. • 1934 → Soyadı Kanunu. • 1934 → kadınlara milletvekili seçme-seçilme hakkı. • İzmir İktisat Kongresi → ekonomik bağımsızlık. • Aşarın kaldırılması → çiftçi. • Kabotaj → denizlerde ekonomik egemenlik. • Teşvik-i Sanayi → özel sektör. • Devletçilik → devlet + özel girişim. • Cumhuriyetçilik → millî egemenlik. • Halkçılık → eşitlik. • Milliyetçilik → millî birlik. • Laiklik → devlet düzeninin din kurallarından bağımsızlığı. • İnkılapçılık → yeniliklerin devamı. • Musul → 1926 Ankara. • Milletler Cemiyeti → 1932. • Balkan Antantı → 1934. • Montrö → 1936. • Sadabat → 1937. • Hatay → 1939.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

1 Kasım 1922: Saltanat

13 Ekim 1923: Ankara başkent

29 Ekim 1923: Cumhuriyet

3 Mart 1924: Halifelik + Tevhid-i Tedrisat

1924: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

1925: Şeyh Sait + Takrir-i Sükûn

1925: Tekke ve zaviyeler

1926: Medeni Kanun

1928: Harf İnkılabı

1930: Serbest Cumhuriyet Fırkası

1930: Menemen

1931: Türk Tarih Kurumu

1932: Türk Dil Kurumu

1933: Üniversite Reformu

1934: Soyadı Kanunu

1934: Kadınlara milletvekili seçme-seçilme hakkı

İzmir İktisat Kongresi: Millî ekonomi

Aşar: Çiftçi

Kabotaj: Deniz egemenliği

Teşvik-i Sanayi: Özel sektör

Devletçilik: Ekonomide devletin aktif rolü

Cumhuriyetçilik: Millî egemenlik

Milliyetçilik: Millî birlik

Halkçılık: Eşitlik

Laiklik: Din ve devlet işlerinin ayrılığı

Devletçilik: Ekonomi

İnkılapçılık: Yenilik

1926: Musul

1932: Milletler Cemiyeti

1934: Balkan Antantı

1936: Montrö

1937: Sadabat

1939: Hatay