TYT Biyoloji Ekosistem Ekolojisi Ders Notu

Ekosistem Ekolojisi Ders Notu

Ekosistem ekolojisi, canlıların birbirleriyle ve cansız çevreleriyle olan ilişkilerini inceler.

Bu konuda temel kavramlar:

• Ekoloji
• Ekosistem
• Popülasyon
• Komünite
• Habitat
• Ekolojik niş
• Besin zinciri
• Enerji akışı
• Madde döngüleri

başlıklarında toplanabilir.

Ekoloji

Canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır.

Kısa eşleştirme:

Ekoloji → canlı–çevre ilişkisi

Ekosistem

Belirli bir bölgedeki canlılar ile cansız çevrenin oluşturduğu bütündür.

Ekosistem:

• Biyotik faktörler
• Abiyotik faktörler

içerir.

Kısa eşleştirme:

Ekosistem → canlı + cansız çevre

Biyotik Faktörler

Ekosistemdeki canlı bileşenlerdir.

Başlıca biyotik gruplar:

• Üreticiler
• Tüketiciler
• Ayrıştırıcılar

Abiyotik Faktörler

Ekosistemin cansız çevre koşullarıdır.

Başlıca abiyotik faktörler:

• Işık
• Sıcaklık
• Su
• Toprak
• Mineral
• pH
• Tuzluluk

Kısa ayrım:

Biyotik → canlı

Abiyotik → cansız

Ekolojik Organizasyon Basamakları

Küçükten büyüğe:

**Birey → Popülasyon → Komünite → Ekosistem → Biyom → Biyosfer**

Popülasyon

Belirli bir zamanda belirli bir bölgede yaşayan aynı tür bireylerin oluşturduğu topluluktur.

Kısa eşleştirme:

Popülasyon → aynı tür

Komünite

Belirli bir alanda yaşayan farklı tür popülasyonlarının oluşturduğu canlı topluluğudur.

Kısa eşleştirme:

Komünite → farklı türler

Habitat

Bir canlının doğal olarak yaşadığı yerdir.

Kısa eşleştirme:

Habitat → adres

Ekolojik Niş

Canlının ekosistemdeki rolü, kullandığı kaynaklar ve diğer canlılarla ilişkilerinin bütünüdür.

Kısa eşleştirme:

Niş → görev

Kısa ayrım:

Habitat → nerede yaşar?

Niş → ekosistemde ne yapar?

Üreticiler

İnorganik maddelerden organik madde üretebilen canlılardır.

Üreticiler çoğunlukla fotosentez veya kemosentez yapar.

Kısa eşleştirme:

Üretici → 1. trofik düzey

Tüketiciler

Organik besinlerini diğer canlılardan alan canlılardır.

Birincil tüketici:

• Üreticilerle beslenir.

İkincil tüketici:

• Birincil tüketicilerle beslenebilir.

Kısa eşleştirme:

Birincil tüketici → 2. trofik düzey

İkincil tüketici → 3. trofik düzey

Ayrıştırıcılar

Ölü organizmaları ve organik atıkları parçalayarak inorganik maddelerin çevreye kazandırılmasını sağlar.

Başlıca ayrıştırıcılar:

• Bazı bakteriler
• Mantarlar

Önemli:

Ayrıştırıcılar madde döngülerinin devamında önemlidir.

Besin Zinciri

Canlılar arasındaki beslenme ilişkilerinin sıra hâlinde gösterilmesidir.

Besin zincirindeki ok:

• Enerjinin aktarıldığı yönü gösterir.

Önemli:

Ok, tüketiciden besine değil; besinden tüketiciye doğru düşünülmelidir.

Besin Ağı

Birden fazla besin zincirinin birbirine bağlanmasıyla oluşur.

Besin ağı ekosistemdeki beslenme ilişkilerini besin zincirine göre daha kapsamlı gösterir.

Trofik Düzey

Besin zincirindeki her basamağa trofik düzey denir.

Kısa eşleştirme:

1. trofik düzey → üretici

1. trofik düzey → birincil tüketici

1. trofik düzey → ikincil tüketici

Enerji Akışı

Enerji ekosistemde üreticilerden tüketicilere doğru aktarılır.

Her trofik aktarımda enerjinin bir kısmı:

• Metabolik faaliyetlerde kullanılır.
• Isı olarak çevreye verilir.

Bu nedenle üst basamaklara çıkan kullanılabilir enerji azalır.

Önemli:

Enerji ekosistemde döngü yapmaz.

Kısa eşleştirme:

Enerji → tek yönlü akış

Enerji Piramidi

Trofik düzeylerdeki enerji miktarını gösterir.

Enerji piramidinde:

• Taban üreticilerdir.
• Üst basamaklara çıkıldıkça enerji azalır.

Önemli:

Enerji piramidi ters dönmez.

Biyokütle

Belirli bir alandaki canlıların toplam organik madde miktarıdır.

Genel olarak üst trofik düzeylere çıkıldıkça biyokütle azalır.

Bazı su ekosistemlerinde biyokütle piramidi ters görünebilir.

Sayı Piramidi

Her trofik düzeydeki birey sayısını gösterir.

Sayı piramidi her zaman düzgün piramit şeklinde değildir.

Madde Döngüleri

Ekosistemde maddeler canlı ve cansız çevre arasında sürekli dolaşır.

Başlıca madde döngüleri:

• Su döngüsü
• Karbon döngüsü
• Azot döngüsü

Kısa ayrım:

Enerji → döngü yapmaz

Madde → döngü yapar

Su Döngüsü

Su döngüsünde:

• Buharlaşma
• Terleme
• Yoğuşma
• Yağış
• Yüzey ve yer altı akışı

olayları bulunur.

Karbon Döngüsü

Karbon döngüsünde temel olaylar:

• Fotosentez
• Solunum
• Ayrışma
• Yanma

Kısa eşleştirme:

Fotosentez → CO₂ tüketimi

Solunum → CO₂ oluşumuna katkı

Azot Döngüsü

Azot canlılarda:

• Protein
• Nükleik asit

yapısına katılır.

Atmosferik azotun çoğu canlı tarafından doğrudan kullanılması mümkün değildir.

Azot döngüsünde bakteriler önemli rol oynar.

Başlıca süreçler:

• Azot bağlanması
• Nitrifikasyon
• Asimilasyon
• Amonifikasyon
• Denitrifikasyon

Rekabet

Canlıların sınırlı kaynaklar için yarışmasıdır.

Rekabet:

• Aynı tür bireyleri arasında
• Farklı türler arasında

görülebilir.

Kısa eşleştirme:

Rekabet → sınırlı kaynak

Av–Avcı İlişkisi

Bir canlının başka bir canlıyı besin olarak kullanmasıdır.

Avcı → yarar

Av → zarar

Parazitlik

Bir canlının başka bir canlı üzerinde veya içinde yaşayarak yarar sağlamasıdır.

Parazit → yarar

Konak → zarar

Mutualizm

İki farklı türün karşılıklı yarar sağladığı ilişkidir.

Kısa eşleştirme:

Mutualizm → iki taraf yarar

Kommensalizm

Bir tür yarar sağlarken diğer türün belirgin biçimde etkilenmediği ilişkidir.

Kısa eşleştirme:

Kommensalizm → biri yarar, diğeri etkilenmez

Ekolojik İlişkilerin Karşılaştırılması

Mutualizm:

• İki taraf yarar sağlar.

Kommensalizm:

• Bir taraf yarar sağlar.
• Diğer taraf belirgin etkilenmez.

Parazitlik:

• Parazit yarar sağlar.
• Konak zarar görür.

Av–avcı:

• Avcı yarar sağlar.
• Av zarar görür.

Popülasyon Büyüklüğü

Popülasyondaki birey sayısını artıran:

• Doğum
• İçe göç

Popülasyondaki birey sayısını azaltan:

• Ölüm
• Dışa göç

Kısa eşleştirme:

Artış → doğum + içe göç

Azalış → ölüm + dışa göç

Popülasyon Yoğunluğu

Belirli bir alan veya hacimde bulunan birey sayısıdır.

Yoğunluğu etkileyen faktörler:

• Besin
• Su
• Yaşam alanı
• Hastalık
• Avcılar

Taşıma Kapasitesi

Bir çevrenin uzun süre destekleyebileceği en yüksek popülasyon büyüklüğüdür.

Taşıma kapasitesi:

• Kaynak miktarına
• Yaşam alanına
• Çevre koşullarına

bağlıdır.

Önemli:

Taşıma kapasitesi değişmez bir değer değildir.

Sınırlayıcı Faktör

Popülasyon büyümesini sınırlandıran çevresel etkendir.

Başlıca sınırlayıcı faktörler:

• Besin
• Su
• Alan
• Hastalık
• Avcılık
• Sıcaklık

Sık Karıştırılan Noktalar

• Popülasyon aynı tür bireylerden oluşur.
• Komünite farklı tür popülasyonlarını içerir.
• Ekosistem canlı ve cansız çevreyi birlikte kapsar.
• Habitat yaşanılan yerdir.
• Niş canlının ekosistemdeki rolüdür.
• Üreticiler birinci trofik düzeydedir.
• Ayrıştırıcılar maddelerin çevreye dönmesini sağlar.
• Besin zincirindeki ok enerji aktarım yönüdür.
• Enerji tek yönlü akar.
• Madde döngü yapar.
• Enerji piramidi ters dönmez.
• Biyokütle piramidi bazı ekosistemlerde ters olabilir.
• Fotosentez CO₂ tüketir.
• Solunum CO₂ oluşumuna katkı sağlar.
• Azot döngüsünde bakteriler önemlidir.
• Mutualizmde iki taraf yarar sağlar.
• Kommensalizmde bir taraf yarar, diğeri etkilenmez.
• Parazitlikte konak zarar görür.
• Doğum ve içe göç popülasyonu artırır.
• Ölüm ve dışa göç popülasyonu azaltır.
• Taşıma kapasitesi çevre koşullarına bağlıdır.

Ekosistem Ekolojisi Kısa Özeti

Popülasyon → aynı tür

Komünite → farklı türler

Ekosistem → canlı + cansız

Habitat → yaşanılan yer

Niş → ekolojik görev

Üretici → 1. trofik düzey

Birincil tüketici → 2. trofik düzey

Ayrıştırıcı → madde döngüsüne katkı

Enerji → tek yönlü

Madde → döngüsel

Enerji piramidi → ters dönmez

Fotosentez → CO₂ tüketir

Solunum → CO₂ oluşturur

Mutualizm → iki taraf yarar

Kommensalizm → biri yarar

Parazitlik → konak zarar

Popülasyon artışı → doğum + içe göç

Popülasyon azalışı → ölüm + dışa göç

Taşıma kapasitesi → çevrenin destekleyebileceği üst sınır