TYT Biyoloji Ekosistem Ekolojisi Konu Anlatımı

Ekosistem Ekolojisi

Ekosistem Ekolojisi konusu, canlıların birbirleriyle ve cansız çevreleriyle olan ilişkilerini, ekosistemdeki enerji akışını, madde döngülerini, beslenme ilişkilerini ve popülasyon–komünite kavramlarını inceler. TYT’de bu konu çoğunlukla kavram eşleştirme, besin zinciri, trofik düzey, enerji piramidi, ekolojik ilişkiler ve madde döngülerinin yorumlanması üzerinden sorulur.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• ekoloji ve ekosistem kavramlarını açıklayabilmesi,
• biyotik ve abiyotik faktörleri ayırt edebilmesi,
• birey, popülasyon, komünite ve ekosistem basamaklarını sıralayabilmesi,
• habitat ve ekolojik niş kavramlarını ayırt edebilmesi,
• üretici, tüketici ve ayrıştırıcıları tanıyabilmesi,
• besin zinciri ve besin ağı ilişkilerini yorumlayabilmesi,
• trofik düzeyleri belirleyebilmesi,
• enerji akışının yönünü açıklayabilmesi,
• enerji piramidini yorumlayabilmesi,
• madde döngülerinin önemini açıklayabilmesi,
• su, karbon ve azot döngüsünün temel basamaklarını bilmesi,
• canlılar arasındaki rekabet, av–avcı, parazitlik, mutualizm ve kommensalizm ilişkilerini ayırt edebilmesi,
• popülasyon büyüklüğünü etkileyen temel faktörleri yorumlayabilmesi,
• taşıma kapasitesi ve sınırlayıcı faktör kavramlarını açıklayabilmesi

gerekir.

Ekoloji Nedir?

Canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalına ekoloji denir.

Ekoloji yalnız canlıları değil, canlıları etkileyen cansız çevre faktörlerini de inceler.

Ekosistem

Belirli bir alandaki canlı toplulukları ile bu canlıların etkileşimde bulunduğu cansız çevrenin oluşturduğu bütüne ekosistem denir.

Bir ekosistem:

• biyotik faktörleri,
• abiyotik faktörleri

birlikte içerir.

Biyotik Faktörler

Ekosistemdeki canlı bileşenlere biyotik faktörler denir.

Biyotik faktörler:

• üreticiler,
• tüketiciler,
• ayrıştırıcılar

gibi grupları kapsar.

Abiyotik Faktörler

Ekosistemin cansız çevre koşullarıdır.

Başlıca abiyotik faktörler:

• ışık,
• sıcaklık,
• su,
• toprak,
• mineraller,
• pH,
• tuzluluk.

Ekolojik Organizasyon Basamakları

Ekolojik organizasyon küçükten büyüğe:

**Birey → Popülasyon → Komünite → Ekosistem → Biyom → Biyosfer**

şeklinde düşünülebilir.

Birey

Tek bir canlı organizmadır.

Popülasyon

Belirli bir zamanda belirli bir bölgede yaşayan aynı tür bireylerin oluşturduğu topluluktur.

Komünite

Belirli bir alanda yaşayan farklı türlere ait popülasyonların oluşturduğu canlı topluluğudur.

Ekosistem

Komünite ile cansız çevrenin birlikte oluşturduğu bütündür.

Habitat

Bir canlının doğal olarak yaşadığı yere habitat denir.

Habitat, canlının “adresi” gibi düşünülebilir.

Ekolojik Niş

Bir canlının ekosistemdeki görevi, kullandığı kaynaklar, beslenme biçimi ve diğer canlılarla ilişkilerinin tamamına ekolojik niş denir.

Ekolojik niş, canlının “mesleği” gibi düşünülebilir.

Üreticiler

İnorganik maddelerden organik besin üretebilen canlılara üretici denir.

Üreticiler çoğunlukla:

• fotosentez,
• bazı durumlarda kemosentez

yoluyla organik madde üretir.

Üreticiler besin zincirlerinin temelini oluşturur.

Tüketiciler

Organik besinlerini başka canlılardan alan canlılara tüketici denir.

Tüketiciler:

• birincil tüketici,
• ikincil tüketici,
• daha üst düzey tüketiciler

olarak sınıflandırılabilir.

Birincil Tüketiciler

Doğrudan üreticilerle beslenir.

Genellikle otçuldur.

İkincil Tüketiciler

Birincil tüketicilerle beslenebilir.

Üst Düzey Tüketiciler

Besin zincirinin daha üst basamaklarında bulunur.

Ayrıştırıcılar

Ölü organizmaları ve organik atıkları parçalayarak inorganik maddelerin yeniden çevreye kazandırılmasını sağlayan canlılara ayrıştırıcı denir.

Başlıca ayrıştırıcı gruplar:

• bazı bakteriler,
• mantarlar.

Besin Zinciri

Canlılar arasındaki beslenme ilişkilerinin tek bir sıra hâlinde gösterimine besin zinciri denir.

Örnek yapı:

**Ot → Çekirge → Kurbağa → Yılan**

Burada:

• ot üretici,
• çekirge birincil tüketici,
• kurbağa ikincil tüketici,
• yılan daha üst düzey tüketicidir.

Besin Ağı

Bir ekosistemde canlılar çoğu zaman yalnız tek bir besin zincirinde yer almaz.

Birçok besin zincirinin birbirine bağlanmasıyla besin ağı oluşur.

Besin ağı:

• ekosistemdeki gerçek beslenme ilişkilerini,
• türlerin birden fazla kaynakla beslenebilmesini

daha iyi gösterir.

Trofik Düzey

Besin zincirindeki her beslenme basamağına trofik düzey denir.

Genel sıralama:

1. trofik düzey → üretici

1. trofik düzey → birincil tüketici

1. trofik düzey → ikincil tüketici

1. trofik düzey → daha üst tüketici

Enerji Akışı

Ekosistemlerde enerjinin temel kaynağı çoğunlukla Güneş’tir.

Enerji:

• üreticilere,
• tüketicilere,
• ayrıştırıcılara

aktarılır.

Ancak her aktarımda enerjinin bir bölümü:

• metabolik faaliyetlerde kullanılır,
• ısı olarak çevreye verilir.

Bu nedenle üst trofik düzeylere aktarılan kullanılabilir enerji azalır.

Enerji Piramidi

Trofik düzeylerde bulunan kullanılabilir enerji miktarının gösterildiği piramide enerji piramidi denir.

Enerji piramidinde:

• tabanda üreticiler bulunur,
• yukarı doğru çıkıldıkça kullanılabilir enerji azalır.

Biyokütle

Belirli bir alanda belirli bir zamanda bulunan canlıların toplam organik madde miktarına biyokütle denir.

Genel olarak besin zincirinde üst basamaklara çıkıldıkça biyokütle azalabilir.

Ancak bazı su ekosistemlerinde biyokütle piramidi anlık olarak ters görünebilir.

Sayı Piramidi

Her trofik düzeyde bulunan birey sayısını gösterir.

Sayı piramidi her zaman düzgün piramit şeklinde olmak zorunda değildir.

Madde Döngüleri

Canlıların ihtiyaç duyduğu maddeler doğada sürekli dönüşüm içindedir.

Madde döngüleri:

• su,
• karbon,
• azot

gibi maddelerin canlı ve cansız çevre arasında dolaşmasını sağlar.

Su Döngüsü

Su döngüsünde temel olaylar:

• buharlaşma,
• terleme,
• yoğuşma,
• yağış,
• yüzey ve yer altı akışı.

Canlılar suyu:

• içme,
• beslenme,
• köklerle alma

gibi yollarla alabilir.

Karbon Döngüsü

Karbon, canlıların organik moleküllerinin temel elementlerinden biridir.

Karbon döngüsünde:

• fotosentez,
• solunum,
• ayrışma,
• yanma

önemli rol oynar.

Fotosentez:

• atmosferdeki veya sudaki karbondioksitin organik maddeye bağlanmasını sağlar.

Solunum:

• organik maddelerdeki karbonun karbondioksit olarak çevreye dönmesine katkı sağlar.

Azot Döngüsü

Azot:

• proteinlerin,
• nükleik asitlerin

yapısında bulunur.

Atmosferde çok miktarda azot bulunmasına rağmen çoğu canlı atmosferik azotu doğrudan kullanamaz.

Azot döngüsünde mikroorganizmalar önemli rol oynar.

Temel süreçler:

• azot bağlanması,
• nitrifikasyon,
• asimilasyon,
• amonifikasyon,
• denitrifikasyon.

Azot Bağlanması

Atmosferdeki serbest azotun canlıların kullanabileceği bileşiklere dönüştürülmesine azot bağlanması denir.

Bazı bakteriler bu süreçte görev yapar.

Nitrifikasyon

Amonyum bileşiklerinin nitrit ve nitrata dönüştürülmesi sürecidir.

Nitrifikasyon bakterileri görev yapar.

Denitrifikasyon

Nitratların atmosferik azota dönüştürülmesidir.

Bu süreç atmosferdeki azotun yeniden oluşmasına katkı sağlar.

Canlılar Arası İlişkiler

Aynı veya farklı türler arasında çeşitli ekolojik ilişkiler bulunur.

Başlıca ilişkiler:

• rekabet,
• av–avcı,
• parazitlik,
• mutualizm,
• kommensalizm.

Rekabet

İki canlının sınırlı bir kaynak için yarışmasına rekabet denir.

Rekabet:

• aynı tür bireyleri arasında,
• farklı türler arasında

görülebilir.

Kaynaklar:

• besin,
• su,
• ışık,
• yaşam alanı,
• eş

olabilir.

Av–Avcı İlişkisi

Bir canlının başka bir canlıyı yakalayıp besin olarak kullanmasına av–avcı ilişkisi denir.

Avcı:

• yarar sağlar.

Av:

• olumsuz etkilenir.

Parazitlik

Bir canlının başka bir canlı üzerinde veya içinde yaşayarak ondan yarar sağlamasına parazitlik denir.

Parazit:

• yarar sağlar.

Konak:

• zarar görür.

Mutualizm

İki farklı türün karşılıklı yarar sağladığı ilişkiye mutualizm denir.

Her iki taraf da yarar sağlar.

Kommensalizm

Bir tür yarar sağlarken diğer türün belirgin biçimde yarar veya zarar görmediği ilişkiye kommensalizm denir.

Popülasyon Büyüklüğü

Bir popülasyondaki birey sayısı:

• doğum,
• ölüm,
• içe göç,
• dışa göç

olaylarından etkilenir.

Popülasyonu artıran:

• doğum,
• içe göç.

Popülasyonu azaltan:

• ölüm,
• dışa göç.

Popülasyon Yoğunluğu

Belirli bir alan veya hacimde bulunan birey sayısına popülasyon yoğunluğu denir.

Yoğunluk:

• besin,
• su,
• alan,
• hastalık,
• avcı sayısı

gibi faktörlerden etkilenebilir.

Taşıma Kapasitesi

Bir çevrenin uzun süre boyunca destekleyebileceği en yüksek popülasyon büyüklüğüne taşıma kapasitesi denir.

Taşıma kapasitesi:

• kaynak miktarına,
• yaşam alanına,
• çevre koşullarına

bağlıdır.

Sınırlayıcı Faktör

Bir popülasyonun büyümesini sınırlandıran çevresel etkenlere sınırlayıcı faktör denir.

Örnek sınırlayıcı faktörler:

• besin yetersizliği,
• su yetersizliği,
• alan yetersizliği,
• hastalık,
• avcılık,
• sıcaklık.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Popülasyon aynı tür bireylerden oluşur.
2. Komünite farklı tür popülasyonlarını içerir.
3. Ekosistem canlı ve cansız bileşenleri birlikte kapsar.
4. Habitat yaşanılan yer, niş ekosistemdeki roldür.
5. Üreticiler birinci trofik düzeydedir.
6. Ayrıştırıcılar organik maddeleri parçalayarak maddeleri çevreye kazandırır.
7. Besin zincirindeki ok enerji aktarım yönünü gösterir.
8. Enerji tek yönlü akar.
9. Madde döngü yapar.
10. Enerji piramidi ters dönmez.
11. Biyokütle ve sayı piramitleri her zaman enerji piramidi gibi olmak zorunda değildir.
12. Fotosentez karbondioksit tüketir.
13. Solunum karbondioksit oluşumuna katkı sağlar.
14. Azot döngüsünde bakteriler önemlidir.
15. Rekabet sınırlı kaynaklar için gerçekleşir.
16. Mutualizmde iki taraf yarar sağlar.
17. Kommensalizmde bir taraf yarar, diğeri belirgin etkilenmez.
18. Parazitlikte parazit yarar, konak zarar görür.
19. Doğum ve içe göç popülasyonu artırır.
20. Ölüm ve dışa göç popülasyonu azaltır.
21. Taşıma kapasitesi çevre koşullarına bağlıdır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce kavramın canlı grubu mu yoksa çevre bileşeni mi olduğunu belirle.
2. “Aynı tür” ifadesi varsa popülasyonu düşün.
3. “Farklı türler” ifadesi varsa komüniteyi düşün.
4. Canlılar ile cansız çevre birlikte verilmişse ekosistemi düşün.
5. Habitat ile nişi birbirinden ayır.
6. Besin zincirinde okların enerji aktarım yönünü gösterdiğini unutma.
7. Trofik düzeyi belirlerken canlının neyle beslendiğine bak.
8. Enerji piramidinde yukarı çıkıldıkça enerjinin azaldığını hatırla.
9. Madde döngüsü ile enerji akışını karıştırma.
10. İlişki sorularında her canlı için yarar, zarar veya etkilenmeme durumunu belirle.
11. Popülasyon sorularında doğum, ölüm, içe göç ve dışa göçü ayrı ayrı değerlendir.
12. Taşıma kapasitesinin kaynaklarla sınırlı olduğunu unutma.

Konu Özeti

• Ekoloji canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkilerini inceler.
• Ekosistem canlı ve cansız bileşenleri birlikte kapsar.
• Popülasyon aynı tür bireylerden oluşur.
• Komünite farklı türlere ait popülasyonları içerir.
• Habitat yaşanılan yer, niş canlının ekosistemdeki rolüdür.
• Üreticiler organik madde üretir.
• Tüketiciler organik besini dışarıdan alır.
• Ayrıştırıcılar maddelerin çevreye geri kazandırılmasını sağlar.
• Enerji akışı tek yönlüdür.
• Madde döngüseldir.
• Enerji piramidinde üst basamaklara çıkıldıkça enerji azalır.
• Su, karbon ve azot döngüleri ekosistemin devamı için önemlidir.
• Mutualizmde iki taraf yarar sağlar.
• Parazitlikte konak zarar görür.
• Kommensalizmde bir taraf yarar, diğer taraf belirgin etkilenmez.
• Popülasyon büyüklüğü doğum, ölüm ve göçlerden etkilenir.
• Taşıma kapasitesi çevrenin destekleyebileceği maksimum popülasyon büyüklüğüdür.