TYT Türkçe Sözcükte Anlam Ders Notu

Sözcükte Anlam Ders Notu

Sözcükte anlam konusu, sözcüklerin tek başına ve cümle içindeki kullanımlarına göre kazandıkları anlamları inceler. TYT’de özellikle gerçek-mecaz-terim anlam, anlam ilişkileri, çok anlamlılık ve bağlama göre anlam soruları önemlidir.

1. Gerçek Anlam

Sözcüğün akla ilk gelen, temel anlamıdır.

Örnek: “Çocuğun eli soğuktu.”

“El” gerçek anlamdadır.

1. Yan Anlam

Sözcüğün temel anlamıyla bağlantısını koruyarak kazandığı yeni anlamdır.

Örnek: “Masanın ayağı kırıldı.”

“Ayak” sözcüğü işlev benzerliğiyle yan anlam kazanmıştır.

1. Mecaz Anlam

Sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı anlamdır.

Örnek: “Bu sözler içimi yaktı.”

“Yakmak” mecaz anlamdadır.

1. Terim Anlam

Bilim, sanat, spor veya meslek alanlarına ait özel anlam taşıyan sözcüklerdir.

Örnek: “Üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir.”

“Üçgen” ve “iç açı” geometri terimidir.

1. Çok Anlamlılık

Bir sözcüğün farklı cümlelerde farklı anlamlar kazanmasına çok anlamlılık denir.

Örnek: “Kapının kolu kırıldı.” “Takımın sağ kolunda oynuyor.”

Aynı sözcük farklı anlamlarda kullanılmıştır.

1. Bağlama Göre Anlam

Bir sözcüğün anlamı çoğu zaman cümledeki kullanımına göre belirlenir.

Örnek: “Bu konuda ağır konuştu.”

“Ağır” burada “sert, kırıcı” anlamındadır.

Sözcüğün tek başına anlamına değil, cümledeki görevine bakılmalıdır.

1. Eş Anlamlı Sözcükler

Yazılışları farklı, anlamları aynı veya birbirine çok yakın sözcüklerdir.

Örnek:

cevap – yanıt sene – yıl kalp – yürek

Her eş anlamlı sözcük her cümlede birbirinin yerine kullanılamayabilir.

1. Zıt Anlamlı Sözcükler

Anlam bakımından birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir.

Örnek:

iyi – kötü uzun – kısa genç – yaşlı

Bir sözcüğün olumsuzu her zaman zıt anlamlısı değildir.

1. Eş Sesli Sözcükler

Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları farklı olan sözcüklerdir.

Örnek:

“Yüzünde yara vardı.” “Yüz metre koştu.”

“Yüz” iki farklı anlamda kullanılmıştır.

1. Genel ve Özel Anlam

Kapsamı geniş sözcükler genel anlamlıdır.

Kapsamı dar sözcükler özel anlamlıdır.

Örnek:

Varlık → Canlı → Hayvan → Kuş → Serçe

Soldan sağa gidildikçe kapsam daralır.

1. Somut Anlam

Beş duyu organından en az biriyle algılanabilen varlık ve kavramlardır.

Örnek:

masa ses koku çiçek

1. Soyut Anlam

Beş duyu organıyla doğrudan algılanamayan kavramlardır.

Örnek:

sevgi özlem umut korku

1. Somutlaştırma

Soyut bir kavramın somut bir varlığa benzetilerek anlatılmasıdır.

Örnek: “Öfkesi içinde bir ateş gibi büyüyordu.”

1. Nitel Anlam

Ölçülemeyen, bir varlığın özelliğini bildiren sözcüklerdir.

Örnek:

güzel ev başarılı öğrenci lezzetli yemek

1. Nicel Anlam

Ölçülebilen veya sayılabilen özellikleri bildiren sözcüklerdir.

Örnek:

uzun yol geniş oda iki kilogram elma

Nicel → Ölçülebilir Nitel → Özellik bildirir

1. Yakın Anlamlı Sözcükler

Anlamları tamamen aynı olmayan ancak birbirine yakın olan sözcüklerdir.

Örnek:

darılmak – küsmek istemek – arzulamak

1. Eş Seslilik ve Çok Anlamlılık

Eş sesli sözcüklerde anlamlar arasında ilişki yoktur.

Çok anlamlı sözcüklerde anlamlar arasında bağlantı vardır.

Eş sesli → Anlamlar bağımsız

Çok anlamlı → Anlamlar bağlantılı

1. Deyim

Genellikle birden fazla sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğunlukla mecaz anlam taşıyan söz gruplarıdır.

Örnek:

gözden düşmek kulak vermek etekleri zil çalmak

1. Deyimlerin Özellikleri

• Kalıplaşmıştır. • Genellikle mecaz anlam taşır. • Kısa ve etkili anlatım sağlar. • Bir durum veya davranışı ifade eder.

Örnek: “Onun söylediklerine kulak verdi.”

“Kulak vermek” → Dinlemek, önemsemek

1. Atasözü – Deyim Farkı

Deyim → Bir durumu anlatır.

Atasözü → Genel yargı, öğüt veya deneyim bildirir.

1. Dolaylama

Tek sözcükle anlatılabilecek bir kavramın birden fazla sözcükle anlatılmasıdır.

Örnek:

file bekçisi → kaleci beyaz perde → sinema

1. Güzel Adlandırma

Rahatsız edici veya kaba kabul edilen bir durumun daha yumuşak ifadelerle anlatılmasıdır.

Örnek:

“öldü” → “hayatını kaybetti”

1. Yansıma Sözcükler

Doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşur.

Örnek:

şırıl pat çat miyav

1. İkilemeler

Anlamı güçlendirmek için iki sözcüğün birlikte kullanılmasıyla oluşur.

Örnek:

yavaş yavaş eski püskü iyi kötü irili ufaklı

1. İkilemelerin Kuruluşu

Aynı sözcüğün tekrarı: yavaş yavaş

Eş anlamlı: ses seda

Zıt anlamlı: ileri geri

Biri anlamlı biri anlamsız: eski püskü

İkisi de anlamsız: ıvır zıvır

1. Pekiştirme

Sıfatın anlamını güçlendiren yapılardır.

Örnek:

bembeyaz simsiyah tertemiz yemyeşil

1. Söz Öbeğinde Anlam

Birden fazla sözcük bir araya geldiğinde tek tek anlamlarından farklı bir anlam oluşturabilir.

Örnek: “ince düşünmek”

Buradaki “ince”, fiziksel incelik değil, ayrıntılı ve duyarlı düşünmek anlamındadır.

1. Sözcüğün Cümleye Kattığı Anlam

Bazı sözcükler cümleye farklı anlamlar katabilir.

Örnek:

kesinlik olasılık küçümseme sınırlandırma yaklaşık olma

“Bu işi ancak o yapabilir.”

“Ancak” sınırlandırma anlamı katmaktadır.

1. “Bile” Sözcüğü

Genellikle beklenmeyen veya şaşırtıcı bir durumu belirtir.

Örnek: “Bu soruyu çocuklar bile çözdü.”

1. “Yalnız” Sözcüğü

Bağlama göre farklı anlam kazanabilir.

Örnek:

“Evde yalnız kaldı.” → Tek başına

“Gelirim, yalnız biraz gecikebilirim.” → Ancak, fakat

1. Bağlama Göre Çok Anlamlılık

Örnek:

“Keskin bıçak.” → Gerçek anlam

“Keskin zekâ.” → Mecaz anlam

“Keskin koku.” → Yoğun, etkili

Sözcüğün anlamı cümleye göre belirlenir.

1. Anlamca Kapsama

Genel anlamlı sözcük, özel anlamlı sözcüğü kapsar.

Örnek:

meyve → elma

“Meyve” daha genel, “elma” daha özeldir.

1. Bilinmeyen Sözcüğün Anlamını Bulma

Sözcüğün anlamı çevresindeki ifadelerden çıkarılabilir.

Dikkat edilecekler:

• Karşılaştırmalar • Zıtlıklar • Örnekler • Neden-sonuç ilişkileri

1. Sözcüğün Yerine Başka Sözcük Getirme

Anlam kontrolü için sözcüğün yerine yakın anlamlı başka bir ifade getirilebilir.

Örnek: “Bu davranışı yadırgadım.”

“Yadırgamak” → Garip karşılamak

1. TYT’de Sık Sorulan Sözcükte Anlam Soruları

• Gerçek, mecaz ve terim anlam • Altı çizili sözcüğün anlamı • Farklı anlamda kullanım • Genel-özel anlam • Nitel-nicel anlam • Eş, zıt ve eş sesli sözcükler • Deyim ve söz öbekleri • Sözcüğün cümleye kattığı anlam • Bağlama göre anlam

Sık Karıştırılan Noktalar

• Yan anlamda temel anlamla bağlantı devam eder. • Mecaz anlamda gerçek anlamdan uzaklaşılır. • Terim anlam belirli bir alana özgüdür. • Olumsuz sözcük ile zıt anlamlı sözcük aynı değildir. • Eş anlamlı sözcükler her cümlede birbirinin yerine kullanılamaz. • Eş seslilik ve çok anlamlılık farklıdır. • Genel anlamlı sözcüğün kapsamı daha geniştir. • Nicel anlam ölçülebilir, nitel anlam özellik bildirir. • Deyimler kalıplaşmış yapılardır. • Sözcüğün anlamında cümledeki bağlam belirleyicidir.

Sözcükte Anlam Kısa Özeti

Gerçek anlam: Sözcüğün temel anlamı

Yan anlam: Temel anlamla bağlantılı yeni anlam

Mecaz anlam: Gerçek anlamdan uzak kullanım

Terim anlam: Belirli bir alana özgü kullanım

Eş anlam: Anlamları aynı veya çok yakın

Zıt anlam: Karşıt anlam

Eş sesli: Yazılış aynı, anlam farklı

Genel anlam: Kapsam geniş

Özel anlam: Kapsam dar

Somut: Duyularla algılanabilir

Soyut: Duyularla algılanamaz

Nitel: Özellik bildirir

Nicel: Ölçülebilir

Deyim: Kalıplaşmış, çoğunlukla mecaz anlamlı söz grubu

En önemli kural: Sözcüğün anlamını cümledeki kullanımına göre belirle.