TYT Biyoloji Canlıların Sınıflandırılması Konu Anlatımı

Canlıların Sınıflandırılması

Canlıların Sınıflandırılması konusu, canlıların benzerlik ve farklılıklarına göre gruplandırılmasını, sınıflandırma basamaklarını ve temel canlı gruplarını öğretir. TYT’de bu konu; taksonomi basamakları, ikili adlandırma, akrabalık yorumları, prokaryot–ökaryot ayrımı ve canlı âlemlerinin özellikleri üzerinden sorulur.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• sınıflandırmanın amacını açıklayabilmesi,
• yapay ve doğal sınıflandırmayı ayırt edebilmesi,
• taksonomi basamaklarını sıralayabilmesi,
• tür kavramını açıklayabilmesi,
• ikili adlandırma sistemini yorumlayabilmesi,
• sınıflandırma basamakları ile benzerlik ve birey sayısı arasındaki ilişkiyi kurabilmesi,
• bakteri, arke, protist, mantar, bitki ve hayvan gruplarını temel özellikleriyle ayırt edebilmesi,
• virüslerin hücresel yapıda olmadığını bilmesi,
• verilen özelliklerden canlı grubunu çıkarabilmesi

gerekir.

Sınıflandırmanın Amacı

Dünyada çok sayıda canlı türü bulunur.

Canlıların sınıflandırılması:

• canlıları düzenli biçimde incelemeyi,
• benzerlik ve farklılıkları ortaya koymayı,
• akrabalık ilişkilerini değerlendirmeyi,
• bilimsel iletişimi kolaylaştırmayı

amaçlar.

Yapay Sınıflandırma

Canlıların dış görünüş, yaşama ortamı veya benzeri yüzeysel özelliklerine göre gruplandırılmasına yapay sınıflandırma denir.

Yapay sınıflandırmada akrabalık ilişkileri güvenilir biçimde ortaya konmayabilir.

Doğal Sınıflandırma

Canlıların evrimsel akrabalıkları ve çok sayıda bilimsel özellik dikkate alınarak yapılan sınıflandırmadır.

Doğal sınıflandırmada kullanılabilecek özellikler:

• DNA benzerliği,
• protein benzerliği,
• embriyonik gelişim,
• anatomik yapı,
• fizyolojik özellikler,
• homolog organlar,
• hücresel yapı.

Taksonomi

Canlıların tanımlanması, adlandırılması ve sınıflandırılmasıyla ilgilenen bilim dalına taksonomi denir.

Sınıflandırmada kullanılan her bir gruba takson denir.

Sınıflandırma Basamakları

Genişten dara doğru temel sıralama:

**Domain → Âlem → Şube → Sınıf → Takım → Familya → Cins → Tür**

Tür en dar basamaktır.

Domain en geniş basamaktır.

Tür Kavramı

Doğal koşullarda çiftleşerek verimli döl oluşturabilen bireyler aynı tür içinde değerlendirilir.

İkili Adlandırma

Canlıların bilimsel adlandırılmasında iki kelimeden oluşan sistem kullanılır.

İlk kelime:

• cins adını belirtir,
• büyük harfle başlar.

İkinci kelime:

• tanımlayıcı addır,
• küçük harfle başlar.

Bilimsel adlar italik yazılır.

Akrabalık ve Sınıflandırma

Canlıların akrabalığı değerlendirilirken:

• DNA benzerliği,
• protein benzerliği,
• ortak genler,
• homolog organlar,
• embriyonik gelişim

gibi veriler kullanılabilir.

Daha yakın akraba canlılarda genetik ve biyokimyasal benzerlik daha fazladır.

Üç Domain Sistemi

Canlılar üst düzeyde üç domain altında değerlendirilebilir:

• Bacteria
• Archaea
• Eukarya

Bacteria ve Archaea prokaryottur.

Eukarya domaininde ökaryot canlılar bulunur.

Bakteriler

Bakteriler:

• prokaryottur,
• tek hücrelidir,
• zarla çevrili çekirdek taşımaz,
• zarla çevrili organel taşımaz,
• ribozom bulundurur,
• halkasal DNA bulundurabilir.

Bazı bakteriler:

• fotosentez yapabilir,
• kemosentez yapabilir,
• heterotrof beslenebilir.

Arkeler

Arkeler de prokaryot hücre yapısına sahiptir.

Bakterilerden genetik ve biyokimyasal özellikleriyle ayrılırlar.

Bazı arkeler:

• aşırı sıcak,
• aşırı tuzlu,
• oksijensiz

ortamlarda yaşayabilir.

Protistler

Protistler ökaryottur.

Çoğu tek hücrelidir; bazıları çok hücreli veya koloni oluşturabilir.

Beslenme biçimleri farklı olabilir.

Protistlere:

• amip,
• öglena,
• paramesyum,
• bazı algler

örnek verilebilir.

Mantarlar

Mantarlar:

• ökaryottur,
• heterotroftur,
• hücre duvarı bulundurabilir,
• hücre duvarında kitin bulunur,
• glikojen depolar.

Mantarlar fotosentez yapmaz.

Besinlerini dışarıya enzim salgılayarak parçalayabilir ve oluşan küçük molekülleri emebilir.

Bitkiler

Bitkiler:

• ökaryottur,
• çok hücrelidir,
• hücre duvarında selüloz bulunur,
• kloroplast taşıyan hücreleri olabilir,
• çoğunlukla fotosentezle organik besin üretir,
• nişasta depolar.

Hayvanlar

Hayvanlar:

• ökaryottur,
• çok hücrelidir,
• heterotroftur,
• hücre duvarı bulunmaz,
• glikojen depolar.

Hayvan hücrelerinde:

• hücre zarı,
• çekirdek,
• mitokondri,
• ribozom

gibi yapılar bulunabilir.

Bitki ve Mantarların Karşılaştırılması

Bitki:

• selüloz hücre duvarı,
• çoğunlukla ototrof,
• nişasta depo.

Mantar:

• kitin hücre duvarı,
• heterotrof,
• glikojen depo.

Virüsler

Virüsler hücresel yapıda değildir.

Virüsler:

• DNA veya RNA taşır,
• protein kılıfa sahiptir,
• kendi ribozomları yoktur,
• kendi metabolizmalarını gerçekleştiremez,
• yalnız canlı hücre içinde çoğalabilir.

Virüslerin Canlı ve Cansız Özellikleri

Canlılara benzeyen özellikleri:

• genetik materyal taşımaları,
• çoğalabilmeleri,
• mutasyona uğrayabilmeleri.

Cansızlara benzeyen özellikleri:

• hücresel yapıda olmamaları,
• metabolizmalarının olmaması,
• ribozom taşımamaları,
• hücre dışında kristalleşebilmeleri.

Canlı Gruplarının Temel Karşılaştırması

Bakteri → prokaryot

Arke → prokaryot

Protist → ökaryot

Mantar → ökaryot

Bitki → ökaryot

Hayvan → ökaryot

Mantar → kitin hücre duvarı

Bitki → selüloz hücre duvarı

Hayvan → hücre duvarı yok

Mantar → glikojen depo

Bitki → nişasta depo

Hayvan → glikojen depo

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Bakteri ve arke prokaryottur.
2. Protist, mantar, bitki ve hayvanlar ökaryottur.
3. Aynı kromozom sayısı aynı tür olmayı garanti etmez.
4. Tür en dar sınıflandırma basamağıdır.
5. Basamak daraldıkça benzerlik ve akrabalık artar.
6. Basamak genişledikçe kapsanan canlı sayısı artar.
7. Bilimsel adda ilk kelime cins adıdır.
8. İlk kelimenin aynı olması aynı cinste bulunmayı gösterir.
9. Mantarlar fotosentez yapmaz.
10. Mantar hücre duvarında kitin bulunur.
11. Bitki hücre duvarında selüloz bulunur.
12. Bitkiler nişasta, mantar ve hayvanlar glikojen depolar.
13. Hayvanlarda hücre duvarı bulunmaz.
14. Bütün bakteriler hastalık yapmaz.
15. Arkeler prokaryottur ancak bakteri değildir.
16. Virüsler hücresel yapıda değildir.
17. Virüslerde ribozom bulunmaz.
18. Virüsler yalnız konak hücre içinde çoğalabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce verilen canlının prokaryot mu ökaryot mu olduğunu belirle.
2. Hücre duvarı varsa yapısına bak.
3. Depo karbonhidratına dikkat et.
4. Fotosentez yapıp yapmadığını kontrol et.
5. Taksonomi sorularında basamak genişledikçe canlı sayısının arttığını hatırla.
6. Basamak daraldıkça ortak özellik ve akrabalığın arttığını düşün.
7. Bilimsel adlandırmada ilk kelimenin cins adı olduğunu unutma.
8. DNA veya protein benzerliği fazla olanların daha yakın akraba olduğunu kabul et.
9. Virüs sorularında hücresel yapı, ribozom ve metabolizma özelliklerini kontrol et.
10. Bakteri ve arkeyi ökaryot gruplarla karıştırma.

Konu Özeti

• Sınıflandırma canlıları düzenli biçimde incelemek için yapılır.
• Doğal sınıflandırma akrabalık ilişkilerini temel alır.
• Takson sınıflandırma birimidir.
• Tür en dar basamaktır.
• Basamak daraldıkça ortak özellik ve akrabalık artar.
• Bilimsel ad iki kelimeden oluşur; ilk kelime cins adıdır.
• Bakteri ve arkeler prokaryottur.
• Protist, mantar, bitki ve hayvanlar ökaryottur.
• Mantarlar kitin hücre duvarına sahiptir ve glikojen depolar.
• Bitkiler selüloz hücre duvarına sahiptir ve nişasta depolar.
• Hayvanlarda hücre duvarı bulunmaz ve glikojen depolanır.
• Virüsler hücresel yapıda değildir ve yalnız konak hücre içinde çoğalır.