TYT Biyoloji Kalıtım Ders Notu

Kalıtım Ders Notu

Kalıtım, canlılardaki özelliklerin genler aracılığıyla nesilden nesile aktarılmasını inceler.

Kalıtım sorularında temel amaç:

• Genetik kavramları doğru ayırmak
• Ebeveyn genotiplerini belirlemek
• Gametleri oluşturmak
• Çaprazlama sonucunu yorumlamak

olmalıdır.

Gen

Bir karakterin oluşumunda görev alan DNA bölgesine gen denir.

Kısa eşleştirme:

Gen → DNA üzerindeki kalıtsal birim

Alel

Aynı karakter üzerinde etkili olan gen çeşitlerine alel denir.

Kısa ayrım:

Gen → karakteri belirleyen DNA bölgesi

Alel → genin farklı biçimleri

Karakter ve Özellik

Karakter kalıtsal olarak incelenen genel durumdur.

Özellik, karakterin bireyde görülen biçimidir.

Kısa eşleştirme:

Karakter → genel başlık

Özellik → bireyde görülen biçim

Genotip

Bir canlının belirli bir karakter bakımından sahip olduğu alel kombinasyonudur.

Genotipler:

• AA
• Aa
• aa

şeklinde gösterilebilir.

Kısa eşleştirme:

Genotip → genetik yapı

Fenotip

Genotipin çevreyle etkileşimi sonucu ortaya çıkan gözlenebilir özelliktir.

Önemli:

Fenotip yalnız genotipe bağlı değildir.

Çevre de fenotipi etkileyebilir.

Kısa eşleştirme:

Fenotip → gözlenebilir özellik

Baskın Alel

Heterozigot durumda fenotipte etkisini gösterebilen aleldir.

Genellikle büyük harfle gösterilir.

Kısa eşleştirme:

Baskın alel → büyük harf

Çekinik Alel

Fenotipte etkisini gösterebilmesi için homozigot durumda bulunması gereken aleldir.

Genellikle küçük harfle gösterilir.

Kısa eşleştirme:

Çekinik alel → küçük harf

Homozigot

Bir karakter bakımından iki aynı aleli taşıyan bireydir.

Homozigot baskın:

AA

Homozigot çekinik:

aa

Kısa eşleştirme:

Homozigot → saf döl

Heterozigot

Bir karakter bakımından iki farklı aleli taşıyan bireydir.

Aa

Kısa eşleştirme:

Heterozigot → melez

Mendel’in Ayrılma İlkesi

Bir karaktere ait iki alel gamet oluşumu sırasında birbirinden ayrılır.

Her gamet bir karakter için yalnız bir alel taşır.

Kısa eşleştirme:

Aa bireyi → A veya a gameti

Monohibrit Çaprazlama

Tek bir karakter bakımından yapılan çaprazlamadır.

Heterozigot iki bireyin çaprazlanması:

**Aa × Aa**

Olası genotipler:

• AA
• Aa
• Aa
• aa

Genotip oranı:

**1 : 2 : 1**

Tam baskınlıkta fenotip oranı:

**3 : 1**

Önemli:

Aa × Aa çaprazlamasında çekinik fenotip olasılığı 1/4’tür.

Olasılık

Çaprazlamalarda her yavru oluşumu bağımsız olaydır.

Belirli bir genotipin olasılığı gamet olasılıkları üzerinden hesaplanabilir.

Kısa eşleştirme:

Olasılık → gamet olasılıklarının çarpımı

Test Çaprazlaması

Baskın fenotipli bir bireyin genotipini belirlemek için homozigot çekinik bireyle çaprazlanmasıdır.

Test çaprazlamasında kullanılan birey:

**aa**

Kısa eşleştirme:

Test çaprazlaması → baskın fenotip × homozigot çekinik

Tam Baskınlık

Heterozigot bireyde baskın alelin fenotipte etkisini göstermesidir.

Aa → baskın fenotip

Eş Baskınlık

Heterozigot bireyde iki alelin de fenotipte birlikte ve tam olarak etkisini göstermesidir.

Kısa eşleştirme:

Eş baskınlık → iki alel birlikte görünür

Çok Alellilik

Bir karakter için popülasyonda ikiden fazla alelin bulunmasıdır.

Önemli:

Bir birey diploit olduğundan çok alelli sistemde en fazla iki alel taşır.

ABO Kan Grupları

ABO sisteminde üç alel bulunur:

• Iᴬ
• Iᴮ
• i

Iᴬ ve Iᴮ birbirine eş baskındır.

Her ikisi de i aleline baskındır.

A Kan Grubu

Genotip:

• IᴬIᴬ
• Iᴬi

B Kan Grubu

Genotip:

• IᴮIᴮ
• Iᴮi

AB Kan Grubu

Genotip:

• IᴬIᴮ

O Kan Grubu

Genotip:

• ii

Kısa eşleştirme:

A → IᴬIᴬ veya Iᴬi

B → IᴮIᴮ veya Iᴮi

AB → IᴬIᴮ

O → ii

Önemli:

AB ve O kan gruplarında genotip kesindir.

A ve B kan gruplarında iki genotip olasılığı vardır.

Rh Faktörü

Rh pozitif alel baskın, Rh negatif alel çekinik kabul edilir.

Rh pozitif birey:

• RR
• Rr

Rh negatif birey:

• rr

Kısa eşleştirme:

Rh pozitif → RR veya Rr

Rh negatif → rr

Soy Ağacı

Bir özelliğin aile bireylerinde kuşaklar boyunca gösterimine soy ağacı denir.

Soy ağacında:

• Baskınlık
• Çekiniklik
• Taşıyıcılık
• Olası genotipler

yorumlanabilir.

Çekinik Fenotip

Çekinik fenotipi gösteren bireyin genotipi kesindir.

Genotip:

aa

Kısa eşleştirme:

Çekinik fenotip → aa

Baskın Fenotip

Baskın fenotipli bireyin genotipi:

• AA
• Aa

olabilir.

Önemli:

Baskın fenotip genotipi her zaman kesin göstermez.

Taşıyıcı Birey

Çekinik aleli taşıdığı hâlde baskın fenotip gösteren heterozigot bireydir.

Genotip:

Aa

Kısa eşleştirme:

Taşıyıcı → heterozigot

Çevrenin Fenotipe Etkisi

Fenotip:

• Genotip
• Çevre

etkileşimiyle oluşabilir.

Çevre etkileri:

• Beslenme
• Sıcaklık
• Işık
• Yaşam koşulları

üzerinden fenotipi değiştirebilir.

Önemli:

Çevrenin fenotipi değiştirmesi genotipin değiştiği anlamına gelmez.

Modifikasyon

Çevrenin etkisiyle genotip değişmeden fenotipte oluşan değişikliktir.

Modifikasyon:

• Kalıtsal değildir.
• Genotipi değiştirmez.

Kısa eşleştirme:

Modifikasyon → çevre etkisi

Mutasyon

DNA’da veya kromozomlarda meydana gelen kalıcı değişikliktir.

Mutasyon:

• Vücut hücresinde
• Üreme hücresinde

oluşabilir.

Önemli:

Her mutasyon kalıtsal değildir.

Üreme hücrelerinde oluşan mutasyonlar yavrulara aktarılabilir.

Kalıtım Sorularında Temel Yol

1. Ebeveyn genotiplerini belirle.
2. Gametleri çıkar.
3. Çaprazlamayı yap.
4. Genotipleri say.
5. Fenotipleri yorumla.
6. İstenen olasılığı hesapla.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Gen ve alel aynı kavram değildir.
• Genotip genetik yapıdır.
• Fenotip gözlenebilir özelliktir.
• Fenotipi çevre etkileyebilir.
• Baskın alel heterozigotta etkisini gösterir.
• Çekinik fenotip homozigot çekinik genotip gerektirir.
• Homozigot saf döl, heterozigot melezdir.
• Aa × Aa çaprazlamasında genotip oranı 1:2:1’dir.
• Tam baskınlıkta fenotip oranı 3:1’dir.
• Test çaprazlamasında homozigot çekinik birey kullanılır.
• Eş baskınlıkta iki alel birlikte etkisini gösterir.
• Çok alellilik popülasyon özelliğidir.
• Bir birey çok alelli sistemde en fazla iki alel taşır.
• AB kan grubu IᴬIᴮ’dir.
• O kan grubu ii’dir.
• Rh negatif birey rr’dir.
• Çekinik fenotip genotipi kesin gösterir.
• Taşıyıcı birey heterozigottur.
• Modifikasyonda genotip değişmez.
• Her mutasyon kalıtsal değildir.

Kalıtım Kısa Özeti

Gen → DNA bölgesi

Alel → genin farklı biçimi

Genotip → genetik yapı

Fenotip → gözlenebilir özellik

Baskın → heterozigotta görülür

Çekinik → homozigotta görülür

Homozigot → AA veya aa

Heterozigot → Aa

Aa × Aa → 1:2:1 genotip

Tam baskınlıkta Aa × Aa → 3:1 fenotip

Test çaprazlaması → homozigot çekinikle

AB → IᴬIᴮ

O → ii

Rh negatif → rr

Taşıyıcı → heterozigot

Modifikasyon → genotip değişmez

Mutasyon → DNA veya kromozom değişikliği